Wykres przedstawia powstawanie i wzrost popularności partii politycznych we Włoszech w latach 1920–2021
Partia polityczna, inaczej stronnictwo („partia” od łac.pars, część) – dobrowolna organizacja społeczna zrzeszająca osoby na podstawie wspólnego programu politycznego, mająca na celu jego realizację poprzez zdobycie i sprawowanie władzy (między innymi poprzez obsadzanie najważniejszych stanowisk osobami realizującymi jej program) lub wywieranie na nią wpływu. Prowadzi działalność polityczną, obejmującą formułowanie stanowisk wobec istotnych problemów politycznych oraz określanie kierunków działania i rozwoju organów państwa.
Ze względu na charakter członkostwa może przyjmować formę partii kadrowej, skupiającej stosunkowo niewielką liczbę członków silnie zaangażowanych w działalność organizacji, albo partii masowej, w której istotną rolę odgrywają elity odpowiedzialne za kształtowanie programu politycznego. Pod względem organizacyjnym może charakteryzować się luźną strukturą lub rozbudowanym systemem wewnętrznej organizacji i dyscypliny, obejmującym między innymi członkostwo, składki oraz wewnętrzne organy rozstrzygające spory.
W państwach demokratycznych partia polityczna uczestniczy w sprawowaniu władzy przede wszystkim poprzez swoich przedstawicieli w parlamencie, którzy działają w ramach frakcji parlamentarnej i dążą do realizacji programu ugrupowania. Jeżeli partia nie dysponuje większością parlamentarną, może współtworzyć koalicję parlamentarną z innymi ugrupowaniami. Partie mogą funkcjonować pod różnymi nazwami, między innymi jako stronnictwa lub ruchy polityczne.
W Polsce działalność partii politycznych reguluje ustawa o partiach politycznych. Do utworzenia partii wymagane jest między innymi poparcie co najmniej 15 osób posiadających pełną zdolność do czynności prawnych.
Partie polityczne są organizacjami o charakterze członkowskim (są korporacjami) i dlatego są zaliczane do organizacji społecznych, podobnie jak stowarzyszenia czy związki zawodowe. Jednak partii politycznych nie zalicza się na ogół do organizacji pozarządowych, do których z kolei należą przede wszystkim stowarzyszenia i fundacje. Powodem niewłączania partii politycznych do organizacji pozarządowych jest zbyt bezpośrednie powiązanie tych pierwszych z władzą publiczną: partie są często wręcz organizacjami „rządowymi” (ang.governmental organizations) albo zamierzają takimi zostać.
Współcześnie partie są dobrowolnymi organizacjami zrzeszającymi obywateli świadomych wspólnoty swych interesów i poglądów i skłonnych do zdyscyplinowanego zabiegania o ich realizację przez zdobywanie i sprawowanie władzy państwowej.
Demokratyczne systemy są tym bardziej funkcjonalne, im lepiej partie:
konsolidują polityków wedle zdolności artykułowania i reprezentowania interesów określonych odłamów społeczeństwa,
potrafią skutecznie starać się o ich realizację, ukierunkowując zgodnie z demokratycznymi procedurami politykę państwa i międzypaństwowych instytucji,
są zdolne do kojarzenia rywalizacji o władzę i wpływy w państwie i międzypaństwowych instytucjach, z umiejętnością negocjowania, zawierania kompromisów, współdziałania w kwestiach, w których interesy szerszych odłamów społeczeństwa bądź całego narodu są zgodne.
W systemach autorytarnych funkcje partii są istotnie odmienne i zróżnicowane w zależności od ich stosunku do panującego w danym państwie reżimu:
funkcje partii legalnych wyznacza właściwa im rola narzędzia arbitralnego panowania nad społeczeństwem pozbawionym realnego wpływu na rządzących,
funkcje partii kontestujących opresyjny reżim wynikają z wymogów prowadzonej w warunkach nielegalności walki i przygotowania do zmiany systemu i przejęcia władzy.
Historia
Partia polityczna występowała w różnych epokach życia politycznego, choć jej forma i znaczenie zmieniały się w zależności od ustroju. Przykładami historycznych podziałów politycznych mogą być patrycjusze i plebejusze w starożytnym Rzymie oraz gibelini i gwelfowie w średniowieczu.
Współczesna partia polityczna, oparta na zorganizowanym członkostwie oraz pozyskiwaniu wyborców, rozwinęła się początkowo w Wielkiej Brytanii. Wraz z rozszerzaniem praw wyborczych istniejące od końca XVII wieku ugrupowania arystokratyczne oraz zrzeszenia przedstawicieli burżuazji stopniowo przekształcały się w trwalsze organizacje posiadające własne struktury administracyjne i działaczy, co w latach 30. XIX wieku doprowadziło do ukształtowania się Partii Konserwatywnej, wywodzącej się ze stronnictwa torysów, oraz Partii Liberalnej, związanej z tradycją polityczną wigów. Ich nazwy i programy odzwierciedlały dwie główne wówczas ideologie.
Rozwój parlamentaryzmu w XIX wieku sprzyjał powstawaniu partii politycznych również w innych państwach. Początkowo istotną rolę odgrywały ugrupowania konserwatywne, których zaplecze stanowiły przede wszystkim arystokracja i wielcy właściciele ziemscy, dążący do zachowania istniejącego porządku społecznego i politycznych przywilejów. Przeciwstawiały się im ugrupowania liberalne, reprezentujące głównie interesy burżuazji oraz dążące do zapewnienia równości politycznej. W niektórych państwach liberalizm łączył się również z postulatami narodowymi, w tym z ideą zjednoczenia Niemiec.
W drugiej połowie XIX wieku, wraz z rozwojem socjalizmu, na europejskiej scenie politycznej pojawiły się nowe ugrupowania – partie socjaldemokratyczne, wyrosłe na bazie ruchów robotniczych i związków zawodowych. Z nich z kolei, na początku XX wieku wyodrębniły się partie głoszące ideologię komunizmu. W odpowiedzi na rozwój ateistycznego w swym charakterze socjalizmu powstała ideologia chrześcijańskiej demokracji, co spowodowało powstanie partii nowego typu. W tym samym okresie zaczęły pojawiać się również partie chłopskie, sytuujące się blisko ugrupowań chadeckich. Za prawicowe zaczęto uznawać partie odwołujące się do doktryny konserwatyzmu i idei liberalizmu (ewoluujące stopniowo w kierunku centrum), za lewicowe natomiast – przede wszystkim socjaldemokratyczne. Kolejnym rodzajem partii, jakie pojawiły się na scenach politycznych różnych państw, były partie nacjonalistyczne, wywodzące swe idee z rewolucjonizmu. Dodatkowo w drugiej połowie XX wieku popularność zaczęły zdobywać nowe ideologie – nowa prawica, nowa lewica (ekologizm i feminizm), co również doprowadziło do powstania kolejnych partii.
W tym okresie w świadomości społecznej ukształtowały się tradycyjne podziały na lewicę, centrum i prawicę, wywodzące się z układu miejsc zajmowanych przez poszczególne ugrupowania w parlamentach: we francuskim parlamencie rewolucjoniści zasiadali po lewej stronie, natomiast zwolennicy mniej radykalnych przemian – po prawej, a w parlamencie angielskim już w XVII wieku zwolennicy liberalnych Wigów zajmowali miejsca po lewej stronie sali, podczas gdy konserwatywni Torysi zasiadali po prawej. Z czasem podział ten doprowadził do określania ugrupowań socjalistycznych mianem lewicy, liberalnych – centrum, a konserwatywnych – prawicy.
Klasyfikacja partii politycznych
Klasyfikacji wszystkich partii politycznych dokonuje się przeważnie na dwóch płaszczyznach – ze względu na cechy organizacyjne i sposób funkcjonowania oraz ze względów ideologiczno-programowych.
rozwinięte – z rozwiniętą strukturą organizacyjną (np. niemieckie CDU, polskie PZPR, SLD)
ze względu na genezę organizacyjną
parlamentarno-wyborcze – wyłonione z grupy deputowanych, wokół której tworzą się komitety wyborcze, stopniowo integrujące się w jedną organizację (np. niemiecka FDP, brytyjska Partia Konserwatywna)
pozaparlamentarne – powstałe z inicjatywy organizacji, której dotychczasowym celem nie był udział w wyborach (np. niemieckie SPD, Bündnis 90/Die Grünen, polskie PSL)
ze względu na stopień upartyjnienia kandydatów
masowe – skupiające dużą liczbę osób, z której wyłaniają się elity partyjne (częściej spotykana forma wśród partii lewicowych, np. francuska Partia Socjalistyczna)
Z czasów rewolucji francuskiej pochodzi podział na lewicę i prawicę. Innym tradycyjnym kryterium podziału jest podział partii na konserwatywne oraz liberalne, alternatywnie zwane progresywnymi. Kryterium podziału jest wówczas idea praw jednostki i roli państwa w życiu społecznym i gospodarce.
W praktyce okazuje się jednak, że jednoznaczna klasyfikacja partii jest niezwykle trudna i często pozostaje niejednoznaczna. Dzieje się tak, gdyż oprócz kwestii gospodarczych i światopoglądowych partie powinny uwzględniać w swych programach także poglądy na nowe problemy i zagadnienia ściśle związane z danym krajem i jego sytuacją geopolityczną. Są to takie kwestie jak np. stosunek do imigrantów, stosunek do Unii Europejskiej, w tym do przyjęcia euro, w przypadku państw byłego Bloku Wschodniego jest to także podejście do lustracji i dekomunizacji, a np. w Hiszpanii osobny problem stanowi działalność ETA i baskijskie dążenia do niepodległości.
Partie polityczne w Polsce
Sytuacja prawna
Sytuację prawną partii politycznych w Polsce reguluje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej i Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych. Ustawa definiuje partię polityczną jako:
dobrowolną organizację, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.
Art. 13 Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.
Partia polityczna może korzystać z praw wynikających z ustaw dopiero po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Wniosek o wpisanie partii do ewidencji musi być poparty przez co najmniej 1000 obywateli polskich, którzy ukończyli 18 lat i mają pełną zdolność do czynności prawnych. Wpis do ewidencji wiąże się z nabyciem osobowości prawnej.
Źródła finansowania partii politycznych w Polsce są jawne. Majątek partii powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, z dochodów z majątku oraz z dotacji i subwencji państwowych. Partia nie może prowadzić działalności gospodarczej, jednak za takową nie uważa się sprzedaży przez partię publikacji z nią związanych i przedmiotów ją symbolizujących.
Od 2001 r. głównym źródłem finansowania partii są subwencje oraz dotacje z budżetu państwa. Subwencje mogą otrzymywać partie, które w ostatnich wyborach do Sejmu przekroczyły próg 3% (jeśli samodzielnie tworzyły komitet wyborczy) lub 6% głosów (jeśli wchodziły w skład koalicyjnego komitetu wyborczego). Dotacje otrzymują partie za każde miejsce zdobyte w Sejmie lub Senacie.
Zasady finansowania partii politycznych znajdują się w:
Pod względem liczby członków największą na świecie partią polityczną jest Komunistyczna Partia Chin, posiadająca ponad 88 milionów członków. Ta liczba wydaje się duża, jednakże stanowi jedynie 6–7% ogólnej liczby mieszkańców Chin.
Najstarszą funkcjonującą partią polityczną na świecie jest Partia Demokratyczna, która powstała w 1828 roku.
Niekiedy tworzone są partie będące satyrą polityczną, np.:
12345JanuszTomaszewski:Leksykon wiedzy szkolnej.Warszawa:Oficyna wydawnicza Graf-Punkt,2003,s.294. ISBN83-87988-58-8.
12IlseHell:Neues grosses Universal-Lexikon in Farbe über 50000 Stichwörter mit über 3500 Abbildungen.München:Compact-Verl,2003,s.638. ISBN3-8174-5003-6.(niem.).
12345Das moderne Handlexikon. Wissen von A-Z.Stuttgart, Hamburg, Monachium:Lizenzausgabe Des Deutschen Bücherbundes,1975,s.649.(niem.).
Marcin Krzemiński, Kontrola konstytucyjności celów i działalności partii politycznych w Polsce (w: Konstytucja i sądowe gwarancje jej ochrony), Kraków 2004, ISBN83-7444-056-2.
.png)
