Tablica pamiątkowa na ścianie domu, w którym urodził się Dmitrij Szostakowicz
Urodził się w Sankt Petersburgu w rodzinie mającej polsko-rosyjskie korzenie. Jego dziadek od strony ojca, Bolesław Szostakowicz, pochodził z Wilna. Uczestniczył w powstaniu styczniowym, a w 1866 został zesłany na Syberię w okolice Tomska w wyniku represji, które miały miejsce po próbie dokonania zamachu na cara Aleksandra II przez Dmitrija Karakozowa. Kiedy okres jego kary się skończył, Szostakowicz postanowił pozostać na Syberii. Został m.in. burmistrzem Irkucka.
Jest jednym z kompozytorów z pokolenia muzyków, których działalność przypadła w czasach porewolucyjnych. Bardzo wcześnie rozpoczął komponowanie; studiował w konserwatorium petersburskim (fortepian – L. Nikołajew, kompozycja – M. Steinberg). Dyplom z fortepianu uzyskał w 1923, dwa lata później – dyplom z kompozycji. Niemal równocześnie z ukończeniem studiów miał miejsce debiut kompozytorski Szostakowicza: wykonanie (1926) I Symfonii, pisanej jeszcze w konserwatorium. I Symfonia ukazuje już cechy długo później właściwe twórczości Szostakowicza: zamiłowanie do kontrastów wyrazowych (bezpośrednie następstwo groteskowo-ironicznych fragmentów z prawdziwie lirycznymi) i drapieżną dramatyczność. Wpływy muzyki Schönberga, Křenka i Hindemitha można odnaleźć w operze Nos (1928) do libretta opartego na opowiadaniu Nikołaja Gogola. Bogata polirytmia, wykroczenie poza ramy tonalności, nowatorstwo instrumentalne, zastosowane śpiewu mówionego – oto podstawowe, wyróżniające dzieło cechy.
Motyw DSCH (Dmitri Schostakowitsch) użyty przez kompozytora w wielu jego dziełach
Po III Symfonii „Pierwszomajowej” (1929), radzieckim odpowiedniku (z uwagi na treść ideowo-programową) IX SymfoniiBeethovena, i balecie Złoty wiek (1930) Szostakowicz skomponował drugą z kolei operę: Lady Makbet mceńskiego powiatu (1932); jej główne właściwości to rozwiązania teatralne, przerzucenie akcji muzycznej na plan symfoniczny, szokujące pomysły scenograficzno-instrumentacyjne. Radykalizm języka muzycznego Szostakowicza okazał się jednak nie do przyjęcia dla ówczesnej stalinowskiej ideologii polityczno-kulturalnej. Po paru niefortunnych próbach znalezienia właściwego rozwiązania sytuacji kompozytor zdecydował się zrezygnować z dotychczasowego stylu i techniki kompozytorskiej, z poszukiwania nowych środków, uprościł język na rzecz maksymalnej komunikatywności wyrazu i nieskomplikowanej formy.
Walter Ulbricht z żoną Lotte (po lewej) i Szostakowicz (po prawej) wśród publiczności na koncercie (1950)
W okresie wojny napisał VII Symfonię „Leningradzką” o ilustracyjnym charakterze. Ten utwór i towarzysząca mu legenda przyniosły kompozytorowi popularność, także za granicą, zwłaszcza w USA. Gdy zakończenie wojny Szostakowicz powitał pogodną, haydnowską IX Symfonią, spotkał się znowu z gwałtownym atakiem krytyków, którzy oczekiwali od niego monumentalnego, patetycznego utworu ku czci zwycięstwa nad Niemcami.
Ciągłe konflikty ze stalinowską cenzurą doprowadziły do utracenia przez kompozytora wszelkich przywilejów w 1948. Ograniczenia w muzyce Szostakowicza i w jego stylu życiowym zostały nieco złagodzone w 1949, po napisaniu kantaty „Pieśń o lasach”, gdzie Stalin był sławiony jako „wielki ogrodnik”. W tym samym roku Szostakowicz odzyskał paszport i reprezentował ZSRR na międzynarodowym kongresie muzycznym w Stanach Zjednoczonych. W 1960 wstąpił do KPZR.
Trzon twórczości Szostakowicza tworzą symfonie – to piętnaście dzieł powstałych w ciągu 46 lat. Formalnie Szostakowicz jest kontynuatorem tradycji beethovenowskiej: stosuje klasyczny wieloczęściowy model symfoniczny, zachowuje klasyczne uformowanie wewnętrzne poszczególnych części. Inne cechy jego dzieł to: monumentalizm, patos, silny pierwiastek dramatyczny, bogata inwencja melodyczna, krańcowe natężenie ekspresji oraz dynamizm i witalność.
W kilkunastu swoich utworach Szostakowicz posłużył się motywem DSCH, opartym na nutach D–Es–C–H, który pełni funkcję jego muzycznego podpisu. Motyw ten wywodzi się z inicjałów imienia i nazwiska kompozytora w niemieckiej transliteracji (D. Sch.). Po raz pierwszy pojawił się w dziełach z przełomu lat 40. i 50. XX wieku jednak szczególne znaczenie zyskał w VIII Kwartecie smyczkowym z 1960 roku. W utworze tym motyw DSCH pełni zarówno rolę autobiograficznego znaku kompozytora, jak i funkcję strukturalną, stanowiąc podstawę materiału muzycznego wszystkich pięciu części kwartetu.
Szostakowicz był pod wieloma względami człowiekiem obsesyjnym: według jego córki „miał obsesję na punkcie czystości”. Na pytanie, czy wierzy w Boga, Szostakowicz odpowiedział: „Nie i bardzo mi przykro z tego powodu”. W młodości był bardzo surowy i nie tolerował zmian. "Najmniejsze odstępstwo od zaplanowanego występu jednej z moich prac bardzo mnie drażniło".
15 symfonii stanowi najważniejszą część całego muzycznego dorobku Szostakowicza. Pierwsza, napisana u progu kariery i stanowiąca pracę dyplomową kompozytora, przyniosła mu uznanie i popularność; piętnasta, ukończona na krótko przed śmiercią, stanowi podsumowanie 50 lat pracy twórczej. Każde z wymienionych poniżej dzieł zaznaczyło pewien etap w życiu kompozytora i w historii jego narodu:
1923–1925: I symfonia f-moll, op. 10
1927: II symfonia H-dur „Październikowi”, op. 14
1929–1930: III symfonia Es-dur „Pierwszomajowa”, op. 20
1924–1925: Dwa utwory na oktet smyczkowy: preludium d-moll i scherzo g-moll, op. 11
1934: Sonata na wiolonczelę i fortepian d-moll, op. 40, dedykowana Wiktorowi Kubackiemu
1938: I kwartet smyczkowy C-dur, op. 49
1940: Kwintet fortepianowy g-moll, op. 57
1944: II trio na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, e-moll, op. 67, dedykowana Iwanowi Sollertyńskiemu
1946: III kwartet smyczkowyF-dur, op. 73
1949: IV kwartet smyczkowy D-dur, op. 83
1952: V kwartet smyczkowy B-dur, op. 92
1956: VI kwartet smyczkowy G-dur, op. 101
1960: VII kwartet smyczkowy fis-moll, op. 108
1960: VIII kwartet smyczkowy c-moll, op. 110
1964: IX kwartet smyczkowy Es-dur, op. 117
1964: X kwartet smyczkowy As-dur, op. 118
1966: XI kwartet smyczkowy f-moll, op. 122
1968: XII kwartet smyczkowy Des-dur, op. 133
1968: Sonata na skrzypce i fortepian G-dur, op. 134
1970: XIII kwartet smyczkowy b-moll, op. 138
1973: XIV kwartet smyczkowy Fis-dur, op. 142
1974: XV kwartet smyczkowy es-moll, op. 144
1975: Sonata na altówkę i fortepian C-dur, op. 147
Utwory wokalne
1922: Dwie bajki Kryłowa na mezzosopran, chór i orkiestrę op. 4
1928–1932: Sześć romansów do wierszy poetów japońskich na tenor z orkiestrą, op. 21
1936–1937: Cztery romanse do wierszy A. Puszkina na bas z akompaniamentem fortepianu, op. 46
1942: Sześć romansów do wierszy poetów brytyjskich w tłumaczeniu B. Pasternaka i S. Marszaka na bas z fortepianem, op. 62, później zinstrumentalizowane i wydane jako op. 62a (1943), inny wariant jako op. 140 (1971)
1943: „Pieśń patriotyczna” do słów E. Dołmatowskiego
1943: „Pieśń o Armii Czerwonej” do słów M. Gołodnego wraz z A. Chaczaturianem
1948: „Z żydowskiej poezji ludowej” na sopran, alt, tenor z fortepianem, op. 79, później zinstrumentalizowane jako op. 79a
1950: Dwa romanse do wierszy M. Lermontowa na głos z fortepianem, op. 84
1950–1951: Cztery pieśni do słów E. Dołmatowskiego na głos z fortepianem, op. 86
1952: Cztery monologi do wierszy A. Puszkina na bas z fortepianem, op. 91
1952–1953: „Pieśni greckie” (tłum. S. Bołotina i T. Sikorskiej) na głos z fortepianem
1954: „Pieśni naszych dni” do słów E. Dołmatowskiego na bas z fortepianem, op. 98
1954: „Były pocałunki” do słów E. Dołmatowskiego na głos z fortepianem
1956: „Pieśni hiszpańskie” (tłum. S. Bołotina i T. Sikorskiej) na mezzosopran z fortepianem, op. 100
1960: „Satyry”, pięć romansów do słów Saszy Czornego na sopran z fortepianem, op. 109
1965: Pięć romansów do tekstów z tygodnika „Krokodił” na bas z fortepianem, op. 121
1966: „Przedmowa do pełnego wydania moich dzieł i krótkie rozważanie z powodu tej przedmowy” na bas z fortepianem, op. 123
1967: Siedem wierszy A. Błoka na sopran i trio fortepianowe, op. 127
1967: „Wiosna, wiosna” do wierszy A. Puszkina na bas z fortepianem, op. 128
1971: Sześć romansów na bas z orkiestrą kameralną, op. 104 (po op. 62)
1973: Sześć wierszy M. Cwietajewej na kontralt z fortepianem, op. 143, zinstrumentowane jako op. 143a
1974: Suita do słów Michelangelo Buonarrotiego w tłumaczeniu A. Efrosa na bas z fortepianem, op. 145, zinstrumentowane jako op. 145a
1974: Cztery wiersze kapitana Lebiadkina (z powieści F. Dostojewskiego „Biesy”) na bas z fortepianem, op. 146
1956–1963: Lady Makbet mceńskiego powiatu, op. 29 (1932); znana również pod tytułem nadanym jej w drugiej wersji „Katarzyna Izmajłowa”, op. 114
1941–1942: Gracze, op. 63 – na podstawie opowiadania Nikołaja Gogola, opera niedokończona; dokończenie Krzysztof Meyer (1981)
1958: Moskwa-Czeriomuszki, op. 105 – operetka w trzech aktach
Balety
1929: Złoty wiek, op.22 – balet w 3 aktach, libretto A. Iwanowski, prapremiera Leningrad 26 października 1930
1931: Bolec, op.27 – balet w 3 aktach, libretto W.Smirnow, prapremiera Leningrad 8 kwietnia 1931 r.
1934–1935: Jasny strumień, op. 39 – balet komiczny w 3 aktach z prologiem do libretta F. Łopuchowa i A. Piotrowskiego, prapremiera w Małym Teatrze Operowym w Leningradzie 4 czerwca 1935, baletmistrz F. Łopuchow
Utwory filmowe
1928-1929: Nowy Babilon (1929), op.18 – reż. G. Kozincew, L. Trauberg
1938: Wielki Obywatel (1938), op.52, 55 – reż. F. Ermler
Zainteresowanie muzyką Szostakowicza przez lata determinowała polityka. W czasie wojny „w atmosferze zaciekawienia sztuką sojusznika… na Zachodzie setki razy wykonano Symfonię Leningradzką.” Zimna wojna „radykalnie zmieniła ten stan (…) i talent Szostakowicza uznano za zmarnowany przez podporządkowanie się wymogom państwowej ideologii”. Po jego śmierci kontrowersje narosły i „w znacznym stopniu przyczyniło się do tego opublikowanie w 1979 roku w Stanach Zjednoczonych książki Solomona WołkowaŚwiadectwo, przedstawionej jako pamiętniki kompozytora. Fakty zrelacjonowane w tym apokryfie po raz pierwszy pokazały warunki, w jakich żyli artyści w komunizmie”. W 1987 roku według Świadectwa nakręcony został film fabularny pod tytułem Testament w reżyserii Tony Palmera, w głównej roli wystąpił Ben Kingsley. Szostakowicz jest bohaterem sztuki Davida PownallaMistrzowska klasa o wprowadzaniu socrealizmu w 1948 roku do radzieckiej muzyki, a także powieści „Zgiełk czasu” Juliana Barnesa. W 1987 roku powstał film dokumentalny Symfonie wojenne – Szostakowicz kontra Stalin.
↑AnnaMikolon.Źródła i uwarunkowania inspiracji muzycznej w twórczości Dymitra Szostakowicza i Benjamina Brittena.„Ars inter Culturas”.4,s.149,2015.ISSN2083-1226.
↑Laurel E. Fay:Shostakovich: A Life.Oxford:Oxford University Press,2005,s.203–204. ISBN978-019-518251-4.
↑Wydana po polsku w 1987 roku, w nielegalnym obiegu.
↑Danuta GwizdalankaPrzemiany kultury muzycznej XX wieku. PWM Kraków 2011, s. 91.
