Upadek Phnom Penh

Koniec marca

Pod koniec marca Khmerskie Narodowe Siły Zbrojne utrzymywały obwód obronny ok. 15 km od centrum Phnom Penh. Na północnym zachodzie 7 Dywizja znajdowała się w coraz trudniejszej sytuacji; jej front został przerwany w kilku miejscach, szczególnie w rejonie Toul Leap, który kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. 3 Dywizja, stacjonująca przy Drodze nr 4 w pobliżu Bek Chan (11°30′36″N 104°44′53″E/11,510000 104,748000), około 10 km na zachód od Pochentong, została odcięta od własnego stanowiska dowodzenia w Kompong Speu.

Na południu 1 Dywizja zajmowała się obroną wraz z 15 Brygadą gen. bryg. Lon Nona; był to wówczas najspokojniejszy odcinek frontu. W rejonie Takhmau, Drogi nr 1 i rzeki Bassac, 1 Dywizja była pod ciągłym naciskiem Czerwonych Khmerów. Na wschód od stolicy znajdowała się Brygada Spadochronowa i wojska Regionu Wojskowego Phnom Penh. Baza morska Khmerskiej Marynarki Wojennej na półwyspie Chrouy Changvar (11°34′59″N 104°54′58″E/11,583000 104,916000) oraz baza Khmerskich Sił Powietrznych (KAF) w Pochentong były bronione tylko przez własne siły.

Kluczowa pozycja Neak Luong na wschodnim brzegu Mekongu była całkowicie odizolowana. Khmerskie Siły Powietrzne i Marynarka Wojenna były przeciążone i niedostatecznie zaopatrzone, przez co nie były w stanie sprostać swoim zadaniom. Ogólna sytuacja logistyczna sił zbrojnych stawała się coraz bardziej krytyczna, a uzupełnianie amunicji dla piechoty było możliwe jedynie sporadycznie.

1 kwietnia

Premier Lon Nol zrezygnował z urzędu 1 kwietnia. W ceremonii pożegnalnej w Pałacu Chamcar Mon uczestniczyli wyłącznie Khmerzy, ponieważ korpus dyplomatyczny nie został zaproszony. Z terenu Chamcar Mon helikoptery zabrały Lon Nola, jego rodzinę i grupę do Pochentong, gdzie były przywódca spotkał się z amerykańskim ambasadorem Johnem Guntherem Deanem, po czym wsiadł na pokład samolotu Air Cambodge kierującego się do U-Tapao w Tajlandii i udał się na wygnanie. Saukam Khoy został mianowany pełniącym obowiązki prezydenta i liczono na postęp negocjacji pokojowych po odejściu Lon Nola.

Szybko pogarszająca się sytuacja w marcu stała się dramatyczna w nocy 1 kwietnia zdobyciem Neak Luong, pomimo zaciekłego oporu i po trzymiesięcznym oblężeniu. To wydarzenie otworzyło południowe podejście do stolicy i uwolniło 6000 żołnierzy Czerwonych Khmerów, którzy dołączyli teraz do sił oblegających Phnom Penh. Zdobycie sześciu haubic 105 mm w Neak Luong stanowiło kolejne zagrożenie dla stolicy.

2–11 kwietnia

W dniach 3–4 kwietnia wszystkie pozycje Khmerskich Narodowych Sił Zbrojnych na Drodze nr 1 nad Neak Luong, zajmowane przez 1 Dywizję, padały jedna po drugiej; jakiekolwiek wsparcie, czy to drogą lądową czy przez Mekong, było niemożliwe. Na północ od stolicy, w rejonie 7 Dywizji, ataki Czerwonych Khmerów nadchodziły codziennie i pomimo regularnego wsparcia powietrznego sytuacja tam nie uległa poprawie. Kilka kontrataków sił rządowych, przeprowadzonych w celu odzyskania utraconych pozycji, zakończyło się niepowodzeniem. Straty ponoszone przez 1 Dywizję rosły z każdym dniem, a ewakuacja chorych i rannych śmigłowcami stała się niemożliwa.

Ostatnie rezerwy naczelnego dowództwa, utworzone z pospiesznie zebranych batalionów byłej Gwardii Prowincjonalnej, zostały pospiesznie przerzucone na północ, by po kilku godzinach walki zostać całkowicie rozproszone przez Czerwonych Khmerów. W północnych liniach obronnych powstał wielki wyłom, którego nie dało się już zamknąć. Na zachodzie oddziały 3 Dywizji gen. bryg. Norodoma Chantaraingseya, pomimo posiłków, nie były w stanie połączyć się z własnymi oddziałami w Kompong Speu i odzyskać pozycji w Toul Leap. Ponadto błąd w obliczeniach, który spowodował, że ogień artyleryjski sił rządowych spadł na oddziały 3 Dywizji podczas operacji, poważnie wpłynął na morale tej jednostki.

W tym okresie uchodźcy cywilni uciekali w kierunku stolicy ze wszystkich stron. Władze, zarówno cywilne, jak i wojskowe, były bezradne i nie wiedziały, gdzie ich zakwaterować. Szkoły, pagody i ogrody publiczne były zajęte przez uchodźców; władze nie miały możliwości ustalenia, kto jest prawdziwym uchodźcą, a kto szpiegiem Czerwonych Khmerów.

11 kwietnia w Pekinie rząd USA zażądał natychmiastowego powrotu księcia Norodoma Sihanouka, przywódcy Narodowego Zjednoczonego Frontu Kampuczy (FUNK), do Phnom Penh. Sihanouk odrzucił prośbę następnego ranka.

12 kwietnia

Wraz z pogarszającą się sytuacją w Phnom Penh, 12 kwietnia amerykańska ambasada rozpoczęła operację Eagle Pull, czyli ewakuację całego personelu amerykańskiego. Ambasador Dean zaprosił także członków rządu Kambodży do ewakuacji, ale wszyscy odmówili, z wyjątkiem pełniącego obowiązki prezydenta Saukhama Khoya, który odszedł, nie informując o tym swoich kolegów. Ewakuacja była szokiem dla wielu członków kierownictwa Republiki Khmerów, ponieważ Phnom Penh i prawie wszystkie stolice prowincji (z wyjątkiem tych na wschodzie okupowanych przez Wietnam Północny) znajdowały się wciąż w rękach rządu, wypełnione milionami uchodźców. Szacunki wskazują, że ludność kontrolowana przez rząd liczyła wtedy sześć milionów, a kontrolowana przez Czerwonych Khmerów – milion.

O godz. 8:30 Rada Ministrów zebrała się w gabinecie premiera Long Boreta. Postanowiono zwołać Zgromadzenie Ogólne, w którego skład weszli najwyżsi rangą urzędnicy i dowódcy wojskowi. Od godz. 14:00 Zgromadzenie Ogólne obradowało w Pałacu Chamcar Mon. Ostatecznie przyjęto jednomyślną rezolucję, w której domagano się przekazania władzy wojsku i potępiono Saukhama Khoya za nieuprawnione opróżnienie urzędu. O godz. 23:00 Zgromadzenie Ogólne wybrało członków Komitetu Najwyższego: gen. por. Saka Sutsakhana, szefa sztabu Khmerskich Narodowych Sił Zbrojnych, gen. mjr. Thongvana Fanmuonga, kontradmirała Khmerskiej Marynarki Wojennej Vong Sarendy’ego, dowódcę Khmerskich Sił Powietrznych gen. mjr. Ea Chhonga, Long Boreta, wicepremiera Hang Thun Haka oraz przedstawiciela Socjalno-Republikańskiej Partii Robotniczej Op Kim Anga.

Sytuacja militarna uległa gwałtownemu pogorszeniu w ciągu dnia. Na północy linia obronna została przerwana przez Czerwonych Khmerów w kilku punktach, pomimo zaciekłego oporu jednostek Khmerskich Narodowych Sił Zbrojnych. Lotnisko Pochentong znalazło się w niebezpieczeństwie szybkiego upadku, a małe lotnisko wojskowe Mean Chey musiało zostać uznane za awaryjne miejsce lądowania samolotów i helikopterów dostarczających amunicję i zaopatrzenie.

13–16 kwietnia

13 kwietnia był obchodzony kambodżański Nowy Rok, a Czerwoni Khmerzy kontynuowali bombardowanie Phnom Penh. O godz. 9:00 Komitet Najwyższy odbył swoje pierwsze posiedzenie i jednogłośnie wybrał Saka Sutsakhana na prezydenta, przyznając mu stanowisko szefa rządu i tymczasowego przywódcy państwa. Sak postanowił złożyć księciu Sihanoukowi ostatnią ofertę pokojową, przekazując mu Republikę i jej siły zbrojne, ale nie poddając się Czerwonym Khmerom. Późnym wieczorem Sak zwołał posiedzenie Rady Ministrów, tym razem składającej się zarówno z Komitetu Najwyższego, jak i gabinetu.

Rada podjęła decyzje dotyczące m.in. środków politycznych i wojskowych, kierując stale rosnący strumień uchodźców do szkół i pagód, zapewniając im wyżywienie, dokonując rekonstrukcji gabinetu, wzmacniając wojska w Phnom Penh poprzez przerzucenie kilku batalionów z różnych prowincji przez lotnisko Mean Chey oraz powołując Komitet Ad Hoc pod przewodnictwem Long Boreta w celu przygotowania rozmów pokojowych z księciem Sihanoukiem lub Czerwonymi Khmerami.

Do 14 kwietnia sytuacja militarna stawała się coraz bardziej niepewna. Tego ranka gabinet zebrał się w biurze Saka w Kwaterze Głównej Sztabu Generalnego (11°34′01″N 104°55′30″E/11,567000 104,925000). O godz. 10:25 pilot Khmerskich Sił Powietrznych zrzucił cztery bomby o masie 110 kg ze swojego lekkiego samolotu szturmowego T-28 Trojan. Dwie z nich eksplodowały około 20 metrów od biura Saka, zabijając siedmiu oficerów i podoficerów oraz raniąc dwudziestu innych. Sak ogłosił całodobową godzinę policyjną i zapowiedział kontynuację walk.

Tego popołudnia Takhmau, stolica prowincji Kandal, położona 11 km na południe od Phnom Penh, została zdobyta przez Czerwonych Khmerów. Utrata tego kluczowego punktu w obwodzie obrony Khmerskich Narodowych Sił Zbrojnych miała demotywujący wpływ na walczących. Przeprowadzono kilka kontrataków, ale bezskutecznie. Wkrótce na południowych przedmieściach stolicy rozgorzała zacięta walka. Amerykańskie dostawy zaopatrzenia z powietrza do Pochentong zostały całkowicie wstrzymane.

Dzień 15 kwietnia rozpoczął się od natarcia Czerwonych Khmerów z północy i zachodu. Pochentong i wał przeciwpowodziowy biegnący ze wschodu na zachód na północ od Phnom Penh, stanowiący ostatni pierścień obrony wokół stolicy, zostały zaatakowane przez Czerwonych Khmerów. Interwencja Brygady Spadochronowej, sprowadzonej ze wschodu Mekongu, nie miała wpływu na sytuację na zachód od stolicy. Brygada próbowała przesunąć się na zachód, ale udało jej się pokonać tylko 6 km Drogą nr 4. Tymczasem uchodźcy nadal napływali do miasta.

16 kwietnia poranne posiedzenie gabinetu poświęcone było wyłącznie mechanizmom jak najszybszego wysłania do Pekinu oferty pokojowej. Long Boret przygotował propozycję wzywającą do natychmiastowego zawieszenia broni i przekazania władzy FUNK. Oferta została przesłana do Pekinu za pośrednictwem Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża i Agence France-Presse. Sytuacja militarna pogarszała się. Baza paliwowa Shella (11°36′25″N 104°55′01″E/11,607000 104,917000) na północ od miasta została podpalona, a ogień strawił chaty na południe od miasta.

Całe popołudnie rząd czekał na odpowiedź z Pekinu. Do godz. 23:00 odpowiedź wciąż nie nadeszła i rząd zdał sobie sprawę, że Czerwoni Khmerzy nie chcą przyjąć tej oferty. Tymczasem Czerwoni Khmerzy zajęli wschodni brzeg Mekongu po wycofaniu Brygady Spadochronowej, podczas gdy 2 Dywizja gen. Dien Dela utrzymywała most Monivong.

Samoloty T-28D z Khmerskich Sił Powietrznych wykonały swój ostatni lot bojowy, bombardując własne centrum dowodzenia i hangary w Pochentong po ich zdobyciu przez Czerwonych Khmerów. Po niemal całkowitym wyczerpaniu zapasów, ostatnie 97 samolotów Khmerskich Sił Powietrznych uciekło z baz lotniczych i lotnisk pomocniczych w całej Kambodży, z niewielką liczbą członków rodzin pilotów na pokładzie, do bezpiecznych schronień w sąsiedniej Tajlandii.

17 kwietnia

17 kwietnia o godz. 2:00 Rada Ministrów zgodziła się, że w związku z brakiem akceptacji oferty pokojowej przeniesie gabinet, Komitet Najwyższy, a nawet członków Zgromadzenia z Phnom Penh na północ, do stolicy prowincji Oddar Meanchey na granicy z Tajlandią, aby kontynuować stamtąd opór. Jedynym sposobem na opuszczenie stolicy były helikoptery. O godz. 4:00 członkowie rządu spotkali się w ogrodzie przed Wat Botum Vaddey (11°33′32″N 104°55′55″E/11,559000 104,932000) w celu ewakuacji, ale helikoptery się nie pojawiły.

Członkowie rządu wrócili do domu premiera Long Boreta o godz. 5:30 i postanowili stawić opór aż do śmierci w samym Phnom Penh. Po godz. 6:00 minister informacji Thong Lim Huong przyniósł depeszę, która właśnie nadeszła z Pekinu, informującą o odrzuceniu przez Sihanouka apelu pokojowego. W tym samym czasie W tym czasie siedmiu członków Komitetu Najwyższego zostało uznanych za głównych zdrajców, oprócz siedmiu, którzy przejęli władzę w 1970 roku.

Od godz. 4:00 na północy miasta, wokół głównej elektrowni (11°35′24″N 104°54′54″E/11,590000 104,915000), toczyły się ciężkie walki. O świcie ostrzał ustał, gdy siły rządowe ustąpiły miejsca Czerwonym Khmerom i wycofały się wzdłuż bulwaru Monivong do centrum miasta. Kadm. Vong Sarendy powrócił do bazy morskiej, która była atakowana przez Czerwonych Khmerów. Później zadzwonił do Saka, informując, że baza została otoczona i wkrótce zostanie zdobyta. Gdy siły Czerwonych Khmerów wkroczyły na stanowisko dowodzenia, Sarendy popełnił samobójstwo.

O godz. 8:00 reszta gabinetu, posłowie i senatorowie opuścili salę obrad, pozostawiając Long Boreta i Saka. Gen. Thach Reng przybył, aby błagać ich o opuszczenie sali, ponieważ wciąż miał do dyspozycji swoich ludzi z Khmerskich Sił Specjalnych i siedem śmigłowców UH-1 na Stadionie Olimpijskim. Około godz. 8:30 Sak i jego rodzina wsiedli do śmigłowca i zostali przetransportowani, podobnie jak dowódca Khmerskich Sił Powietrznych gen. Ea Chhong. W międzyczasie Long Boret wsiadł do kolejnego śmigłowca, który jednak nie wystartował.

Cztery śmigłowce poleciały do Kampong Thom w celu uzupełnienia paliwa, lądując o godz. 9:30. Nawiązując kontakt radiowy z Phnom Penh, Sak dowiedział się, że Czerwoni Khmerzy wdarli się do Kwatery Głównej Sztabu Generalnego. Gen. Mey Sichan zwrócił się w imieniu Saka do narodu i żołnierzy, prosząc o wywieszenie białej flagi na znak pokoju. Helikopter Saka wylądował w Oddar Meanchey o godz. 13:30, gdy upadek Republiki był już nieuchronny. Wszelkie szanse na odbudowę rządu zniknęły, a zgromadzeni oficerowie postanowili udać się na wygnanie do Tajlandii.

Żołnierze Czerwonych Khmerów wkroczyli do stolicy z wielu kierunków jednocześnie. Jedna kolumna żołnierzy wjechała przez północne rondo w pobliżu ambasady francuskiej, aby maszerować na południe bulwarem Monivong. Inni wjechali do południowej części miasta od strony grobli (ulica 271), opuszczając groblę na ulicach 430 i 488, w pobliżu ronda Phsar Daem Thkov. Kolejna kolumna wjechała do miasta od zachodu przez most Stoeng Mean Chey wzdłuż bulwaru Monireth.

Gdy Czerwoni Khmerzy wkroczyli do stolicy od północy, niewielka grupa żołnierzy i uzbrojonych studentów, nazwana MONATIO („Ruch Narodowy”) i dowodzona przez Hem Keth Darę, zaczęła jeździć po mieście, witając przybycie Czerwonych Khmerów. MONATIO było najwyraźniej tworem Lon Nola, który próbował przypodobać się Czerwonym Khmerom i podzielić się z nimi władzą. Początkowo tolerowani przez Czerwonych Khmerów, członkowie MONATIO zostali później aresztowani i straceni.

Po wejściu do miasta żołnierze Czerwonych Khmerów rozmieścili się na głównym skrzyżowaniu, gdzie rozbroili żołnierzy Khmerskich Narodowych Sił Zbrojnych. Rozbrojonych żołnierzy odprowadzono następnie na Stadion Olimpijski, gdzie zostali straceni. Czerwoni Khmerzy zorganizowali konferencję prasową w Ministerstwie Informacji, gdzie przetrzymywano wielu więźniów, w tym Lon Nona i Hem Keth Darę. Wkrótce przyjechał samochód z Long Boretem, który dołączył do więźniów.

Po południu Czerwoni Khmerzy zarządzili ewakuację miasta za trzy dni, eksmitując cudzoziemców i Kambodżan z hotelu Le Phnom, który Czerwopny Krzyż chciał ustanowić strefą neutralną, oraz opróżniając miejskie szpitale, w których przebywało około 20 000 rannych, którzy prawdopodobnie nie przeżyliby podróży na wieś. Około 800 cudzoziemców i 600 Kambodżan schroniło się we francuskiej ambasadzie (11°34′59″N 104°54′58″E/11,583000 104,916000). W tym czasie siły zbrojne Czerwonych Khmerów liczyły zaledwie 68 000 żołnierzy, a w ich szeregach znajdowało się dodatkowo 14 000 członków partii. Elizabeth Becker twierdzi, że brak liczebności niezbędnej do otwartej kontroli nad Kambodżą, a co za tym idzie, oczyszczenie Phnom Penh z obojętnej lub otwarcie wrogiej ludności, było kluczowe dla zapewnienia dalszej władzy Czerwonych Khmerów.

Koy Thuon, zastępca dowódcy frontu Czerwonych Khmerów, zorganizował „Komitet ds. Zniszczenia Wrogów” w hotelu Monorom (11°34′12″N 104°55′05″E/11,570000 104,918000). Jego pierwszym działaniem było wydanie rozkazu natychmiastowej egzekucji Lon Nona i innych czołowych postaci dawnej władzy. Schwytanych oficerów Khmerskich Narodowych Sił Zbrojnych zabrano do hotelu Monoram, aby spisali swoje życiorysy, a następnie na Stadion Olimpijski, gdzie wszyscy zostali straceni.