Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach

Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia

Orkiestra w trakcie koncertu 1 grudnia 2014 roku pod batutą Lawrence'a Fostera w Sali Koncertowej NOSPR-u w Katowicach
Inne nazwy	Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia (1935–1939, 1945–1947), Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia (1947–1968, 1994–1999), Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia i Telewizji (1968–1993)
Rok założenia	1935
Pochodzenie	Polska (Katowice)
Gatunek	muzyka klasyczna
Aktywność	od 1935
Wydawnictwo	Decca, EMI, Philips, Naxos
Współpracownicy
Martha Argerich, Leonard Bernstein, Plácido Domingo, Pierre Fournier, Barbara Hendricks, Wilhelm Kempff, Kiriłł Kondraszyn, Marguerite Long, Artur Rubinstein, Irena Santor, Henryk Szeryng, Krystian Zimerman
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia (pełna nazwa: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia z siedzibą w Katowicach, skr. NOSPR) – polski zespół orkiestrowy oraz instytucja kultury z siedzibą w Katowicach przy placu W. Kilara 1.

Założona została w 1935 roku w Warszawie przez Grzegorza Fitelberga, reaktywowana po II wojnie światowej w 1945 roku w Katowicach. Od początku swojego istnienia była ściśle związana z misją Polskiego Radia, realizując nagrania, koncerty transmitowane na żywo oraz projekty popularyzujące muzykę klasyczną. Orkiestra szybko zdobyła międzynarodowe uznanie i stała się ambasadorem polskiej kultury muzycznej.

Wraz z orkiestrą Filharmonii Narodowej w Warszawie stanowi jedną z największych i najbardziej cenionych orkiestr symfonicznych w Polsce. Współpracuje z wybitnymi twórcami, dyrygentami i solistami z całego świata, a jej nagrania dla znaczących wytwórni płytowych wielokrotnie zdobywały nagrody i wyróżnienia.

Orkiestra pełni nie tylko funkcję artystyczną, ale także edukacyjną i społeczną, organizując liczne warsztaty, koncerty dla dzieci i młodzieży oraz wydarzenia interdyscyplinarne. Jest także organizatorem festiwali i konkursów, m.in. Festiwalu Prawykonań Polska Muzyka Najnowsza i festiwalu Katowice Kultura Natura czy Międzynarodowego Konkursu Muzycznego im. Karola Szymanowskiego.

W 2014 roku siedzibą Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia stał się budynek położony w katowickiej Strefie Kultury, z salą koncertową uznawaną za jedną z najlepszych akustycznie w Europie. Jego projektantem był katowicki architekt Tomasz Konior.

Historia

Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia została założona w 1935 roku w Warszawie przez Grzegorza Fitelberga, który prowadził ją do wybuchu II wojny światowej. Stała się ona pierwszą w Polsce samodzielną radiową orkiestrą symfoniczną.

Muzycy swój pierwszy koncert dali 2 października 1935 roku, grając na żywo utwory Fryderyka Chopina. Prócz występów w studiu radiowym, grali też poza nim. W październiku 1937 roku wystąpili podczas Wystawy Światowej w Paryżu(inne języki), a jury nagrodziło orkiestrę Złotymi Medalami. Wracając z Francji po raz pierwszy zatrzymali się w Katowicach, gdzie wystąpili podczas uroczystości otwarcia gmachu katowickiej rozgłośni Polskiego Radia 19 października 1937 roku.

Po II wojnie światowej orkiestra została reaktywowana w Katowicach. Wówczas to z inicjatywy Zdzisława Hierowskiego, kierownika Wydziału Programowego Polskiego Radia w Katowicach, w marcu 1945 roku przybyła do Katowic 16-osobowa grupa muzyków z Krakowa, by utworzyć orkiestrę radiową. Przybył także dyrygent Witold Rowicki. Reaktywacja Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia oficjalnie miała miejsce 25 marca 1945 roku. Wówczas to dali koncert w gmachu katowickiej rozgłośni Polskiego Radia, wykonując utwory polskich kompozytorów: Stanisława Moniuszki, Mieczysława Karłowicza i Henryka Wieniawskiego.

Już w pierwszą rocznicę reaktywacji zespół miał za sobą ponad 150 występów. Orkiestra, licząca wówczas 52 członków, uświetniała także różnego typu uroczystości w zakładach przemysłowych oraz uczestniczyła w ważniejszych akcjach politycznych.

W maju 1946 roku do Polski powrócił Grzegorz Fitelberg, który w 1947 roku objął ponownie dyrekcję artystyczną. Zespół przyjął wówczas nazwę Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia. Pierwszy koncert pod jego dyrekcją odbył się 8 sierpnia 1947 roku.

Po objęciu dyrekcji WOSPR-u przez Fitelberga, zyskała ona nowy status i w krótkim czasie zwiększyła liczbę muzyków z 56 do 75. Duże aspiracje sprawiały, że zaczęły pojawiać się pomysły przeniesienia zespołu do Warszawy i Wrocławia, do czego ostatecznie nie doszło. 8 listopada 1947 roku WOSPR wyjechała na pierwsze powojenne zagraniczne koncerty – do Czechosłowacji, grając w Pradze, Bratysławie, Pilźnie, Brnie i Czeskich Budziejowicach.

Fitelberg kierował zespołem aż do swojej śmierci w 1953 roku. 1 września tego samego roku odbył się pierwszy koncert WOSPR-u pod dyrekcją Jana Krenza, który kierował zespołem do 1968 roku. Orkiestra w tym okresie stopniowo zdobywała znaczenia międzynarodowego. W tym czasie wykształciły się także podstawowe formy pracy zespołu, jakimi były: nagrania archiwalne, koncerty publiczne i zagraniczne trasy koncertowe. Po częstych występach w pierwszych powojennych latach ustaliła się zasada prezentowania dziesięciu koncertów w sezonie. WOSPR zaczęła także występować co roku w Warszawie na koncertach sezonowych lub w ramach Warszawskiej Jesieni, gdzie ceniono zwłaszcza jej interpretacje muzyki romantycznej i współczesnej.

26 kwietnia 1955 roku zespół dał inauguracyjny koncert w swoje nowej siedzibie, w gmachu dawnego kina „Capitol” przy ulicy Plebiscytowej w Katowicach. Otrzymał on nazwę Radiowego Domu Muzyki im. Grzegorza Fitelberga. 1 kwietnia 1968 roku grupę przemianowano na Wielką Orkiestrę Symfoniczną Polskiego Radia i Telewizji, a jeszcze tego samego roku, 20 listopada miał miejsce pierwszy koncert telewizyjny orkiestry.

16 marca 1970 roku odbyły się uroczystości związane z 25-leciem WOSPRiTV. Odbył się wówczas uroczysty koncert orkiestry, prowadzony przez Witolda Rowickiego. 1 czerwca 1974 roku orkiestra po raz pierwszy była dyrygowana przez Krzysztofa Pendereckiego. Koncert ten, transmitowany na radiowej antenie, odbył się w Radiowym Domu Muzyki.

Po oddaniu do użytku Centrum Kształcenia Ideowo-Wychowawczego Klas Robotniczych przy placu Sejmu Śląskiego w 1979 roku, przeprowadzono do niego WOSPRiTV, która borykała się z problemami swojego dotychczasowego lokum. Na biura przejęto część hotelową gmachu, a pierwszy koncert w nowej siedzibie odbył się 10 października 1980 roku. W 1983 roku dyrektorem naczelnym i artystycznym WOSPRiTV został Antoni Wit. Był on osobą, którą najdłużej pełniła tę funkcję (do 2020 roku).

1 kwietnia 1992 roku orkiestra została wyłączona ze struktury katowickiej rozgłośni i podporządkowana kierownikowi Zespołu Polskiego Radia w Warszawie, a swoją dotychczasową nazwę orkiestra miała do 1993 roku. 1 stycznia 1994 roku utworzono spółkę akcyjną Polskie Radio, w skład której weszła Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach. Rok później WOSPR wyodrębniono ze struktury Polskiego Radia, tworząc z orkiestry oddział spółki akcyjnej w Katowicach. 1 lutego 1999 roku orkiestra, w uznaniu swoich zasług otrzymała tytuł Narodowej.

Swój ostatni koncert w tzw. Dezember Palascie zespół odbył 13 czerwca 2013 roku, a pierwszy inauguracyjny występ w nowej siedzibie przy placu W. Kilara odbył się 1 października 2014 roku. W programie wydarzenia wykonano po jednym utworze czterech kompozytorów którzy pracowali z orkiestrą: Witolda Lutosławskiego, Krzysztofa Pendereckiego, Henryka Mikołaja Góreckiego i Wojciecha Kilara.

15 września 2005 roku minister kultury wraz z prezesem Polskiego Radia i prezydentem Katowic Piotrem Uszokiem podpisali porozumienie, na mocy którego 1 stycznia 2006 roku orkiestra, która dotychczas funkcjonowała w ramach oddziału Polskiego Radia, stała się narodową instytucją kultury, współfinansowaną przez sygnatariuszy porozumienia.

26 czerwca 2026 roku zakończono sezon 2025/2026, podczas którego świętowano 90-lecie działalności orkiestry, a jego zwieńczeniem był finałowy koncert pod batutą Marin Alsop. Jeszcze tego samego dnia przed siedzibą NOSPR-u odsłonięto figurkę beboka imieniu Ficio, którego imię nawiązuje do Grzegorza Fitelberga.

Dyrektorzy

Dyrygenci i współpracownicy

Funkcję pierwszego dyrygenta gościnnego Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia pełnił m.in. Stanisław Skrowaczewski, a dyrygenta honorowego – Jan Krenz. Rolę doradcy artystycznego pełnił do grudnia 2014 roku Jerzy Semkow. W sezonie 2019/2020 pierwszym dyrygentem gościnnym NOSPR został Domingo Hindoyan(inne języki), natomiast w styczniu 2023 roku dyrygentem-rezydentem został Nestor Bayona(inne języki).

Prawykonania swoich utworów powierzali orkiestrze m.in.: Witold Lutosławski, Wojciech Kilar, Henryk Mikołaj Górecki i Krzysztof Penderecki.

Przez dekady istnienia orkiestra współpracowała z takimi artystami, jak: Olivier Messiaen, Kurt Masur, Neville Marriner, Plácido Domingo, Piotr Beczała, Anne-Sophie Mutter, Krystian Zimerman, Leonard Bernstein, Martha Argerich, Artur Rubinstein, Christine Goerke(inne języki), Pièrre Colombo(inne języki), Pierre Fournier, Nicolai Gedda, Barbara Hendricks, Julius Katchen, Wilhelm Kempff, Paweł Klecki, Kiryłł Kondraszyn, Marguerite Long, Charles Mackerras, Mischa Maisky, Garrick Ohlsson, Maurizio Pollini, Hermann Prey, Ruggiero Ricci, Mstisław Rostropowicz, Thomas Schippers, Isaac Stern, Henryk Szeryng, Artur Rubinstein, Andre Gertler, Carlo Zecchi, Willy Ferrero(inne języki), Pinchas Steinberg(inne języki), Joanna Woźny czy zespół SBB.

Festiwale

NOSPR jest organizatorem biennale Festiwal Prawykonań Polska Muzyka Najnowsza, którego historia rozpoczęła się w 2005 roku z inicjatywy Joanny Wnuk-Nazarowej. Stanowi on biennale muzyki współczesnej – otwarte na spotkania z różnymi nurtami estetycznymi i ideowymi. W czasie festiwalu prezentowane są wyłącznie dzieła, które nie miały jeszcze swojej polskiej premiery. Usłyszeć można zarówno kompozycje najważniejszych polskich twórców, jak też debiutanckie utwory młodych artystów.

W maju organizowany jest festiwal Katowice Kultura Natura, który odbywa się w siedzibie NOSPR-u od 2015 roku. Program festiwalu otwarty jest na wszystkie epoki historyczne i gatunki, gości zespoły i solistów, którzy prezentują wykonania najwyższej próby. Tradycją festiwalu stało się zapraszanie największych gwiazd pianistyki, kameralistyki, a także jazzu.

Występy zagraniczne

Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia pełni rolę ambasadora kulturalnego reprezentującego Polskę na międzynarodowej scenie artystycznej. Orkiestra występowała niemal we wszystkich krajach Europy oraz w Japonii, Hongkongu, Chinach, Australii, Nowej Zelandii, Korei Południowej, Tajwanie, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Ameryce Południowej. Zespół regularnie koncertuje w Wielkiej Brytanii, Niemczech oraz Austrii.

W czasach Polski Ludowej wystąpili m.in. w Bułgarii, Jugosławii, Rumunii, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Belgii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Francji, Austrii, Szwajcarii, na Węgrzech czy we Włoszech. W 1963 roku zespół odbył tournée po ZSRR, Mongolii, Chinach, Hongkongu, Japonii, Australii i Nowej Zelandii – łącznie 53 koncerty w 24 miastach.

W marcu 2010 roku NOSPR odbyła pierwsze w swojej historii tournée do krajów Zatoki Perskiej (Katar, Kuwejt, Zjednoczone Emiraty Arabskie) z udziałem Krzysztofa Jabłońskiego i Philippe'a Giusiano. W 2018 roku zespół koncertował w DR Koncerthuset(inne języki) w Kopehadze i w Elbphilharmonie w Hamburgu. W 2019 roku NOSPR wystąpił dwukrotnie podczas George Enescu Festival(inne języki) w Bukareszcie. Orkiestra ponadto grała w Brukseli na festiwalu Europalia(inne języki), w Wiedniu na otwarciu Roku Polskiego w Austrii czy w Rzymie podczas obchodów 70. rocznicy urodzin Henryka Mikołaja Góreckiego.

Projekty

Działalność wydawnicza

Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia posiada bogaty dorobek nagraniowy, obejmujący liczne archiwalne i premierowe rejestracje powstałe we współpracy z polskimi i zagranicznymi kompozytorami. Do około 2009 roku orkiestra nagrała ponad 190 płyt dla renomowanych wytwórni krajowych i międzynarodowych, m.in. dla wytwórni Polskie Nagrania, EMI, Decca czy Naxos.

Dla Naxos orkiestra zarejestrowała m.in. komplet dzieł Witolda Lutosławskiego (dziewięciopłytowy album) oraz symfonie Krzysztofa Pendereckiego, a także utwory wielu innych twórców, zdobywając prestiżowe nagrody fonograficzne, w tym Diapason d’Or(inne języki) i Cannes Classical Award(inne języki). NOSPR w sezonie 2002/2023 nawiązała współpracę z wytwórnią Chandos, realizując serię nagrań muzyki Mieczysława Weinberga. Orkiestra otrzymała m.in. nagrodę Midem Classical Award(inne języki) za płytę z muzyką Krzysztofa Pendereckiego nagraną pod jego batutą.

Siedziba

 Osobny artykuł: Siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach.

Od lat 80. XX wieku do 2014 roku siedziba orkiestry symfonicznej mieściła się w gmachu dawnego Centrum Kształcenia Ideowo-Wychowawczego Klas Robotniczych przy placu Sejmu Śląskiego 2. Od 1 października 2014 roku NOSPR urzęduje w nowym budynku przy placu W. Kilara 1 (skrzyżowanie alei W. Roździeńskiego i ulicy Olimpijskiej), powstałym kosztem 305 mln zł.

Nowa siedziba mieści dwie sale koncertowe: wielką na 1,8 tys. miejsc oraz kameralną dla 300 osób. W 2014 wysłuchało tu koncertów ponad 152 tys. osób.

Budynek powstał na terenach poprzemysłowych, należących niegdyś do Kopalni Węgla Kamiennego „Katowice”, w miejscu placu drzewnego. Autorem projektu jest Tomasz Konior z zespołem, akustykę Wielkiej Sali Koncertowej zaprojektował Yasuhisa Toyota(inne języki) z przedsiębiorstwa Nagata Acoustics(inne języki). Budowa rozpoczęła się w 2012 roku i zakończyła dwa lata później. Generalnym wykonawcą była firma Warbud.

W 2019 roku gmach dołączył do European Concert Hall Organisation(inne języki). W tym czasie był ona jedyną polską salą koncertową należącą do tej grupy wraz z innymi dwudziestoma innymi tego typu instytucjami na kontynencie. W 2022 roku wzbogacona została o organy piszczałkowe.

Gmach NOSPR wraz z nową siedzibą Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Katowicach tworzą Strefę Kultury, położoną na granicy Śródmieścia, Bogucic i Koszutki.

Nagrody i wyróżnienia

• Złoty Medal na Wystawie Światowej w Paryżu(inne języki) (1937)
• Deutscher Schallplattenpreis(inne języki) oraz Diapason d’Or(inne języki) za płytę z muzyką Witolda Lutosławskiego dla EMI (1979)
• Grand Prix du Disque(inne języki) oraz Diapason d’Or(inne języki) za nagranie dla Naxos koncertów fortepianowych Siergieja Prokofjewa przez Kun-Woo Paika(inne języki) i WOSPRiTV pod dyrekcją Antoniego Wita (1993)
• Nagroda im. Wojciecha Korfantego (1999)
• Nagroda Fryderyka (2002 w kategorii „Album roku muzyka orkiestrowa”; 2004 – dwa razy w kategorii „Album roku muzyka orkiestrowa” oraz w kategorii „Najwybitniejsze nagranie muzyki polskiej”; 2007 – dwa razy kategorii „Album roku nagrania archiwalne” i w kategorii „Album roku muzyka współczesna”)
• Cannes Classical Award(inne języki) (2002)
• Diapason d’Or(inne języki) za płytę z utworem „Stabat Mater” Karola Szymanowskiego nagraną dla EMI przez NOSPR pod dyrekcją Antoniego Wita (2002)
• Midem Classical Award(inne języki) w kategorii „Muzyka współczesna” za płytę z utworami Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu NOSPR-u pod dyrekcją kompozytora, wydaną przez Dux (2008)
• Koryfeusz Muzyki Polskiej w kategorii „Wydarzenie roku” za otwarcie nowej siedziby NOSPR-u oraz Festiwal Otwarcia (2015)
• International Classical Music Awards(inne języki) w kategorii „Najlepsze zestawienie” za płytę Szymanowski, Lutosławski (2017)
• Nagroda specjalna International Classical Music Awards(inne języki) za wybitne osiągnięcia (2018)
• Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, w dziedzinie „Muzyka” (2025)

Przypisy

Bibliografia

• GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., MichałM. Bulsa MichałM., BeataB. Witaszczyk BeataB., Domy i gmachy Katowic. Tom II, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2016, ISBN 978-83-63780-16-6  (pol.).
• HenrykH. Grzonka HenrykH., Polskie Radio Katowice 1927–2012, Katowice: Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Katowicach Radio Katowice, 2012, ISBN 978-83-915545-8-6  (pol.).
• WandaW. Mrozek WandaW. (red.), Katowice: ich dzieje i kultura na tle regionu, Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, Śląski Instytut Naukowy, 1976  (pol.).
• JolantaJ. Szulakowska-Kulawik JolantaJ., Muzyka klasyczna polska, [w:] AntoniA. Barciak, EwaE. Chojecka, SylwesterS. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 2, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 165–174, ISBN 978-83-87727-29-1  (pol.).

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona orkiestry (pol., ang.)