Satmar

Główna synagoga dynastii Satmar w Kiryas Joel

Satmar (jid. ‏סאַטמאַר‎) – dynastia chasydzka, założona na początku XX wieku przez cadyka Joela Teitelbauma w Szatmárnémeti. Jest to największa dynastia chasydzka, jej zwolennicy stanowią 20,2% światowej populacji chasydów. Grupa znana jest ze swojego antysyjonizmu.

Historia

Cadyk Joel Teitelbaum witający króla Karola II podczas jego wizyty w Satu Mare (1936)

XX wiek

Dynastia Satmar wywodzi się z wcześniejszej chasydzkiej dynastii Siget(inne języki). Została założona przez Joela Teitelbauma na początku XX wieku, gdy ten zamieszkał w Szatmárnémeti i zaczął zdobywać zwolenników wśród tamtejszych chasydów. W 1911 roku objął funkcję rabina w Irszawie, a w 1926 roku w Nagykároly. W 1928 roku został wybrany rabinem Szatmárnémeti, z powodu sprzeciwu jego przeciwników stanowisko mógł objąć jednak dopiero w 1934 roku. Od początku istnienia dynastii prowadziła ona działalność antysyjonistyczną, w 1922 roku cadyk Satmar brał udział w zorganizowaniu antysyjonistycznego kongresu rabinów, który ekskomunikował syjonistów oraz polityków Agudat Israel.

Podczas II wojny światowej cadyk Joel Teitelbaum został uratowany z Zagłady Żydów dzięki umieszczeniu w tzw. pociągu Kastnera, zorganizowanym przez Rezső Kasztnera w 1944 roku. Następnie udał się do Palestyny, gdzie przebywał kilkanaście miesięcy, nie zdobył jednak poparcia wśród tamtejszych Żydów i w 1947 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie założył swój dwór w Williamsburgu. Dzięki swojej charyzmie uzyskał poparcie ortodoksyjnych Żydów ocalałych z Zagłady Żydów, pochodzących głównie z Węgier, Galicji, Słowacji i Rumunii, co doprowadziło do znacznego zwiększenia roli dynastii w kształtowaniu chasydyzmu po II wojnie światowej.

Od lat 50. XX wieku grupa pozostaje w konflikcie z dynastią Belz, co spowodowane było udziałem bełskich chasydów w wyborach parlamentarnych w Izraelu. Cadyk Joel Teitelbaum oskarżył wówczas Aharona Rokeacha o syjonizm, porównując go do biblijnego Aarona, a Izrael do złotego cielca. Od tego czasu konflikt ten objawia się m.in. przez bojkotowanie przez chasydów Satmar produktów oznaczonych certyfikatami koszerności wystawionymi przez chasydów Belz.

W 1968 roku cadyk Joel Teitelbaum doznał rozległego udaru, który znacząco osłabił jego możliwość ruchu i komunikacji. Od tego czasu faktycznymi przywódcami ruchu zostali jego żona, Fajga(inne języki), oraz inni ważniejsi rabini. Cadyk zmarł 19 sierpnia 1979 roku, według doniesień prasowych w jego pogrzebie miało wziąć udział ponad 100 tysięcy osób. Kolejnym cadykiem został jego bratanek, Mosze Teitelbaum, syn Chaima Cwiego Teitelbauma(inne języki) i jednocześnie cadyk dynastii Siget.

W latach 70. XX wieku zwolennicy dynastii założyli wieś Kiryas Joel w mieście Monroe. Konflikty chasydów z mieszkańcami doprowadziły w 2019 roku do powstania osobnego miasta, Palm Tree(inne języki), w skład którego weszło Kiryas Joel.

XXI wiek

Groby cadyków Joela i Moszego Teitelbauma oraz ich żon w Kiryas Joel
Cadyk Zalman Teitelbaum (2015)

Około 2016 roku liczba rodzin przynależących do dynastii wynosiła 26078, co stanowiło 20,2% światowej populacji chasydów. Chasydzi Satmar stanowią 42% wszystkich chasydów zamieszkujących Nowy Jork, a w dzielnicy Williamsburg stanowią aż 62% chasydów. Zamieszkują także Los Angeles, Montreal, Antwerpię, Londyn, Buenos Aires i Jerozolimę.

W społecznościach zamieszkiwanych przez chasydów Satmar działa tzw. policja moralności.

Po śmierci Moszego Teitelbauma w 2006 roku doszło do podziału dynastii pomiędzy jego dwóch synów: Aharona i Zalmana. Aharon przewodzi w większości chasydom Satmar zamieszkującym Kiryas Joel, a Zalman Williamsburg.

W 2012 roku cadyk Belz Issachar Dow Rokeach próbował zakończyć konflikt z dynastią wysyłając delegację dziesięciu sędziów rabinicznych, aby odwiedzili groby Joela i Moszego Teitelbaumów, gdzie w imieniu cadyka poprosili o przebaczenie za ewentualne krzywdy wyrządzone ich godności.

W 2013 roku wysoko postawiony członek grupy, Nechemya Weberman został skazany na karę 103 lat pozbawienia wolności za przestępstwa seksualne i molestowanie dzieci.

W wyborach na burmistrza Nowego Jorku w 2013 i 2019 roku chasydzi Satmar poparli kampanię wyborczą Billa de Blasio. W wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych w 2016 roku chasydzi Satmar poparli kandydaturę Hillary Clinton. W 2017 roku Aharon Teitelbaum potępił uznanie przez Stany Zjednoczone Jerozolimy za stolicę Izraela.

W 2018 roku Zalman Teitelbaum poparł w wyborach na gubernatora Nowego Jorku Andrewa Cuomo. W 2019 roku sklep prowadzony przez członków grupy w Jersey City stał się celem zamachu. W ataku zginęło dwóch chasydów, pracownik sklepu oraz policjant, dwóch sprawców ataku zostało zastrzelonych przez policję. Jeden ze sprawców ataku powiązany był z ruchem Black Hebrew Israelites(inne języki).

Podczas pandemii COVID-19 przeludnienie wśród chasydów Satmar doprowadziło do bardzo dużej liczby zachorowań wśród członków grupy. Pomimo oficjalnych zakazów chasydzi Satmar potajemnie prowadzili zajęcia w prowadzonych przez nich jesziwach.

Przed wyborami na burmistrza Nowego Jorku w 2021 roku Aharon i Zalman Teitelbaumowie poparli Andrewa Yanga, ostatecznie Aharon Teitelbaum poparł Erica Adamsa. Wyrażał również publicznie sprzeciw wobec polityki Donalda Trumpa i „trumpizmu”. W 2022 roku chasydzi Satmar poparli kandydaturę Kathy Hochul na gubernatora Nowego Jorku.

W wyborach prezydenckich w USA w 2024 roku Aharon Teitelbaum poparł kandydaturę Donalda Trumpa. W wyborach parlamentarncyh w tym samym roku Zalman Teitelbaum poparł kandydaturę republikanina Marca Molinaro(inne języki).

W wyborach na burmistrza Nowego Jorku w 2025 roku rabin Mosze Indig, przedstawiciel frakcji Satmar pod przywództwem Aharona Teitelbauma, udzielił poparcia kandydatowi Demokratów, Zohranowi Mamdaniemu. Niedługo później inni wysoko postawieni członkowie frakcji odrzucili oświadczenie Indiga i wezwali chasydów do poparcia kandydatury Andrewa Cuomo.

W kulturze

Społeczność Satmar żyjąca w Williamsburgu została ukazana w miniserialu Unorthodox wyprodukowanym dla platformy Netflix, opartym na książce Deborah Feldman.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Allan Nadler, Satmar Hasidic Dynasty [online], encyclopedia.yivo.org [dostęp 2025-04-18].
  2. ↑ Biale i in. 2018 ↓, s. 708.
  3. ↑ Wodziński 2019 ↓, s. 342.
  4. ↑ Biale i in. 2018 ↓, s. 691.
  5. 1 2 Biale i in. 2018 ↓, s. 692.
  6. 1 2 Samuel Heilman, EXCLUSIVE: How A Hasidic Dynasty Handles A Succession Crisis [online], The Forward, 2 czerwca 2017 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  7. ↑ Palm Tree becomes first official ultra-Orthodox town in America [online], www.timesofisrael.com [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  8. ↑ Josh Nathan-Kazis, Why Are Satmars Calling New Hasidic Town ‘Palm Tree’? [online], The Forward, 10 listopada 2017 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  9. 1 2 3 4 Aiden Pink, Who are the Satmar, a Hasidic Jewish sect in the news — and the TV show ‘Unorthodox’ [online], The Forward, 29 kwietnia 2020 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  10. ↑ Wodziński i Spallek 2019 ↓, s. 219.
  11. ↑ Wodziński i Spallek 2019 ↓, s. 216.
  12. ↑ Rukhl Schaechter, Inside Hasidic Modesty Patrols [online], The Forward, 26 grudnia 2012 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  13. ↑ Gil Ronen, Historic Reconciliation between Hassidic Dynasties [online], Israel National News [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  14. ↑ Nechemya Weberman's 103-Year Sentence Cut In Half [online], The Forward, 9 lutego 2013 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  15. ↑ Colleen Long, US Jew sentenced to 103 years for sexual abuse [online], www.timesofisrael.com [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  16. ↑ Nechemya Weberman Gets 103 Year Sentence [online], The Forward, 22 stycznia 2013 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  17. ↑ Benjamin Gladstone, Hasidic New Yorkers Urged To Donate To De Blasio’s Struggling Campaign [online], The Forward, 8 sierpnia 2019 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  18. ↑ Josh Nathan-Kazis, Satmar Group Endorses Bill de Blasio for Mayor, Setting Stage for Election Day Battle [online], The Forward, 4 września 2013 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  19. ↑ Josh Nathan-Kazis, Why So Many Ultra-Orthodox Jews Will Vote for Hillary Clinton — Not Donald Trump [online], The Forward, 8 listopada 2016 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  20. ↑ Allison Kaplan Sommer, 'Friend of the Jews' Hillary Clinton Endorsed by ultra-Orthodox Satmar Sect [online], haaretz.com, 7 listopada 2016 [dostęp 2025-04-18].
  21. ↑ Orly Harari, Satmar group: Vote for Hillary [online], Israel National News [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  22. ↑ Satmar Rebbe Condemns U.S. Recognition Of Jerusalem As Israel’s Capital [online], The Forward, 11 grudnia 2017 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  23. ↑ Head of Satmar Hasidic sect slams US recognition of Jerusalem [online], www.timesofisrael.com [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  24. ↑ Satmar rebbe condemns US recognition of Jerusalem as Israel’s capital [online], The Jerusalem Post | JPost.com, 11 grudnia 2017 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  25. ↑ Alyssa Fisher, Cuomo Won Satmar Rebbe’s Endorsement After Promising Hands Off Yeshivas [online], The Forward, 5 września 2018 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  26. ↑ Ari Feldman, Violent Attack Upends Years Of Quiet, Happy Growth In Jersey City Hasidic Haven [online], The Forward, 12 grudnia 2019 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  27. ↑ Molly Boigon, Underground Satmar yeshivas sanctioned by administrators, recordings reveal [online], The Forward, 22 kwietnia 2020 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  28. ↑ Jacob Kornbluh, Andrew Yang racks up more Hasidic endorsements, locking up Orthodox voting bloc [online], The Forward, 25 maja 2021 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  29. ↑ Andrew Silow-Carroll, Top New York City mayoral candidates vie for ultra-Orthodox endorsements [online], www.timesofisrael.com [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  30. ↑ Jacob Kornbluh, Satmar group endorses Eric Adams for mayor, setting stage for battle over Orthodox vote [online], The Forward, 9 czerwca 2021 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  31. ↑ Jacob Kornbluh, Hasidic rabbi assails Trumpism rampant among the Orthodox [online], The Forward, 9 listopada 2022 [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  32. ↑ Jacob Henry, NY governor endorsed by Satmar Hasidic movement, securing tens of thousands of votes [online], www.timesofisrael.com [dostęp 2025-04-18] (ang.).
  33. ↑ 'Harris is bad for Jews': Satmar hasidim to support Trump's candidacy [online], Israel National News [dostęp 2025-11-05] (ang.).
  34. ↑ Rabbi of major Satmar faction pledges support for Republican Congressmember Marc Molinaro [online], www.shtetl.org [dostęp 2025-11-07].
  35. ↑ Luke Tress, Split emerges in NYC’s Satmar community over Mamdani endorsement, „The Times of Israel”, 3 listopada 2025, ISSN 0040-7909 [dostęp 2025-11-05] (ang.).
  36. ↑ Jacob Kornbluh, Why some Satmar Hasidic leaders endorsed Zohran Mamdani as mayor, stunning many Jewish voters [online], The Forward, 2 listopada 2025 [dostęp 2025-11-05] (ang.).
  37. ↑ James Poniewozik, Review: ‘Unorthodox,’ a Stunning Escape From Brooklyn, „The New York Times”, 25 marca 2020, ISSN 0362-4331 [dostęp 2025-04-18] (ang.).

Bibliografia