Russkij mir

Zobacz też: inne znaczenia.

Russkij mir (pol. świat rosyjski, ros. русский мир) – koncepcja interdyscyplinarna, operująca różnymi znaczeniami i konotacjami. W literaturze naukowej ukształtowano trzy główne ujęcia teoretyczne – kulturowo-cywilizacyjne, geopolityczne i religijne. Sam termin „świat rosyjski” nie ma definicji prawnej, co pozwala różnym autorom rozumieć przez niego projekt integracyjny, strategię diaspory, centrum cywilizacyjne, „ideę rosyjską”, technologię polityczną, ideologię itp.

„Rosyjski świat” współtworzą etniczni Rosjanie, pozostałe narody zamieszkujące Federację Rosyjską oraz ludność rosyjskojęzyczna, egzystująca w różnych państwach kiedyś należących do ZSRR.

Czołowymi komponentami Russkiego mira są: kultura rosyjskojęzyczna (w tym radziecka) oraz język rosyjski, dzieje historyczne, więź z Rosją (lojalność i przywiązanie do państwa), tradycje i wspólnota kulturowa, prawosławie. Oddziaływanie tej koncepcji odnosi się do państw, w których silną grupę stanowi mniejszość rosyjska, język rosyjski ma duże znaczenie, a także do podmiotów o historyczno-kulturowych powiązaniach z Rosją, jak Mołdawia (Naddniestrze), Ukraina czy Białoruś.

Od początku XXI wieku pojęcie „rosyjskiego świata” jest wykorzystywane przez władze Rosji jako doktryna polityki zagranicznej. Poza Rosją jest często kojarzony z jej działaniami w polityce zagranicznej. Bazę „rosyjskiego świata” stanowi Rosja oraz pojęcie rosyjskiej zagranicy.

Koncepcja Russkiego mira jest jednym z kluczowych narzędzi w dążeniu do odbudowy wielkomocarstwowej pozycji Rosji w stosunkach międzynarodowych. Postrzeganie Federacji Rosyjskiej jako wielkiego mocarstwa jest niezwykle ważnym komponentem budującym tożsamość Rosjan. Oczekiwania społeczeństwa względem ośrodka decyzyjnego skoncentrowane są wokół zdolności państwa do prowadzenia efektywnej polityki zagranicznej oraz wzmacniania jego prestiżu na arenie międzynarodowej. Wszelkie kroki mające podważyć znaczenie Rosji w świecie wywołują sprzeciw społeczeństwa, co Kreml wykorzystuje do wzmocnienia więzi na linii państwo – społeczeństwo.

Geneza koncepcji „rosyjskiego świata”

Pojęcie „świata rosyjskiego” ma dawne korzenie historyczne. W źródłach średniowiecznych definiowała cywilizację starożytnej Rusi. W dużej mierze historyczną dominantą w kształtowaniu się świata rosyjskiego jako cywilizacji były duchowe i moralne fundamenty Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.

Najwcześniejsze zastosowanie terminu „Russkij mir” pojawiło się w zabytku staroruskiej literatury: „Słowo o odnowie dziesięciny w cerkwi” (XI w.), Kiedy wielki książę kijowski Izjasław Jarosławicz wychwalał wyczyn św. Klemensa Rzymskiego, – „...nie tylko w Rzymie, ale wszędzie: zarówno w Chersoniu, jak i w świecie rosyjskim”. Jednocześnie chodziło o okres przedpaństwowy w historii Słowian wschodnich.

Po najeździe mongolskim w latach 1237–1240 Ruś została podzielona na dwa wieki. Jej zachodnia część (terytorium dzisiejszej Ukrainy i Białorusi) weszła w skład Polski i Litwy (później zjednoczonej w Rzeczpospolitą), a północno-wschodnia (dzisiejsza Rosja) pozostała pod jarzmem mongolsko-tatarskim(inne języki), uwolnionym od niego dopiero w 1480 roku. W rezultacie świat rosyjski jako cywilizacja uległ zróżnicowaniu etnicznemu i językowemu:

Rosjanie (Wielkorusini) / j. rosyjski

Ukraińcy (Małorusini) / j. ukraiński

Białorusini / j. białoruski

Lata 1990–2000

Od początku lat 90. Russkij mir był często interpretowany jako kulturowo-historyczna idea wspólnoty międzynarodowej, międzypaństwowej i międzykontynentalnej, mająca na celu zjednoczenie rozdzielonych rosyjskojęzycznych rodaków.

Zdaniem większości badaczy pojęcie „świata rosyjskiego” zostało wprowadzone do współczesnego dyskursu naukowo-politycznego w latach 1993–1997 przez P.G. Szczedrowickiego i E.W. Ostrowskiego. Jednak sam P.G. Szczedrowicki nie rości do tego pretensji. Jego zdaniem świat rosyjski powstał „w XX wieku pod wpływem przemian historycznych, wojen światowych i rewolucji na planecie” i jest obecnie strukturą sieciową dużych i małych społeczności myślących i mówiących po rosyjsku.

Wstępne sformułowanie pojęcia jako zjawiska o charakterze wyłącznie kulturowym związanym z „miękką siłą” i wpływem rosyjskojęzycznej diaspory na obczyźnie zostało w dyskusji politologów rozszerzone o definicje o charakterze geoekonomicznym, odnoszące się do „rosyjskiego świata” jako obiektywnie istniejącej przestrzeni grawitującej w kierunku Rosji oraz, także co do terytorium, dla którego irredentyzm etnicznych Rosjan jest uzasadniony, w celu budowy ich państwa narodowego.

Do początku lat dwutysięcznych niektórzy badacze uważali, że koncepcja ta odzwierciedla geopolityczną i społeczno-kulturową rzeczywistość (niektórzy uważali, że „rosyjski świat” jest podzielony i fragmentaryczny), istniał inny, dość rozpowszechniony punkt widzenia, zgodnie z którym w rzeczywistości „rosyjski świat” „Jest chimerą, nie da się jej ustrukturyzować”.

Rosyjska zagranica

Wielu badaczy przypisuje diasporę rosyjską wprowadzonej przez R. Brubakera koncepcji etnopolitologicznej – „diaspory kataklizmiczne”, które w odróżnieniu od diaspory robotniczej powstały w wyniku wojen, dezintegracji, upadku imperiów i innych negatywnych procesów. W przypadku diaspory rosyjskiej stało się to głównie w wyniku wojny domowej 1917–1923 (tzw. Biała emigracja) i rozpadu ZSRR w 1991 roku. W pierwszym przypadku ludzie byli zmuszeni do opuszczenia swojej ojczyzny, gdzie w czasach sowieckich uważani byli za „wrogów narodu radzieckiego i państwa”, w drugim przypadku część Rosjan lub osób rosyjskojęzycznych (ponad 25 mln ludzi) wbrew swojej woli trafiła poza Rosję w wyniku zmiany granic. Od początku XXI wieku interakcje z rodakami za granicą są integralną częścią polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej.

„Russkij Mir” to projekt, który traktuje diasporę rosyjską za granicą i irredentę jako podstawę ponadpaństwowej sieci, która pozwala łączyć potencjały geopatyczne rosyjskiej metropolii i zagranicznych rodaków.

Russkij mir w czasie inwazji Rosji na Ukrainę

Inwazja Rosji na Ukrainę rozpoczęta w lutym 2022 jest analizowana przez ekspertów jako przykład realizacji koncepcji russkogo mira.

Zobacz też

• atomowe prawosławie
• Moskwa – Trzeci Rzym
• prorosyjski separatyzm na Ukrainie (2014)
• rusyfikacja
• słowianofilstwo
• Święta Ruś

Przypisy

Bibliografia

• Алейникова С. М. Русский мир: белорусский взгляд. – Мн.: РИВШ, 2017. – 240 с.
• Алейникова С. М. «Русский мир»: геополитический подход // Весці БДПУ. Серыя 2: Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. – Мінск: БГПУ імя М. Танка, 2017. – № 1 (91). – ISSN 1818-8583.
• Алейникова С. М. «Русский мир» как культурно-цивилизационный концепт // Научные труды Республиканского института высшей школы. – Минск: РИВШ, 2016. – № 15. – С. 19–26. – ISSN 2077-4885 Бараш Р. Э. Русская идентичность: пределы политизации // Позитивный опыт регулирования этносоциальных и этнокультурных процессов в регионах Российской Федерации. Материалы Всероссийской научно-практической конференции (Казань, 25–27 сентября 2014 г.). – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014. – С. 35–38. – ISBN 978-5-94981-183-2.Баркалов В. Я. Русский мир: ретроспектива в древность // Евразийство: теоретический потенциал и практические приложения. – Барнаул: Изд-во АлтГУ, 2016. – № 8. – С. 15–20. – ISSN 2313-5182.
• Баркалов В. Я. Русский мир: ретроспектива в древность // Избранные произведения. – Барнаул: Си-пресс, 2016. – С. 108–114. – ISBN 978-1-326-84505-6.
• Батанова О. Н. Концепция русского мира: зарождение и развитие / Вестник Национального института бизнеса: Выпуск 6. – М.: Национальный институт бизнеса, 2008.
• Батанова О. Н. Русский мир // Международная жизнь. – М., 2008. – № 11. – С. 109–117. – ISSN 0130-9625.
• Батанова О. Н. Русский мир и проблемы его формирования: диссертация … кандидата политических наук. – РАГС. – М., 2009. – 163 с.
• Батанова О. Н. Русский мир и проблемы его формирования: автореферат диссертации … кандидата политических наук. – РАГС. – М., 2009. – 23 с.
• Батанова О. Н. Русский мир и проблемы его формирования в современных условиях // Вопросы национальных и федеративных отношений. – 2009.
• Батанова О. Н. Русский мир как реальность и цивилизационный проект // Право и политика. – М.: НБ-Медиа, 2008. – № 12. – С. 3017–3021. – ISSN 2454-0706.
• Бильченко Е. В. Концепт «Русский мир» в контексте культурологии // Человек. Культура. Образование. – Сыктывкар: СГУ им. Питирима Сорокина, 2012. – № 4 (6). – С. 5–15. – ISSN 2223-1277.
• Бочкова Л. В. Россия – Русский мир: выбор стратегии // Вестник Российского государственного аграрного заочного университета. – М.: Изд-во РГАЗУ, 2011. – № 11 (16). – С. 12–15. – ISBN 978-5-901240-56-4. Архивировано 4 октября 2015 года.
• Бочкова Л. В. Русский мир: концепция, смысл, пространство // Вестник Российского государственного аграрного заочного университета. – М.: Изд-во РГАЗУ, 2010. – № 11 (16). – С. 17–20. – ISBN 978-5-901240-45-8. Архивировано 1 июня 2011 года.
• Бубнова И. А. Цивилизационная матрица русского мира на переломных этапах истории страны // Вестник Бурятского государственного университета: Педагогика. Филология. Философия. – Улан-Удэ: Изд-во БГУ им. Д. Банзарова, 2014. – № 10 (2). – С. 36–41. – ISSN 1994-0866.
• Гвоздев А. В. Русский мир в условиях цифровизации современного общества // Современное образование: векторы развития. Цифровизация экономики и общества: вызовы для системы образования: материалы международной конференции (г. Москва, МПГУ, 24–25 апреля 2018 г.) / под общ. ред. М. М. Мусарского, Е. А. Омельченко, А. А. Шевцовой. – М.: Изд-во МПГУ, 2018. – С. 479–486. – ISBN 978-5-4263-0683-7.
• Джалагония В. Каков он, русский мир? // Эхо планеты. – 2009.
• Ишин А. В. Цивилизационное измерение Русского мира // Проблемы постсоветского пространства. – М., 2015. – № 3 (5). – С. 19–33. – ISSN 2313-8920.
• Кочеров С. Н. Русская идея как аксиологема // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. – Н. Новгород: Изд-во ННГУ им. Н. И. Лобачевского, 2006. – № 1 (5). – С. 541–547. – ISSN 1811-5942.
• Кочеров С. Н. Русский мир: проблема определения // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. – Н. Новгород: Изд-во ННГУ им. Н. И. Лобачевского, 2014. – № 5 (1). – С. 163–167. – ISSN 1811-5942.
• Кравченко П. П. Мир православный (национальная идея многовекового развития России). – М.: Филинъ, 2017. – 518 с. – ISBN 978-5-9216-0528-2.
• Кривопусков В. В. «Русский мир» как ориентир цивилизационной идентификации и социальной интеграции россиян: диссертация … кандидата социологических наук. – ЮФУ. – Ростов н/Д, 2016. – 196 с.
• Левшин Н. С. «Русский мир» в зеркале современной прессы // Российский академический журнал. – Ростов н/Д, 2011. – Т. 15, № 1. – С. 36–37. – ISSN 2221-9544.
• Немцев М. Ю. Пять тезисов о «русском» и о «Русском мире» // Интернет-журнал «ГЕФТЕР.РУ» (2017)
• Никонов В. А. Русский мир и русский язык // Русский язык за рубежом. – Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина, 2007. – № 5 (204). – С. 112–114. – ISSN 0131-615X.[1]
• Петухов В. В., Бараш Р. Э. Русские и «Русский мир»: исторический контекст и современное прочтение // Полис. Политические исследования. – М., 2014. – № 6. – С. 83–101. – ISSN 1026-9487.
• Полоскова Т., Скринник В. Русский мир: мифы и реалии. – М.: 2003.
• Столяров А. М. Русский мир // Нева. – 2004. – № 3.
• Сычёва Л.Русский язык, русская культура, русский мир. (недоступная ссылка) // РФ сегодня. – 2007. – № 14.
• Тишков В. А. Русский мир // Российский народ: история и смысл национального самосознания. – Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. – М.: Наука, 2013. – С. 519–618. – ISBN 978-5-02-037562-8.
• Тишков В. А. Русский мир: смысл и стратегии // Стратегия России. – М.: Фонд «Единство во имя России», 2007. – № 7. – С. 5–15.
• Фатющенко В. И. Русский мир в контексте мировых цивилизаций: курс лекций. – МГУ им. М. В. Ломоносова. – М.: Гнозис, 2009. – 316 с. – ISBN 978-5-94244-026-8.
• Фокина А. В. К вопросу о Русском мире // Записки философского факультета Орловского государственного университета. – Орёл: Изд-во ОГУ им. И. С. Тургенева, 2014. – № 1 (1). – С. 1–8.
• Шалимова Н. А. Русский мир А. Н. Островского. Ярославль: 2000. – С. 15.
• Marlène L. The «Russian World»: Russia’s Soft Power and Geopolitical Imagination (англ.). – Washington: Center on Global Interests^[en], 2015. – 29 p.
• O’Loughlin J., Toalb G., Kolosov V. Who identifies with the «Russian World»? Geopolitical attitudes in southeastern Ukraine, Crimea, Abkhazia, South Ossetia, and Transnistria (англ.) // Eurasian Geography and Economics^[en]. – Taylor & Francis, 2016. – Vol. 57, no. 6. – P. 745–778. – ISSN 1538-7216.
• Tiido A. The «Russian World»: the blurred notion of protecting Russians abroad (англ.) // Polski Przegląd Stosunków Międzynarodowych. – Warszawa: Uniwersytet Kardynała S. Wyszyńskiego, 2015. – No. 5. – S. 131–151. – ISSN 2300-1437.
• Valliere P. Change and Tradition in Russian Civilization. – 2nd Ed. – Westland, Mich.: Hayden-McNeil Pub^[en], 1995. – 138 p. – (Change and Tradition: Cultural and Historical Perspectives). – ISBN 978-1-57182-075-4.