| Informacje podstawowe | |
| Inne nazwy |
Surface-to-Air Python and Derby |
|---|---|
| Rodzaj systemu |
mobilny rakietowy system przeciwlotniczy |
| Zwalczane cele |
samoloty, śmigłowce, bezzałogowe statki powietrzne, pociski manewrujące, amunicja precyzyjna, taktyczne pociski balistyczne (po modernizacji) |
| Platforma systemu |
samochodowa |
| Państwo | |
| Producent | |
| Status systemu |
w służbie |
| Pociski | |
| Pociski |
Python-5, I-Derby, I-Derby ER, I-Derby LR |
| Naprowadzanie |
obrazowanie w podczerwieni (Python-5), aktywne radiolokacyjne (Derby) |
| Zasięg |
do 160 km (SPYDER-XR) |
| Pułap plot. |
do 24 km (SPYDER-XR) |
| System | |
| Wyrzutnia |
skośne lub niemal pionowe |
| Liczba pocisków |
4–8 |
| Radary | |
| Nazwa / model |
EL/M-2106 ATAR, EL/M-2084 MMR |
| Użytkownicy | |
SPYDER (od ang. Surface-to-Air Python and Derby) – rodzina izraelskich mobilnych rakietowych systemów przeciwlotniczych, opracowana przez przedsiębiorstwo Rafael Advanced Defense Systems we współpracy z Israel Aerospace Industries (IAI). System wykorzystuje naziemne odmiany lotniczych pocisków kierowanych Python-5 i Derby. Jest przeznaczony do zwalczania samolotów, śmigłowców, bezzałogowych statków powietrznych, pocisków manewrujących i amunicji precyzyjnej. System przystosowano także do zwalczania taktycznych pocisków balistycznych.
Rodzina SPYDER obejmuje zestawy krótkiego, średniego i dalekiego zasięgu. Wersje SR i ER wykorzystują wyrzutnie skośne, natomiast MR i LR – wyrzutnie niemal pionowe. W konfiguracji All-in-One wyrzutnię, radar i stanowiska operatorskie umieszczono na jednym pojeździe.
W lutym 2005 roku Rafael poinformował o udanych próbach systemu SPYDER na poligonie Shdema w Izraelu. Podczas testów pociski Python-5 i Derby trafiły w cele powietrzne.
W lutym 2022 roku podczas targów Singapore Airshow Rafael zaprezentował konfigurację SPYDER All-in-One (AiO), łączącą najważniejsze elementy systemu na jednym pojeździe.
W styczniu 2023 roku Rafael ogłosił opracowanie zdolności przechwytywania taktycznych pocisków balistycznych. Modernizacja objęła zmiany sprzętowe i programowe pocisku Derby LR, dostosowujące go do zwalczania tego rodzaju celów.
W grudniu 2023 roku przeprowadzono próbne strzelanie konfiguracji All-in-One, podczas którego pocisk Python-5 zniszczył bezzałogowy statek powietrzny. O wyniku próby poinformowano 10 stycznia 2024 roku.
W lipcu 2026 roku Rafael poinformował o zakończeniu kolejnych prób systemu SPYDER w Izraelu z wykorzystaniem pocisków I-Derby ER i I-Derby LR. Podczas testów przechwycono kilka celów powietrznych, w tym bezzałogowe statki powietrzne o małej skutecznej powierzchni odbicia radiolokacyjnego. Próby obejmowały bezpośrednie trafienia w cele oraz sprawdzenie modernizacji opracowanych na podstawie doświadczeń bojowych.

Bateria SPYDER składa się ze stanowiska dowodzenia i kierowania ogniem, stacji radiolokacyjnej, od trzech do sześciu wyrzutni z czujnikami optoelektronicznymi Toplite oraz pojazdów zabezpieczenia technicznego i logistycznego. W wersjach SR i ER radar jest montowany na pojeździe dowodzenia, natomiast w MR i LR wykorzystuje się oddzielny pojazd radiolokacyjny.
W systemach tej rodziny stosowane są między innymi stacje radiolokacyjne EL/M-2106 ATAR i EL/M-2084 MMR.
System może wykrywać cele podczas przemieszczania się, natomiast wystrzeliwanie pocisków następuje po zatrzymaniu pojazdów. Umożliwia również współpracę z zewnętrznymi stacjami radiolokacyjnymi.
SPYDER wykorzystuje następujące pociski:
W wersjach MR i LR pociski wyposażono w dodatkowe silniki startowe, zwiększające ich zasięg. System umożliwia namierzenie celu przed wystrzeleniem (lock-on before launch, LOBL) lub po opuszczeniu wyrzutni (lock-on after launch, LOAL).
Rafael podaje następujące maksymalne zasięgi i pułapy zwalczania celów dla poszczególnych wersji systemu:
| Wersja | Zasięg | Pułap |
|---|---|---|
| SPYDER-SR | do 20 km | do 9 km |
| SPYDER-ER | do 40 km | do 12 km |
| SPYDER-MR | do 60 km | do 15 km |
| SPYDER-LR | do 100 km | do 18 km |
| SPYDER-XR | do 160 km | do 24 km |
Dla systemów SPYDER-SR użytkowanych przez Singapur tamtejsze ministerstwo obrony podaje zasięg przechwytywania 15 km i pułap 9 km.
W konfiguracji SPYDER All-in-One (AiO) na jednym ośmiokołowym pojeździe umieszczono stanowiska operatorskie, urządzenia dowodzenia, radar z czterema nieruchomymi panelami antenowymi, czujnik optoelektroniczny oraz wyrzutnię mieszczącą do ośmiu pocisków rakietowych. Mogą to być pociski Python-5 SR, I-Derby SR i I-Derby ER, w dowolnej kombinacji. Radar i czujnik optoelektroniczny znajdują się na podnoszonym maszcie.
Konfiguracja AiO umożliwia jednoczesne prowadzenie do czterech przechwyceń. Przejście z położenia marszowego do gotowości bojowej zajmuje trzy minuty. Maksymalny zasięg wynosi 40 km przy zastosowaniu pocisku I-Derby ER, a pułap zwalczania celów sięga 12 km. Pojazd może działać samodzielnie lub współpracować z nadrzędnym systemem dowodzenia.
Podczas wojny rosyjsko-gruzińskiej w sierpniu 2008 roku Gruzja dysponowała zestawami SPYDER. Były wiceminister obrony Batu Kutelia twierdził, że kraj miał jedną baterię, która uczestniczyła w zwalczaniu rosyjskich samolotów. Według tych relacji skuteczność systemu ograniczała niewielka liczba wyrzutni oraz zmiana taktyki rosyjskiego lotnictwa.
Fińska analiza wojskowa z 2013 roku wymienia natomiast dwie baterie SPYDER-SR, lecz nie potwierdza ich użycia w walkach. Wskazuje również, że gotowość operacyjna systemu w sierpniu 2008 roku pozostaje niepewna ze względu na krótki czas od dostawy pierwszych zestawów.
Od października 2023 roku izraelskie siły zbrojne wykorzystywały SPYDER w działaniach obrony powietrznej podczas wojny z Hamasem i Hezbollahem. Według informatora branżowego cytowanego przez Janes konfiguracja All-in-One przechwytywała bezzałogowe statki powietrzne różnych typów.