Rytro

Rytro

wieś
Rytro, widok ogólny
Państwo	Polska
Województwo	małopolskie
Powiat	nowosądecki
Gmina	Rytro
Liczba ludności (2009)	2273
Strefa numeracyjna	18
Kod pocztowy	33-343
Tablice rejestracyjne	KNS
SIMC	0459550
Położenie na mapie gminy Rytro Rytro
Położenie na mapie Polski Rytro
Położenie na mapie województwa małopolskiego Rytro
Położenie na mapie powiatu nowosądeckiego Rytro
49°29′23″N 20°40′10″E/49,489722 20,669444
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa

Rytro – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Rytro.

Wieś królewska Rytter, położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sądeckim województwa krakowskiego, należała do tenuty barcickiej.

W miejscowości jest stacja kolejowa Rytro.

Położenie miejscowości

Położona jest w Beskidzie Sądeckim nad Popradem, u ujścia do niego Roztoczanki (Wielkiej Roztoki, Rytrzanki). Zabudowa wsi znajduje się wzdłuż przebiegającej nad Popradem drogi krajowej nr 87 i linii kolejowej 96 Tarnów – Leluchów, wciska się też w doliny Małej i Wielkiej Roztoki. Niektóre przysiółki rozrzucone są na zboczach wzgórz Połom i Mikołaska.

Graniczy od północy z Przysietnicą (krótki odcinek), Barcicami Górnymi i Wolą Krogulecką (gmina Stary Sącz). Od wschodu z Suchą Strugą, od południa z Obłazami Ryterskimi, a od zachodu z Młodowem (krótki odcinek) i z Roztoką Ryterską.

Jest siedzibą gminy Rytro.

Do końca 2017 roku częścią wsi był Podłubek. Miejscowość zniesiono 1 stycznia 2018.

Historia

Dawne nazwy: castrum Ritter 1312, Ryttro 1446 (ta od niem. nazwy osobowej Ritter), Villa Rither (1564), Rytter (1575), Rytro (1886).

Swoje powstanie i nazwę wieś zawdzięcza zamkowi w Rytrze usytuowanemu na Zamczysku, nad Popradem (obecnie w granicach Suchej Strugi). Według tradycji biorącej początek z zapisu w „Księdze uposażeń diecezji krakowskiej” Jana Długosza z około 1475 r., około 1244 r. osiedlić się tu mieli niemieccy rycerze. Z tym faktem wiązana jest etymologia nazwy Rytro, wywodzona od niemieckiego słowa Ritter, czyli „rycerz”. Jan Długosz w tym samym dziele przytacza też rzekomy testament Piotra Wydżgi, opisujący skarby ukryte w górach w okolicach Rytra.

W okresie kilku ostatnich lat, pod nadzorem konserwatora zabytków, sukcesywnie odsłaniano i rekonstruowano ruiny zamku usytuowanego wysoko nad nurtem Popradu. W centrum wsi znajduje się Zajazd PTTK „Pod Roztoką” i „Willa Poprad” (w miejscu byłego „Zajazdu Ryterskiego”).

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Rytro. W latach 1975–1998 miejscowość należała do ówczesnego województwa nowosądeckiego.

Zabytki

Obiekt wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego.

• Ruiny zamku.

Demografia

Ludność według spisów powszechnych, w 2009 r. wg PESEL.

Ochotnicza straż pożarna

W Rytrze znajduje się jednostka ochotniczej straży pożarnej, która została założona w 1928 r. zaś od 20 czerwca 1997 r. znajduje się w krajowym systemem ratowniczo-gaśniczym; na wyposażeniu jednostki znajdują się samochody GLM 12 Mitsubishi L200 GBA 2,5/20, Mercedes Benz Atego 1429 i SRt Mercedes Benz 911.

Znani rytrzanie i osoby związane z Rytrem

• Edmund Cieczkiewicz (1872–1958). Artysta malarz. W latach 1948–1958 mieszkaniec Rytra. Zmarł tutaj 31 stycznia 1958 r. Pochowany na miejscowym cmentarzu.
• Zygmunt Malik (1893–1941). Urodzony w Rytrze, major rezerwy WP. Uczestnik walk 1914–1921. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy (nr 1868). Podczas okupacji komendant placówki ZWZ w Starym Sączu. Zginął w Auschwitz-Birkenau w 1941 r.
• Władysław Podgórski (1956–1976) – polski biegacz narciarski, olimpijczyk z Innsbrucku 1976.
• Jan Brzeski (1923-2024) – pochodzący z Rytra żołnierz 24 pułku ułanów i 1 Dywizji Pancernej - jako kierowca czołgu Sherman przeszedł w latach 1944-1945 szlak bojowy od Normandii po północne Niemcy. Był ostatnim żyjącym żołnierzem pułku i ostatnim mieszkającym w Polsce weteranem dywizji generała Stanisława Maczka. Awansowany do stopnia kapitana. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i orderem Legii Honorowej.

Rytro w kulturze

6 grudnia 2011 r. w Rytrze rozpoczęły się zdjęcia do thrillera wojennego „Obława” w reżyserii Marcina Krzyształowicza. Obsadę filmu tworzą między innymi: Marcin Dorociński, Maciej Stuhr, Sonia Bohosiewicz i Weronika Rosati.

W Rytrze i okolicach kręcone były sceny do filmów:

• „Dziura w ziemi” (1970) – (Centrum Rytra, „Zajazd Ryterski”, dolina Wielkiej Roztoki Ryterskiej). Parokrotnie pada w filmie nazwa Rytro (51' 15", 1h 08' 07"-10'09") filmu.
• „Fernando i humaniści” (1973) – w Roztoce Ryterskiej.

Sport

W 2005 r. oddano do użytku narciarzy oświetlony i naśnieżany Ośrodek Narciarsko-Rekreacyjny Ryterski Raj na Jastrzębskiej Górze.
Od 2006 r. organizowany jest w Rytrze międzynarodowy Maraton Wyszehradzki z Podolińca na Słowacji do Rytra. Trasa jest atestowana przez Polski Związek Lekkiej Atletyki.

Na szczególną uwagę zasługują ryterscy biegacze i maratończycy, którzy stanowią bardzo liczną grupę. Reprezentują oni barwy gminy w kraju i za granicą. Startują m.in. w maratonie warszawskim, poznańskim, krakowskim, w Międzynarodowym Maratonie Pokoju w Koszycach na Słowacji i wielu, wielu innych sportowych imprezach. Do największych osiągnięć ryterskich biegaczy należy m.in. przebiegnięcie sztafetą Polski z południa na północ (ok. 800 km) w 2005 r. w ciągu niecałych 24 godzin, oraz przebiegnięcie trasy pielgrzymkowej z Rytra przez Tarnów do Częstochowy w 2006 r.

Piesze szlaki turystyczne

Rytro jest punktem wypadowym w Pasmo Radziejowej (w kierunku zachodnim) i w Pasmo Jaworzyny Krynickiej (w kierunku wschodnim).

Radziejowa – Wielki Rogacz – Kordowiec – Rytro – Schronisko Cyrla – Hala Pisana – Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej (Główny Szlak Beskidzki)

Rytro – Wdżary Wyżne – Schronisko PTTK na Przehybie – Szczawnica

(gminny) Rytro – dojście do szlaku z Przysietnicy do szlaku na Prehybę

Przypisy

Bibliografia

• Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 83-04-01568-4.

Linki zewnętrzne

• Rytro, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 117 .
• Oficjalna strona internetowa gminy Rytro
• Oficjalna strona internetowa parafii w Rytrze
• Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona