Tadeusz Bortnowski

Młodość i represje sowieckie

Urodził się 25 maja 1924 roku w Pińsku, znajdującym się wówczas w granicach II Rzeczypospolitej. Był synem Stanisława Bortnowskiego, policjanta, oraz Marii z domu Sienkiewicz (1901–1977). Miał starszą siostrę Jadwigę oraz młodsze rodzeństwo, Janinę i Zenona. Jego ojciec zmarł około 1937–1938.

W chwili wybuchu II wojny światowej uczęszczał do gimnazjum w Pińsku(inne języki). Po zajęciu miasta przez Związek Radziecki zaangażował się w działalność konspiracyjną. 5 kwietnia 1941 roku został zatrzymany przez władze sowieckie w związku z działalnością w polskim ruchu oporu. Był przesłuchiwany przez NKWD i do czerwca 1941 roku przebywał w więzieniu w Pińsku. W czasie sowieckiego śledztwa został skazany na śmierć przez rozstrzelanie, a następnie karę zamieniono mu na dożywotnie pozbawienie wolności. Został wywieziony w głąb Związku Radzieckiego, gdzie odbywał wyrok.

Na Syberii wykonywał pracę przymusową, m.in. przy wyrębie lasu i odśnieżaniu torów kolejowych. Według jego relacji dzienna racja żywnościowa składała się z około 400 gramów chleba i zupy. Następnie trafił do kołchozu. W lutym 1942 roku pozwolono mu go opuścić; był wówczas poważnie osłabiony i chory. Wolność odzyskał w następstwie układu Sikorski–Majski i tworzenia na terytorium ZSRR polskich sił zbrojnych. W maju 1942 roku przebywał w szpitalu. W jednym z wywiadów pokazywał dokument wojskowy z 18 czerwca 1942 roku oraz zaświadczenie o wypisaniu ze szpitala 17 czerwca. Chorował m.in. na malarię. Następnie znalazł się w rejonie Taszkentu w ZSRR. Wraz z polskim wojskiem opuścił Związek Radziecki i przez Persję, a następnie Irak i Palestynę dotarł na Bliski Wschód.

Działalność filmowa podczas II wojny światowej

Problemy zdrowotne uniemożliwiły mu początkowo normalne szkolenie bojowe. Według relacji opublikowanej przez „Clarín” w czasie pobytu w szpitalu poznał Józefa Hutten-Czapskiego, związanego z działalnością informacyjną i propagandową Armii Polskiej na Wschodzie. Następnie Bortnowskiego skierowano do nauki pracy filmowej w Kairze. Został włączony do Referatu Fotograficzno-Filmowego przy Oddziale Kultury i Prasy 2 Korpusu Polskiego. Władysław Jewsiewicki wymienia Bortnowskiego wśród początkujących filmowców działających w tej jednostce obok zawodowych twórców, m.in. Michała Waszyńskiego, Seweryna Steinwurzela, Stanisława Lipińskiego i Konrada Toma. Bortnowski wspominał później Steinwurzela i Waszyńskiego jako swoich nauczycieli.

W Kairze uczestniczył w działalności biura filmowego 2 Korpusu, gdzie montowano materiały filmowe nadsyłane z jednostek wojskowych. Po odbyciu szkolenia skierowano go na front włoski. Jako operator i korespondent wojenny pracował najczęściej sam, posługując się lekką kamerą i statywem. Filmował przemarsze wojsk, pozycje frontowe i działania bojowe, a wykonane materiały wykorzystywano w kronice Armii Polskiej i przesyłano do Wielkiej Brytanii.

W 1944 roku przebywał we Włoszech w okresie walk 2 Korpusu, obejmujących m.in. Monte Cassino, Ankonę i Bolonię. W katalogu polskiego filmu dokumentalnego Bortnowski jest wymieniany jako współpracownik operatora Stanisława Lipińskiego przy zdjęciach do filmu Monte Cassino z 1944 roku, zrealizowanego przez Michała Waszyńskiego. Współtworzył również zdjęcia do Kroniki filmowej 2 Korpusu A.P.W. z lat 1943–1946 oraz filmu Generał Anders opuszcza Włochy z 1946 roku.

Za działalność operatorską na froncie został odznaczony Krzyżem Walecznych. W zbiorach Archivo Lumiton zachował się materiał na taśmie 35 mm przedstawiający około dwudziestoletniego Bortnowskiego podczas ceremonii dekoracji za filmowanie na froncie. Bortnowski zabrał później do Argentyny rolkę filmu zawierającą zapis tej ceremonii oraz materiał z bitwy o Monte Cassino.

Pod koniec wojny został skierowany do Niemiec. Filmował tam zniszczone miasta, byłych więźniów obozów koncentracyjnych, ekshumacje i miejsca masowych pochówków. Przebywał m.in. w Monachium i Frankfurcie, a następnie dotarł do Norymbergi w okresie procesów norymberskich. Nie otrzymał zgody na filmowanie wewnątrz sali rozpraw, dlatego dokumentował otoczenie miejsca procesu. Podczas pobytu w północnych Niemczech brał również udział w realizacji inscenizowanej rekonstrukcji alianckiej operacji powietrznodesantowej z udziałem polskich i brytyjskich spadochroniarzy.

Wielka Brytania i emigracja do Argentyny

Po zakończeniu działań wojennych wrócił do Włoch, skąd został ewakuowany do Wielkiej Brytanii. Według jego relacji zamierzał podjąć w Londynie pracę przy filmach dokumentalnych, jednak zatrudnieniu sprzeciwił się brytyjski związek zawodowy ze względu na jego cudzoziemskie pochodzenie. Ostatecznie zdecydował się na emigrację do Argentyny.

9 lipca 1948 roku przybył do Buenos Aires na pokładzie statku „Empire Trooper”, który wypłynął z Southampton z grupą blisko 400 polskich emigrantów. Początkowo zwrócił się o pracę do argentyńskiej armii, skąd skierowano go do filmowego działu marynarki wojennej. Stamtąd otrzymał rekomendację do pracy w kronice filmowej Sucesos Argentinos.

Sucesos Argentinos i Noticiario Bonaerense

Wkrótce po przybyciu do Argentyny rozpoczął pracę jako operator w Sucesos Argentinos. W pierwszych latach pobytu w kraju pracował również przy państwowych kronikach filmowych. W latach 1950–1951 uczestniczył w realizacji państwowej kroniki edukacyjnej związanej z ministrem edukacji Oscarem Ivanissevichem, wyświetlanej w szkołach i kinach.

Uczestniczył następnie w powstawaniu Noticiario Bonaerense, państwowej kroniki filmowej prowincji Buenos Aires. Jednym z pierwszych przedsięwzięć był dokument Erosión de la tierra de la Provincia de Buenos Aires, do którego zdjęcia wykonał Constancio Ricci, a Bortnowski odpowiadał za montaż. Pozytywne przyjęcie filmu przez gubernatora Dominga Mercantego(inne języki) przyczyniło się do rozwinięcia regularnej kroniki prowincjonalnej. Bortnowski pracował przy niej jako jeden z operatorów i montażystów.

W Sucesos Argentinos awansował na stanowisko dyrektora artystycznego, które – według badań Irene Marrone i Susany Allegretti – zajmował w latach 1951–1972. Osobiście zajmował się również wymianą materiałów filmowych z zagranicznymi kronikami. Materiały wymieniano z ponad 30 państwami, m.in. z Francją, Wielką Brytanią, Hiszpanią i Polską, a podczas zimnej wojny zarówno z krajami zachodnimi, jak i państwami bloku wschodniego.

Bortnowski był nauczycielem filmowania Tony’ego Halika, który następnie współpracował z Sucesos Argentinos. Uczył również przyszłego argentyńskiego operatora i reportera Leonarda Henrichsena(inne języki), późniejszego korespondenta telewizyjnego, który zginął podczas filmowania wojskowego buntu w Chile w 1973 roku. Jako operator dokumentował najważniejsze wydarzenia polityczne i społeczne w powojennej Argentynie. Filmował m.in. bombardowanie Plaza de Mayo w 1955 roku, przewrót wojskowy przeciwko Juanowi Perónowi, późniejsze starcia wojskowych frakcji Azules i Colorados oraz bunt spadochroniarzy w okresie rządów Juana Carlosa Onganíi. Realizował także materiały z inauguracji zakładów przemysłowych i zapór, wydarzeń sportowych oraz podróży i wystąpień prezydentów, wojskowych, ministrów i ludzi kultury.

W 1960 roku, podczas podróży służbowej do Europy związanej z uruchomieniem połączenia Swissair, po raz pierwszy od wojny odwiedził Polskę i spotkał się z rodziną. Jak wspominał, obawiał się wówczas zatrzymania ze względu na swoją wojenną działalność antysowiecką; po wizycie wrócił do Argentyny. W 1971 roku zrealizował dwunastominutowy film dokumentalny Mis impresiones del Iberá, poświęcony mokradłom Iberá, ich mieszkańcom oraz przemianom regionu związanym z rozwojem infrastruktury. W lutym 1972 roku pracownicy Sucesos Argentinos utworzyli spółdzielnię mającą kontynuować działalność kroniki. Bortnowski został wymieniony jako zastępca członka jej rady administracyjnej. Badania nad zachowaną dokumentacją potwierdzają, że do tego czasu pracował w kronice kolejno jako operator i dyrektor artystyczny.

Notrus Film i dalsza działalność

Po zakończeniu pracy w Sucesos Argentinos założył w 1972 roku własną firmę produkcyjną Notrus Film, działającą w centrum Buenos Aires. Wytwórnia realizowała filmy dokumentalne, reklamowe i instytucjonalne. W połowie lat 70. wspólnie z José Luisem Di Zeo zrealizował dokument Borges, un destino sudamericano z udziałem Jorgego Luisa Borgesa. Marrone i Allegretti podają, że Borges został sfilmowany w 1975 roku. Film trwa około 30 minut i przedstawia Borgesa mówiącego o własnej twórczości, m.in. o opowiadaniu Południe (El Sur). Przez około trzy dekady nie był szerzej prezentowany. W 2007 roku został pokazany w Madrycie w ramach przeglądu Registrando Olvidos, a w październiku tego samego roku odbyła się jego pierwsza publiczna projekcja w Argentynie na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Buenos Aires.

W 1990 doznał ciężkich obrażeń podczas realizacji zdjęć na terenie bazy wojskowej Campo de Mayo. Filmował z wnętrza czołgu, który wpadł w zagłębienie terenu. W wyniku wypadku doznał poważnych obrażeń jamy brzusznej. Według jego relacji w późniejszym procesie sądowym uzyskał korzystny wyrok przeciwko argentyńskim siłom zbrojnym.

Jesienią 1988 roku w Buenos Aires spisał wspomnienia z okresu wojny i emigracji na prośbę kuzyna Leona Bortnowskiego, który przygotowywał kronikę rodzinną. Dziesięć lat później Telewizja Polska przygotowała poświęcony mu materiał biograficzny, który Bortnowski oglądał później podczas rozmowy z dziennikarzem „Página/12”. W 2003 roku wystąpił jako jeden z głównych rozmówców w filmie dokumentalnym Davida Blausteina i Andrésa Habeggera Suceso/Sucesos, la historia de los „Sucesos Argentinos”, poświęconym historii kroniki. Obok Bortnowskiego w filmie wystąpili byli operatorzy Reynaldo Peralta i Carlos de la Fuente.

W kolejnych latach udostępniał swoje zbiory i wspomnienia historykom kina, studentom i dokumentalistom. 22 lipca 2005 roku Irene Marrone przeprowadziła z nim w Vicente López obszerny wywiad dotyczący historii kroniki filmowej, a kolejna rozmowa badawcza z udziałem Marrone, Florencii Luchetti i Fernanda Ramíreza Llorensa odbyła się w marcu 2007 roku. Opowiadał się również za stworzeniem w Argentynie narodowego archiwum filmowego służącego ochronie historycznych materiałów audiowizualnych. W 2009 roku Lucas Trajtengartz i Fernando H. Martín zrealizowali poświęcony mu film dokumentalny Crónicas de una historia de vida, znany w Polsce jako Kroniki wieku życia.