Szafir

Szafir
	; Szafir Logan(inne języki) – 422,98-karatowy szafir pochodzący ze Sri Lanki
	Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny	Al2O3 (tlenek glinu)
Twardość w skali Mohsa	9
Przełam	muszlowy, nierówny lub haczykowaty
Łupliwość	brak
Pokrój kryształu	tabliczkowy, słupkowy
Układ krystalograficzny	trygonalny
Właściwości mechaniczne	kruchy
Gęstość	3,95–4,03 g/cm³
	Właściwości optyczne
Barwa	niebieska, różowa, pomarańczowa, żółta, zielona, fioletowa lub bezbarwny
Rysa	biała
Połysk	szklisty, niekiedy tłusty, jedwabisty lub diamentowy
Współczynnik załamania	1,762–1,778 (jednoosiowy)
Inne	dwójłomność: 0,008–0,009 dyspersja: 0,018 (niska) pleochroizm: słaby;
	Hasło w Wikisłowniku

Szafir – rzadki minerał z gromady tlenków, odmiana korundu, kamień szlachetny najczęściej o barwie niebieskiej w różnych odcieniach, może przybierać kolor różowy, pomarańczowy, żółty, zielony czy fioletowy lub być całkowicie bezbarwny.

Nazwa

Nazwa szafir pochodzi od niemieckiego słowa saphir, które z kolei wywodzi się z hebrajskiego.

Właściwości

Walter Schumann określa szafiry jako korundy o barwie innej niż czerwonej, które mają wartość w jubilerstwie. Jako odmiana korundu (Al₂O₃), kamień ten ma jego podstawowe własności fizyczne i chemiczne. Czysty korund jest bezbarwny, kolor nadają mu domieszki różnych pierwiastków: barwę niebieską nadaje żelazo z tytanem, fioletową – wanad, różową – chrom, a żółtą i zieloną – żelazo trójwartościowe. Kolor pomarańczowy świadczy o jednoczesnej obecności w kryształach domieszek chromu, żelaza i wanadu. Niebieskie szafiry nie wykazują fluorescencji, w przeciwieństwie do leukoszafirów, które świecą na pomarańczowożółto lub fioletowo. Najlepszej jakości okazy tego typu pochodzą ze Sri Lanki, jednak wydobywa się je także we Wschodniej Afryce (Malawi, Tanzania i Madagaskar) oraz w Birmie.

Minerał wykształca kryształy słupkowe i tabliczkowe, wrosłe i narosłe, występuje w skupieniach zbitych.

Szafiry wykazują pleochroizm – w przypadku odmian niebieskiej i fioletowej jest on wyraźny, a w przypadku żółtej i zielonej – słaby. Obecność wrostków rutylu może wywołać efekt kociego oka lub asteryzm (tzw. szafir gwiaździsty). Spotykane są rzadko okazy wykazujące luminescencje.

Przy obróbce kamieni stosuje się szlif fasetkowy. Mętne okazy, po podgrzaniu do temperatury ok. 1700–1800 °C, uzyskują lśniącą, niebieską barwę.

Odmiany

• leukoszafir - biały lub bezbarwny;

• padparadża (hiacynit) - jasnoróżowa, różowa, czerwonoróżowa, pomarańczowoczerwona odmiana, najrzadsza, najdroższa i najbardziej poszukiwana; nazwa pochodzi od syngaleskiego słowa oznaczającego "kwiat lotosu";

• ametyst wschodni - okazy o zabarwieniu żółtopomarańczowym, purpurowym bądź fioletowym;

• szmaragd wschodni - zielony w odcieniach;

• akwamaryn wschodni - jasnozielononiebieska odmiana;

• szafir kaszmirski - intensywnie fioletowoniebieska (chabrowa) odmiana, która charakteryzuje się jedwabistym połyskiem, występująca na terenie indyjskiej części Kaszmiru.

• inne szafiry o zabarwieniu szarym, brunatnym i czarnym nie posiadające nazwy; odmiana dwubarwna jest nazywana szafirem arbuzowym.

Występowanie

Kryształy szafirów wykształcają się w zdolomityzowanych wapieniach, marmurach, pegmatytach lub bazaltach. Kamienie te występują w naturze częściej od rubinów.

Znaczące złoża szafirów znajdują się w Queensland w Australii, w okręgu Mogok w Mjanmie, w regionie Ratnapura w Sri Lance, w okręgu Chantabun i koło Kanchanaburi w Tajlandii. Ważne złoże znajdowało się w Kaszmirze, zostało ono jednak wyczerpane.

W większych ilościach szafiry występują także w stanie Montana w Stanach Zjednoczonych, w regionach Mato Grosso i Minas Gerais w Brazylii, w Chinach, w Kambodży, w Kenii, w Laosie, na Madagaskarze, w Malawi, Zimbabwe, Tadżykistanie, Tanzanii, Nigerii i w Rwandzie.

W Polsce kamienie te można znaleźć w karkonoskich pegmatytach Kruczych Skał i w innych rejonach Wilczej Poręby, a także w trzeciorzędowych piaskach złotonośnych Dolnego Śląska. Ich występowanie odnotowano w okolicy Legnickiego Pola, Mikołajowic i Wądroża Wielkiego. Występowanie szafirów stwierdzono także w plioceńskich żwirach w pobliżu Lwówka Śląskiego.

Syntetyczne szafiry

W 1902 roku francuski chemik Auguste Verneuil(inne języki) opublikował proces produkcji syntetycznych kryształów rubinu, zwany metodą Verneuila. W procesie tym drobny proszek tlenku glinu jest podawany na płomień tlenowo-wodorowy, spadając na ceramiczny cokół. Po udanej syntezie rubinu Verneuil skupił swoje wysiłki na wytworzeniu szafiru. Synteza powiodła się po tym jak analizy chemiczne szafiru zasugerowały Verneuilowi, że żelazo i tytan są przyczyną niebieskiego koloru. Verneuil opatentował proces produkcji syntetycznego niebieskiego szafiru w 1911 roku.

Szafiry syntetyczne mają taką samą budowę atomową jak produkt naturalny, chociaż w przeciwieństwie do niego cechuje je równomierny rozkład barwy w całym krysztale. Korundy naturalne można rozpoznać także dzięki obecności wrostków.

Zastosowanie

Szafir naturalny jest szeroko wykorzystywany w jubilerstwie, przy wyrobie naszyjników oraz jako kamień w pierścionkach i wisiorkach.

Sztuczny monokrystaliczny szafir wykorzystywany jest w szkiełkach do zegarków. Jego główną zaletą jest wysoka odporność na zarysowania, ma pod tym względem przewagę nad szkłem akrylowym i mineralnym. Główną wadą jest wysoka cena, wynikająca z procesu produkcji (obróbka diamentem). Sztuczny szafir może być także wykorzystywany do produkcji odpornych na zarysowania szkieł ochronnych do smartfonów. Ze względu na związane z tym koszty nie odbywa się to jednak na masową skalę. W 1969 roku został oficjalnym kamieniem szlachetnym Montany.

Przypisy

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 WalterW. Schumann WalterW., Kamienie szlachetne i ozdobne, Warszawa: Alma-Press, s. 102–105, ISBN 978-83-7020-645-1 .
1 2 3 4 5 6 Sapphire [online], National Gem Lab (ang.).
1 2 3 4 5 6 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały. Kamienie szlachetne, skały, Warszawa: Multico, 2022, s. 360, ISBN 978-83-7763-613-8 .
1 2 3 4 JerzyJ. Żaba JerzyJ., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 435, ISBN 978-83-8293-231-7 .
↑ StanisławS. Dubisz StanisławS., Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 3, Warszawa: PWN, 2003, s. 1485, ISBN 978-83-01-13868-4 .
↑ Szafir, [w:] Wielki słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 1209, ISBN 978-83-01-14455-5 .
↑ Padparadscha, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-03-01] (ang.).
↑ Padparadscha Sapphire [online], Geology Science, 19 lipca 2023 [dostęp 2024-03-31] (ang.).
↑ AndrzejA. Grodzicki AndrzejA., MichałM. Sachanbiński MichałM., Występowanie korundu na Dolnym Śląsku, „Przegląd Geologiczny”, 23, 1975, s. 227–229 [dostęp 2023-08-04] .
↑ Process of producing synthetic sapphires, 1911 [dostęp 2025-03-01] .
↑ Synthetic and manufactured gems, [w:] Rao Bahadur NarayanaR.B.N. Iyer Rao Bahadur NarayanaR.B.N., A Handbook of Precious Stones, Calcutta: Baptists Mission Press, 1948, s. 61–62 [dostęp 2023-08-05] (ang.).
↑ Was ist Saphirglas und was leistet eine hochwertige Antireflex-Beschichtung? [online], Botta design, 26 lipca 2023 [dostęp 2023-08-05] (niem.).
↑ ChrisCh. Welch ChrisCh., HTC’s sapphire U Ultra is more scratch resistant than any iPhone or Galaxy phone [online], The Verge, 4 maja 2017 [dostęp 2023-08-05] (ang.).
↑ State SymbolsS.S. USA State SymbolsS.S., Montana State Gemstone | Sapphire [online], statesymbolsusa.org, 12 września 2014 [dostęp 2025-07-06] (ang.).

[schumann-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 WalterW. Schumann WalterW., Kamienie szlachetne i ozdobne, Warszawa: Alma-Press, s. 102–105, ISBN 978-83-7020-645-1 .

[strona1-2] 1 2 3 4 5 6 Sapphire [online], National Gem Lab (ang.).

[hochleitner-3] 1 2 3 4 5 6 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały. Kamienie szlachetne, skały, Warszawa: Multico, 2022, s. 360, ISBN 978-83-7763-613-8 .

[nazwa5-4] 1 2 3 4 JerzyJ. Żaba JerzyJ., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 435, ISBN 978-83-8293-231-7 .

[Dubisz-5] StanisławS. Dubisz StanisławS., Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 3, Warszawa: PWN, 2003, s. 1485, ISBN 978-83-01-13868-4 .

[SWO-6] Szafir, [w:] Wielki słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 1209, ISBN 978-83-01-14455-5 .

[Mindat-7] Padparadscha, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-03-01] (ang.).

[geologyscience-8] Padparadscha Sapphire [online], Geology Science, 19 lipca 2023 [dostęp 2024-03-31] (ang.).

[Grodzicki-9] AndrzejA. Grodzicki AndrzejA., MichałM. Sachanbiński MichałM., Występowanie korundu na Dolnym Śląsku, „Przegląd Geologiczny”, 23, 1975, s. 227–229 [dostęp 2023-08-04] .

[10] Process of producing synthetic sapphires, 1911 [dostęp 2025-03-01] .

[handbook-11] Synthetic and manufactured gems, [w:] Rao Bahadur NarayanaR.B.N. Iyer Rao Bahadur NarayanaR.B.N., A Handbook of Precious Stones, Calcutta: Baptists Mission Press, 1948, s. 61–62 [dostęp 2023-08-05] (ang.).

[Botta-12] Was ist Saphirglas und was leistet eine hochwertige Antireflex-Beschichtung? [online], Botta design, 26 lipca 2023 [dostęp 2023-08-05] (niem.).

[Welch-13] ChrisCh. Welch ChrisCh., HTC’s sapphire U Ultra is more scratch resistant than any iPhone or Galaxy phone [online], The Verge, 4 maja 2017 [dostęp 2023-08-05] (ang.).

[14] State SymbolsS.S. USA State SymbolsS.S., Montana State Gemstone | Sapphire [online], statesymbolsusa.org, 12 września 2014 [dostęp 2025-07-06] (ang.).