Sarah Blaffer Hrdy

Młodość i wykształcenie

Urodziła się 11 lipca 1946 roku w Dallas w stanie Teksas, w zamożnej rodzinie związanej z przemysłem naftowym. Jest wnuczką Roberta Lee Blaffera, jednego z założycieli przedsiębiorstwa naftowego Humble Oil (późniejszego Exxonu), i Sarah Campbell Blaffer. Dorastała w Houston. Uczyła się w St. John’s School w Houston, a następnie w żeńskiej szkole z internatem St. Timothy’s School w Stevenson w stanie Maryland. Przez dwa lata studiowała w Wellesley College, w którym studiowała także jej matka, po czym przeniosła się do Radcliffe College, ówczesnej żeńskiej części Uniwersytetu Harvarda, aby studiować antropologię u badacza kultury Majów Evona Z. Vogta. Jej praca dyplomowa była strukturalną analizą mitów Majów. Rozszerzona wersja pracy ukazała się w 1972 roku jako książka The Black-man of Zinacantan: A Central American Legend. Studia ukończyła w 1969 roku z wyróżnieniem summa cum laude.

Po studiach rozpoczęła naukę w programie realizacji filmowej na Uniwersytecie Stanforda, zamierzając tworzyć filmy edukacyjne o zdrowiu publicznym. Uczęszczała tam na wykłady Paula R. Ehrlicha z ekologii populacji, które przypomniały jej uwagę harwardzkiego prymatologa Irvena DeVore’a o indyjskich małpach, u których samce zabijały młode, rzekomo z powodu przegęszczenia populacji. Jeszcze w tym samym roku akademickim porzuciła zajęcia na Stanfordzie i rozpoczęła studia doktoranckie z antropologii na Uniwersytecie Harvarda. Jej promotorem był Irven DeVore, a w komisji doktorskiej zasiadali również Edward Osborne Wilson i Robert Trivers. Stopień doktora antropologii uzyskała w 1975 roku.

Kariera naukowa

Badania terenowe nad hulmanami (klasyfikowanymi wówczas jako Presbytis entellus) prowadziła w okolicach Mount Abu w stanie Radżastan od 1971 roku, a ostatni sezon badań odbyła w 1979 roku. Planowana kontynuacja badań, obejmująca pobieranie od małp próbek krwi w celu ustalenia ojcostwa, nie doszła do skutku, ponieważ władze Indii cofnęły zezwolenie na prace. Po zakończeniu badań w Indiach zajęła się m.in. analizą wzorców dziedziczenia majątku w rodzinach ludzkich.

W wieku 38 lat została profesorem antropologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis, gdzie jest profesor emerytowaną. W 2011 roku była współpracowniczką (associate) Muzeum Archeologii i Etnologii Peabody’ego Uniwersytetu Harvarda, a w latach 2011–2017 pełniła funkcję A.D. White Professor-at-Large na Uniwersytecie Cornella. Zasiada w radzie redakcyjnej czasopisma „Human Nature”.

Dzieciobójstwo u naczelnych

Hrdy wyjechała do Indii z zamiarem udokumentowania dzieciobójstwa jako patologii społecznej wywołanej przegęszczeniem populacji. Już po pierwszym pobycie w Mount Abu w 1971 roku uznała tę hipotezę za błędną: samce, które mogły być ojcami młodych, tolerowały je, a młode były atakowane tylko wtedy, gdy do grupy rozrodczej wchodził samiec z zewnątrz. Zaproponowała wyjaśnienie oparte na teorii doboru płciowego. Zabijając młode, które nie zostały jeszcze odstawione od piersi, nowy samiec usuwa przyczynę laktacyjnego zahamowania owulacji, dzięki czemu samica szybciej staje się płodna i może urodzić jego potomstwo, zanim jego miejsce zajmie kolejny samiec. Wyniki obserwacji opublikowała w 1974 roku w czasopiśmie „Folia Primatologica”, a hipotezę rozwinęła w artykule w „American Scientist” z 1977 roku oraz w monografii The Langurs of Abu (1977), opartej na rozprawie doktorskiej.

Teza o adaptacyjnym charakterze dzieciobójstwa wywołała długotrwały spór naukowy, ponieważ podważała dominujące wówczas przekonanie, że zachowania naczelnych służą przede wszystkim dobru grupy. Sama Hrdy wiązała rolę swojej hipotezy z odchodzeniem biologii ewolucyjnej od modeli doboru grupowego na rzecz ujęć, w których dobór działa na poziomie osobników. W odpowiedzi na kontrowersje Hrdy zredagowała wspólnie z Glennem Hausfaterem tom Infanticide: Comparative and Evolutionary Perspectives (1984). Spór w dużej mierze wygasł, gdy dzieciobójstwo potwierdzono u wielu gatunków naczelnych, a jego sprawcami okazywały się najczęściej samce niespokrewnione z zabijanymi młodymi. W 1999 roku analizy DNA populacji hulmanów w Nepalu wykazały, że samce atakowały młode, których nie były ojcami.

Hrdy opisała też kontrstrategie samic. Według niej samice kopulują z wieloma samcami, aby zaciemnić ojcostwo i w ten sposób zmniejszyć ryzyko zabicia potomstwa.

Strategie rozrodcze samic

W książce The Woman That Never Evolved (1981) Hrdy argumentowała, że samice naczelnych nie są biernymi istotami, za jakie uważał je Karol Darwin, lecz rywalizują ze sobą i współpracują w sprawach dotyczących ich własnych interesów. Opisała m.in. zmiany pozycji samic hulmanów w hierarchii społecznej wraz z wiekiem oraz obronę młodych przed dzieciobójczymi samcami przez starsze samice. Dodatek „The New York Times Book Review” umieścił ją na liście godnych uwagi książek 1981 roku (Notable Books of the Year) w kategorii nauk przyrodniczych i społecznych.

W artykule opublikowanym w czasopiśmie „Diogenes” Thierry Hoquet zalicza Hrdy, obok Patricii Gowaty, do badaczek, które przyjęły ramy teoretyczne socjobiologii, aby zmienić ją od wewnątrz, kierując uwagę na strategie rozrodcze samic i ich ewolucję.

Macierzyństwo i kooperacyjne wychowywanie potomstwa

Już w artykule przeglądowym z 1976 roku Hrdy analizowała opiekę nad młodymi naczelnych sprawowaną przez osobniki inne niż matka (allorodzicielstwo). W książce Mother Nature: A History of Mothers, Infants, and Natural Selection (1999) zajęła się pytaniem, dlaczego ludzie mogą mieć kolejne dziecko, zanim poprzednie stanie się samodzielne pod względem pokarmowym, co nie zdarza się u innych człekokształtnych. Uznała, że tak szybkie tempo rozrodu mogło wyewoluować wyłącznie u gatunku, w którym przy opiece nad młodymi i ich karmieniu pomagają matce inne osobniki.

W książce Mothers and Others: The Evolutionary Origins of Mutual Understanding (2009) przedstawiła konsekwencje tej hipotezy dla rozwoju dziecka. Twierdziła, że dobór naturalny faworyzował dzieci, które lepiej potrafiły obserwować i oceniać opiekunów oraz zabiegać o ich uwagę. Miało to prowadzić do wykształcenia specyficznie ludzkiego zainteresowania myślami i intencjami innych (teoria umysłu), które stało się podstawą m.in. języka i współdziałania w realizacji wspólnych celów. Według recenzenta „American Scientist” Williama McGrew kluczowym założeniem książki jest to, że rozszerzona rodzina i opieka allorodzicielska pojawiły się w linii ewolucyjnej człowieka wcześniej niż duży mózg, język i złożona technika. Hrdy szczególnie podkreśla w niej rolę babek ze strony matki. Polski przekład książki ukazał się w 2023 roku pod tytułem Matki i inni. Emocjonalna ewolucja człowieka.

Ojcostwo

W książce Father Time: A Natural History of Men and Babies (2024) Hrdy zajęła się ewolucją opiekuńczych zachowań samców i mężczyzn. Według niej mężczyźni pozostający w długotrwałym, bliskim kontakcie z niemowlętami wykazują reakcje fizjologiczne i zmiany w funkcjonowaniu mózgu zbliżone do obserwowanych u matek, a zachodząca we współczesnych społeczeństwach zmiana roli ojców ma podłoże zarówno kulturowe, jak i biologiczne. Książka znalazła się na długiej liście nominowanych do PEN/E.O. Wilson Literary Science Writing Award 2025.

Na podstawie książki powstał 52-minutowy film dokumentalny Father Time: Why Men Are Born to Nurture w reżyserii Jacqueline Farmer, zrealizowany przy współpracy Hrdy i wyemitowany przez stację ARTE m.in. we Francji, Szwajcarii i Hiszpanii. Film przedstawia m.in. badania wskazujące na spadek poziomu testosteronu i wzrost poziomu oksytocyny u mężczyzn po narodzinach dziecka.

Książki

• The Black-man of Zinacantan: A Central American Legend, Austin: University of Texas Press, 1972 (seria „The Texas Pan American Series”).
• The Langurs of Abu: Female and Male Strategies of Reproduction, Cambridge (Massachusetts): Harvard University Press, 1977.
• The Woman That Never Evolved, Cambridge (Massachusetts): Harvard University Press, 1981.
• Infanticide: Comparative and Evolutionary Perspectives, New York: Aldine, 1984 (redakcja wspólnie z Glennem Hausfaterem).
• Mother Nature: A History of Mothers, Infants, and Natural Selection, New York: Pantheon Books, 1999.
• Attachment and Bonding: A New Synthesis, Cambridge (Massachusetts): MIT Press, 2005 (współredakcja).
• Mothers and Others: The Evolutionary Origins of Mutual Understanding, Cambridge (Massachusetts): Belknap Press of Harvard University Press, 2009.
• Father Time: A Natural History of Men and Babies, Princeton: Princeton University Press, 2024.

Przekłady na język polski

• Kobieta, której nigdy nie było, przeł. Marcin Ryszkiewicz, Warszawa: Wydawnictwo CiS, 2005 (seria „Nauka u Progu Trzeciego Tysiąclecia”, t. 30), ISBN 83-85458-94-8.
• Matki i inni. Emocjonalna ewolucja człowieka, przeł. Jowita Maksymowicz-Hamann, Warszawa: Mamania, 2023, ISBN 978-83-67555-26-5.