Stefanofor

Stefanofor (gr. στεφανηφόρος stephanēphóros, lm στεφανηφόροι stephanēphóroi) – rodzaj greckiej tetradrachmy hellenistycznej, którą cechowało rewersowe wyobrażenie ujęte w wieńcu roślinnym.

Był znowelizowaną odmianą ówczesnej drachmy poczwórnej, zróżnicowaną technicznie i stylistycznie, jaką emitowały mennice autonomicznych miast greckich w Azji Mniejszej i na obszarze bałkańskim. Wyróżniał je wieniec (gr. stephane) okalający główne wyobrażenie w polu monety. Na jej licowej stronie (awersie) figurowała zwykle głowa bóstwa lub lokalnego herosa, na odwrocie – często poświęcone mu zwierzę bądź inne charakterystyczne wyobrażenie związane z miastem-emitentem. W tej manierze bito również tradycyjne tetradrachmy ateńskie, z ujętą jednak w nowym stylu głową patronującej bogini Ateny; na ich rewersie umieszczano otoczoną wieńcem sowę (γλαῦκα) siedzącą na przewróconej amforze. Niejednakowy w wyglądzie wieniec hellenistycznych stefanoforów, zależnie od mennicy przedstawiał sobą splot gałęzi lauru, oliwki lub dębu.

Emisje stefanoforów wybijanych charakterystycznie na cieńszych krążkach, lecz o większej średnicy, zwykle datowane są na okres przed 150 r. p.n.e., ponieważ szczytowy okres ich wytwarzania przypada na pierwszą połowę II stulecia p.n.e. (ok. 200-150 p.n.e.). Wypuszczały je małoazjatyckie mennice Kolofonu, Lebedos i Magnezji w Jonii, Aigai, Kyme i Myriny w Eolii, karyjskiej Heraklei, Kyziku w Myzji, Tenedos w Troadzie, a także Aten oraz Eretrii na Eubei.

Uwagi

↑ Najpewniej odnosi się ono do wotum z brązu złożonego przez Eretrejczyków w Olimpii, wspomnianego przez Pauzaniasza (Wędrówki pod Helladzie V 27,9), a zinterpretowanego numizmatycznie już przez J. Eckhela (Doctrina numorum veterum, t. 2, s. 324). Przedstawioną licowo Artemidę czczono w pobliskim eubejskim Amaryntos.
↑ W odmiennym znaczeniu stefanoforami tytułowano osoby wyróżnione godnością sakralną bądź urzędową (administracyjną) z prawem noszenia podobnego wieńca jako oznaki zaszczytu, co w okresie grecko-rzymskim było nader rozpowszechnioną praktyką w miejskich ośrodkach małoazjatyckich (Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 5. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 358).
↑ Oczywiste jest tu symboliczne wykorzystanie wieńca (stephane) jako jednej z postaci starożytnej korony (diademu) dla nadania szczególnego znaczenia tak emitowanej monecie (Mała encyklopedia kultury antycznej (red. Z. Piszczek). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 700).

Bibliografia

Helmut Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z. Regenstauf: Battenberg / H. Gietl Verlag, 2005, s. 464, ISBN 3-924861-84-6
Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu. T. 1 (red. Ewa Wipszycka). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 262, ISBN 83-01-00743-5
«Stephanephoren» w Reppa – Das grosse Münzen-Lexikon (niem.) [dostęp 2025-01-05]

[1] Najpewniej odnosi się ono do wotum z brązu złożonego przez Eretrejczyków w Olimpii, wspomnianego przez Pauzaniasza (Wędrówki pod Helladzie V 27,9), a zinterpretowanego numizmatycznie już przez J. Eckhela (Doctrina numorum veterum, t. 2, s. 324). Przedstawioną licowo Artemidę czczono w pobliskim eubejskim Amaryntos.

[2] W odmiennym znaczeniu stefanoforami tytułowano osoby wyróżnione godnością sakralną bądź urzędową (administracyjną) z prawem noszenia podobnego wieńca jako oznaki zaszczytu, co w okresie grecko-rzymskim było nader rozpowszechnioną praktyką w miejskich ośrodkach małoazjatyckich (Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 5. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 358).

[3] Oczywiste jest tu symboliczne wykorzystanie wieńca (stephane) jako jednej z postaci starożytnej korony (diademu) dla nadania szczególnego znaczenia tak emitowanej monecie (Mała encyklopedia kultury antycznej (red. Z. Piszczek). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 700).