Varanus

Varanus
Merrem, 1820
Ilustracja
Waran z Komodo (V. komodoensis)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

zauropsydy

Podgromada

diapsydy

Nadrząd

lepidozaury

Rząd

łuskonośne

Rodzina

waranowate

Rodzaj

Varanus

Typ nomenklatoryczny

Lacerta varia White, 1790

Gatunki

91 gatunków (88 żyjących i 3 wymarłe) – zobacz opis w tekście

Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Varanus – rodzaj jaszczurek z rodziny waranowatych (Varanidae). Należą do niego największe żyjące obecnie jaszczurki – przedstawiciele niektórych gatunków mogą osiągać ponad 3 m długości. Największym przedstawicielem rodzaju była megalania (Varanus priscus), początkowo zaklasyfikowana przez Richarda Owena do odrębnego rodzaju Megalania. Nowsze badania bardzo mocno wspierają jednak hipotezę o przynależności megalanii do Varanus – jej najbliższym znanym krewnym jest waran z Komodo.

Zasięg występowania

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce, Azji, Australii i Oceanii.

Systematyka

Etymologia

  • Monitor: łac. monitor „upominający, przestrzegający”. Gatunek typowy: Lacerta nilotica Linnaeus, 1766; młodszy homonim Monitor Blainville, 1816 (Teiidae).
  • Varanus: fr. varan „waran”, od arab. ‏ورن/ورل‎ waral lub waran „waran”.
  • Psammosaurus: gr. ψαμμος psammos „piasek”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Tupinambis griseus Daudin, 1803.
  • Dracaena: łac. dracaena „smoczyca, wężyca”, od gr. δρακαινα drakaina „smoczyca, wężyca”. Gatunek typowy: Lacerta dracaena Linnaeus, 1766 (= Tupinambis bengalensis Daudin, 1802).
  • Hydrosaurus: gr. ὑδρο- hudro- „wodny-”, od ὑδωρ hudōr, ὑδατος hudatos „woda”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Tupinambis bivittatus Kuhl, 1820 (= Stellio salvator Laurenti, 1768); młodszy homonim Hydrosaurus Kaup, 1828 (Agamidae).
  • Polydaedalus: gr. πολυδαιδαλος poludaidalos „artystycznie wykonany”, od πολυ polu „bardzo”; δαιδαλος daidalos „kunsztownie, misternie”. Gatunek typowy: Lacerta capensis Sparrman, 1783 (= Lacerta nilotica Linnaeus, 1766).
  • Empagusia: etymologia niejasna, Gray nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej. Gatunek typowy: Monitor flavescens Hardwicke & J.E. Gray, 1827.
  • Odatria: etymologia niejasna, Gray nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej. Gatunek typowy: Odatria punctata J.E. Gray, 1838 (= Monitor tristis Schlegel, 1839).
  • Agalmatosaurus: gr. αγαλμα agalma, αγαλματος agalmatos „ozdoba”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Varanus timoriensis A.M.C. Duméril & Bibron, 1836 (= Monitor timorensis J.E. Gray, 1831).
  • Cylindrurus: gr. κυλινδρος kulindros „cylinder, walec”; ουρα oura „ogon”. Gatunek typowy: Odatria punctata J.E. Gray, 1838 (= Monitor tristis Schlegel, 1839).
  • Euprepiosaurus: gr. ευπρεπεια euprepeia „okazałość, wspaniałość”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Monitor chlorostigma J.E. Gray, 1831.
  • Pachysaurus: gr. παχυς pakhus „tłusty, gruby”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Tupinambis albigularis Daudin, 1802.
  • Pantherosaurus: gr. πανθηρ panther „pantera, lampart”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Hydrosaurus gouldii J.E. Gray, 1838.
  • Psammoscopus: gr. ψαμμος psammos „piasek”; σκοπος skopos „strażnik, nadzorca”, od σκοπεω skopeō „obserwować”. Gatunek typowy: Varanus picquotii A.M.C. Duméril & Bibron, 1836 (= Monitor flavescens Hardwicke & J.E. Gray, 1827).
  • Rhinoptyon: gr. ῥις rhis, ῥινος rhinos „nos, pysk”; πτυον ptuon „wiejadło, wachlarz”, od πτυσσω ptussō „sfałdować, złożyć”. Gatunek typowy: Varanus ocellatus Heyden, 1830 (= Lacerta exanthematicus Bosc, 1792).
  • Regenia: etymologia niejasna, Gray nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej. Gatunek typowy: Tupinambis albigularis Daudin, 1802.
  • Megalania: gr. μεγας megas, μεγαλη megalē „wielki”; ηλαινω ēlainō „błąkać się, wędrować”. Gatunek typowy: †Magelania prisca Owen, 1859.
  • Placovaranus: gr. πλαξ plax, πλακος plakos „płaska powierzchnia, płyta”; rodzaj Varanus Merrem, 1820. Gatunek typowy: Varanus komodoensis Ouwens, 1912.
  • Dendrovaranus: gr. δενδρον dendron „drzewo”; rodzaj Varanus Merrem, 1820. Gatunek typowy: Uaranus rudicollis J.E. Gray, 1845.
  • Indovaranus: Indie; rodzaj Varanus Merrem, 1820. Gatunek typowy: Tupinambis bengalensis Daudin, 1802.
  • Tectovaranus: łac. tectus „ukryty”, od tegere „ukryć”; rodzaj Varanus Merrem, 1820. Gatunek typowy: Monitor dumerilii Schlegel, 1839.
  • Philippinosaurus: Filipiny (ang. Philippines); gr. σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Varanus grayi Boulenger, 1885 (= Varanus olivaceus Hallowell, 1857).
  • Papuasaurus: Papua, terytorium australijskie (obecnie Papua-Nowa Gwinea); gr. σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Monitor salvadorii Peters & Doria, 1878.
  • Iberovaranus: łac. Iberia „Hiszpania”; rodzaj Varanus Merrem, 1820. Gatunek typowy: †Iberovaranus catalaunicus Hoffstetter, 1969.
  • Worrellisaurus: Eric Worrell (1924–1987), australijski herpetolog; gr. σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Varanus acanthurus Boulenger, 1885.
  • Aspetosaurus: gr. ασπετος aspetos „niewypowiedzinie wielki”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Varanus spenceri Lucas & Frost, 1903.
  • Titanzius: w mitologii greckiej Tytani (gr. Τιτανος Titanos, łac. Titani), w mitologii greckiej zbiorcze określenie synów Uranosa i Gai, w aluzji do brutalnej siły i wielkich rozmiarów warana wielkiego. Gatunek typowy: Hydrosaurus giganteus J.E. Gray, 1845.
  • Soterosaurus: gr. σωτηρ sōtēr, σωτηρος sōtēros „obserwator”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Stellio salvator Laurenti, 1768.
  • Varaneades: rodzaj Varanus Merrem, 1820; w mitologii greckiej Neady (gr. Νηαδες Nēades) były bestiami z wyspy Samos w Grecji. Gatunek typowy: †Varanus (Varaneades) amnhophilis Conrad, Balcarcel & Mehling, 2012.
  • Hapturosaurus: gr. ἁπτειν haptein „chwycić, dotknąć”; ουρα oura „ogon”; σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Monitor prasinus Schlegel, 1839.
  • Solomonsaurus: Wyspy Salomona (ang. Solomon Islands); gr. σαυρος sauros „jaszczurka”. Gatunek typowy: Varanus spinulosus Mertens, 1941.

Podział systematyczny

Klasyfikacja rodzaju Varanus według Böhmego (2003) oraz Kocha, Auliyi i Zieglera (2010), z późniejszymi zmianami:

Przypisy

  1. ↑ Varanus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 B. Merrem: Versuch eines Systems der Amphibien. Marburg: J.C. Kreiger, 1820, s. 13, 58. (niem.).
  3. ↑ M.H.C. Lichtenstein: Das zoologische Museum der Universität zu Berlin. Berlin: Berlin Univ, zool. Mus, 1818, s. 66. (niem.).
  4. ↑ J.E. Gray. A Synopsis of the Genera of Saurian Reptiles, in which some new Genera are indicated, and the others reviewed by actual Examination. „The Philosophical magazine”. New and united series. 2, s. 55, 1827. (ang.).
  5. 1 2 3 J.G. Wagler: Natürliches System der Amphibien, mit vorangehender Classification der Säugethiere und Vögel. Ein Beitrag zur vergleichenden Zoologie. München, Stuttgart und Tübingen: In der J.G. Cotta’schen Buchhandlung, 1830, s. 164. (niem.).
  6. 1 2 3 4 Fitzinger 1843 ↓, s. 19.
  7. 1 2 3 Fitzinger 1843 ↓, s. 20.
  8. 1 2 J.E. Gray: Catalogue of the Specimens of lizards in the collection of the British museum. London: The Trustees, 1845, s. 8. (ang.).
  9. 1 2 R. Owen. Description of some remains of a gigantic land-lizard (Megalania prisca, Owen) from Australia. „Philosophical Transactions of the Royal Society”. 149 (1), s. 43, 1859. (ang.).
  10. ↑ G.G. Féjeváry. Mit tudunk a komodói óriás gyikról?. „Természettudományi Közlöny”. 59, s. 285, 1927. (węg.).
  11. ↑ Mertens 1942 ↓, s. 360.
  12. ↑ Mertens 1942 ↓, s. 331.
  13. ↑ Mertens 1942 ↓, s. 363.
  14. ↑ R. Hoffstetter. Présence de Varanidae (Reptilia, Sauria) dans le Miocène de Catalogne. Considérations sur l’histoire de la famille. „Bulletin du Muséum national d’histoire naturelle”. 2e série. 40, s. 1052, 1968. (fr.).
  15. ↑ Massimo Delfino, Jean-Claude Rage, Arnau Bolet i David M. Alba. Early Miocene dispersal of the lizard Varanus into Europe: Reassessment of vertebral material from Spain. „Acta Palaeontologica Polonica”. 58 (4), s. 731–735, 2013. DOI: 10.4202/app.2012.0025. (ang.).
  16. 1 2 R.W. Wells & C.R. Wellington. A synopsis of the class Reptilia in Australia. „Australian Journal of Herpetology”. 1 (3–4), s. 84, 1983. (ang.).
  17. 1 2 Wells i Wellington 1985 ↓, s. 20.
  18. 1 2 Wells i Wellington 1985 ↓, s. 22.
  19. 1 2 Jason J. Head, Paul M. Barrett, Emily J. Rayfield. Neurocranial osteology and systematic relationships of Varanus (Megalania) prisca Owen, 1859 (Squamata: Varanidae). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 155 (2), s. 445–457, 2009. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2008.00448.x. (ang.).
  20. 1 2 P. Uetz & J. Hallermann: Genus: Varanus. The Reptile Database. [dostęp 2025-07-29]. (ang.).
  21. ↑ R. Midtgaard: Varanus. RepFocus. [dostęp 2020-09-30]. (ang.).
  22. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 139.
  23. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 249.
  24. 1 2 Jaeger 1944 ↓, s. 186.
  25. 1 2 3 4 5 6 Jaeger 1944 ↓, s. 203.
  26. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 75.
  27. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 106.
  28. 1 2 Gray 1838 ↓, s. 393.
  29. 1 2 Gray 1838 ↓, s. 392.
  30. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 9.
  31. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 65.
  32. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 247.
  33. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 87.
  34. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 159.
  35. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 161.
  36. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 207.
  37. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 197.
  38. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 189.
  39. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 177.
  40. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 69.
  41. ↑ Jaeger 1944 ↓, s. 230.
  42. 1 2 R. Mertens. Liste der Warane Asiens und der Indo-australischen Inselwelt mit systematischen Bemerkungen. „Senckenbergiana biologica”. 40, s. 229, 1959. (niem.).
  43. 1 2 R. Mertens. Papusaurus, eine neue Untergattung von Varanus. „Senckenbergiana biologica”. 43, s. 333, 1962. (niem.).
  44. 1 2 T. Ziegler & W. Böhme. Genitalstrukturen und Paarungsbiologie bei squamaten Reptilien, speziell den Platynota, mit Bemerkungen zur Systematik. „Mertensiella”. 8, s. 176, 1997. (niem.).
  45. 1 2 3 4 J.L. Conrad, A.M. Balcarcel & C.M. Mehling. Earliest Example of a Giant Monitor Lizard (Varanus, Varanidae, Squamata). „PLoS ONE”. 7 (8), s. e41767, 2012. DOI: 10.1371/journal.pone.0041767. (ang.).
  46. 1 2 Bucklitsch, Böhme i Koch 2016 ↓, s. 37.
  47. 1 2 Bucklitsch, Böhme i Koch 2016 ↓, s. 38.
  48. ↑ Wolfgang Böhme. Checklist of the living monitor lizards of the world (family Varanidae). „Zool. Verh. Leiden”. 341, s. 4–43, 2003. (ang.).
  49. ↑ André Koch, Mark Auliya i Thomas Ziegler. Updated checklist of the living monitor lizards of the world (Squamata: Varanidae). „Bonn zoological Bulletin”. 57 (2), s. 127–136, 2010. (ang.).
  50. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Praca zbiorowa: Zwierzęta: encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 392, 393. ISBN 83-01-14344-4.
  51. 1 2 3 E. Keller (red.), J.H. Reinchholf, G. Steinbach, G. Diesener, U. Gruber, K. Janke, B. Kremer, B. Markl, J. Markl, A. Shlüter, A. Sigl & R. Witt: Gady i płazy. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 105–107, seria: Leksykon Zwierząt. ISBN 83-7311-873-X. (pol.).
  52. 1 2 3 4 5 W. Juszczyk: Gady i płazy. Wyd. 2. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1986, s. 225, 226, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0043-4.
  53. 1 2 Valter Weijola, Varpu Vahtera, André Koch, Andreas Schmitz i Fred Kraus. Taxonomy of Micronesian monitors (Reptilia: Squamata: Varanus): endemic status of new species argues for caution in pursuing eradication plans. „Royal Society Open Science”. 7 (5): Artykuł 200092, 2020. DOI: 10.1098/rsos.200092. (ang.).
  54. ↑ Wolfgang Böhme, Hans J. Jacobs, Thore Koppetsch i Andreas Schmitz. The Kei Islands monitor lizard (Squamata: Varanidae: Varanus: Euprepiosaurus) as a distinct morphological, taxonomic, and conservation unit. „Russian Journal of Herpetology”. 26 (5), s. 272–280, 2019. DOI: 10.30906/1026-2296-2019-26-5-272-280. (ang.).
  55. ↑ Valter Weijola, Fred Kraus, Varpu Vahtera, Christer Lindqvist i Stephen Donnellan. Re-instatement of Varanus douarrha Lesson 1830 as a valid species with comments on the zoogeography of monitor lizards (Squamata: Varanidae) in the Bismarck Archipelago, Papua New Guinea. „Australian Journal of Zoology”. 64 (6), s. 434–451, 2017. DOI: 10.1071/ZO16038. (ang.).
  56. ↑ Valter S-Å Weijola, Samuel S. Sweet. A new melanistic species of monitor lizard (Reptilia: Squamata: Varanidae) from Sanana Island, Indonesia. „Zootaxa”. 2434, s. 17–32, 2010. (ang.).
  57. ↑ Valter Weijola, Stephen Donnellan i Christer Lindqvist. A new blue-tailed monitor lizard (Reptilia, Squamata, Varanus) of the Varanus indicus group from Mussau Island, Papua New Guinea. „ZooKeys”. 568, s. 129–154, 2016. DOI: 10.3897/zookeys.568.6872. (ang.).
  58. ↑ Bucklitsch, Böhme i Koch (2016) klasyfikują ten gatunek jako podgatunek V. prasinus. Patrz: Yannick Bucklitsch, Wolfgang Böhme i André Koch. Scale morphology and micro-structure of monitor lizards (Squamata: Varanidae: Varanus spp.) and their allies: implications for systematics, ecology, and conservation. „Zootaxa”. 4153 (1), s. 1–192, 2016. DOI: 10.11646/zootaxa.4153.1.1. (ang.).
  59. ↑ Brad Maryan, Paul M. Oliver, Alison J. Fitch i Morgan O’Connell. Molecular and morphological assessment of Varanus pilbarensis (Squamata: Varanidae), with a description of a new species from the southern Pilbara, Western Australia. „Zootaxa”. 3768 (2), s. 139–158, 2014. DOI: 10.11646/zootaxa.3768.2.3. (ang.).
  60. ↑ Luke J. Welton, Cameron D. Siler, Daniel Bennett, Arvin Diesmos, M. Roy Duya, Roldan Dugay, Edmund Leo B. Rico, Merlijn Van Weerd, Rafe M. Brown. A spectacular new Philippine monitor lizard reveals a hidden biogeographic boundary and a novel flagship species for conservation. „Biology Letters”. 6 (5), s. 654–658, 2010. DOI: 10.1098/rsbl.2010.0119. (ang.).
  61. ↑ L.J.F.J. Fitzinger: Neue classification der reptilien nach ihren natürlichen verwandtschaften: nebst einer verwandtschafts-tafel und einem verzeichnisse der reptilien-sammlung des K. K. zoologischen museum’s zu Wien. Wien: J.G. Heubner, 1826, s. 21, 50. (niem.).
  62. 1 2 Luke J. Welton, Scott L. Travers, Cameron D. Siler i Rafe M. Brown. Integrative taxonomy and phylogeny-based species delimitation of Philippine water monitor lizards (Varanus salvator Complex) with descriptions of two new cryptic species. „Zootaxa”. 3881 (3), s. 201–227, 2014. DOI: 10.11646/zootaxa.3881.3.1. (ang.).

Bibliografia