Powiat wołomiński

1952–1954

Powiat wołomiński powstał 1 lipca 1952 roku, nominalnie w związku z przeniesieniem siedziby rady narodowej powiatu radzymińskiego z Radzymina do Wołomina i przemianowaniem jednostki na powiat wołomiński. W rzeczywistości powiat wołomiński złożył się z części zniesionych powiatów radzymińskiego i warszawskiego. W skład powiatu weszły:

• Ze zniesionego powiatu radzymińskiego:
  • miasto Radzymin, zwiększone o zniesioną gromadę Aleksandrów z gminy Radzymin; równocześnie od Radzymina odłączono:
    • enklawę Za Łosiem o powierzchni 104 i 3,9 ha, którą włączono do gromady Łosie w gminie Radzymin (w powiecie wołomińskim),
    • enklawę Pod Arciechowem o powierzchni 11 ha, którą włączono do gromady Arciechów w gminie Radzymin (w powiecie wołomińskim),
    • enklawę Pod Dąbkowizną o powierzchni 38,4 h i półenklawę Łąki, które włączono do gromady Beniaminów (dotychczas w gminie Radzymin w powiecie warszawskim), a którą równocześnie włączono do gminy Nieporęt (dotychczas w powiecie warszawskim), która weszła w skład nowo utworzonego powiatu nowodworskiego;
  • miasto Wołomin, zwiększone o zniesioną gromadę Nowa Wieś i osiedle Lipiny-Kąty z gmina Ręczaje (dotychczas w powiecie radzymińskim) oraz o część gromady Sosnówka na wschód od osi ulicy Koziej z gminy Kobyłka (dotychczas w powiecie warszawskim);
  • gmina Dąbrówka;
  • gmina Jadów;
  • gmina Kamieńczyk, oprócz gromady Łazy, którą włączono do gminy Łochów w powiecie węgrowskim oraz oprócz gromady Skuszew, którą włączono do miasta Wyszkowa w powiecie pułtuskim;
  • gmina Klembów;
  • gmina Kobyłka, którą podzielono:
    • 13 z 16 jednostek pozostały przy gminie Kobyłka (gromady Antolek, Czarna, Grabicz, Jędrzejek, Kobylak, Kobyłka, Maciołki, Mareta, Mironowe Górki, Nadarzyn, Ossów, Piotrówek, Ulasek i Sosnówka oprócz części położonej na wschód od osi ulicy Koziej, którą włączono do miasta Wołomina),
    • 3 z 16 jednostek (gromady Kobylak, Turów i Zosinek) włączono do gminy Zielonka (dotychczas w powiecie warszawskim), którą równocześnie włączono do powiatu wołomińskiego;
  • gmina Międzyleś, oprócz gromad Papiernia i Retków, które włączono do gminy Stanisławów w powiecie mińskim;
  • gmina Radzymin, którą podzielono:
    • 19 z 24 jednostek pozostało przy gminie Radzymin i przez to weszło w skład powiatu wołomińskiego (gromady Arciechów, Borki, Cegielnia, Ciemne, Dybów, Helenów, Janków Nowy, Łosie, Mokre, Ruda, Rżyska, Sieraków, Słupno, Teodorów, Wiktorów, Załubice Nowe, Załubice Stare, Zawady i Zwierzyniec),
    • 1 z 24 jednostek (gromada Nadma) weszła w skład nowej gminy Pustelnik w powiecie wołomińskim,
    • 1 z 24 jednostek (gromadę Aleksandrów) zniesiono i włączono do miasta Radzymina, które weszło w skład powiatu wołomińskiego;
    • 3 z 24 jednostek (gromady Beniaminów, Rynia i Wólka Radzymińska) włączono do gminy Nieporęt w powiecie warszawskim, którą równocześnie włączono do nowo utworzonego powiatu nowodworskiego,
  • gmina Ręczaje, oprócz gromady Nowa Wieś i osiedla Lipiny-Kąty, które włączono do miasta Wołomina;
  • gmina Strachówka, którą podzielono:
    • 11 z 22 jednostek pozostało przy gminie Strachówka i przez to weszło w skład powiatu wołomińskiego (gromady Jadwisin, Józefów, Księżyki, Młynisko, Piaski, Rozalin, Równe, Ruda-Czernik, Strachówka, Wujówka i Zofinin),
    • 7 z 22 jednostek (gromady Adampol, Jaczewek, Marysin, Modecin, Radoszyna, Wiktoria i Zakrzew) włączono do gminy Borze w powiecie węgrowskim; 6 z nich (oprócz Zakrzewa) weszło dwa miesiące później w skład nowej gminy Trawy,
    • 4 z 22 jednostek (gromady Drop, Ruda-Pniewnik, Rynia i Wólka Kobylańska) włączono do gminy Rudzienko w powiecie mińskim;
  • gmina Tłuszcz;
  • gmina Zabrodzie,
• Ze zniesionego powiatu warszawskiego:
  • miasto Rembertów, które zwiększono o odkrojony w 1939 roku obszar poligonu o powierzchni 101 ha z gminy Sulejówek (z gromady Wola Grzybowska) w powiecie warszawskim;
  • gmina Zielonka, którą jednocześnie zwiększono o gromady Kobylak, Turów i Zosinek z gminy Kobyłka oraz o gromadę Siwki z gminy Marki;
  • gmina Marki, którą podzielono:
    • 3 z 8 jednostek pozostały przy gminie Marki (gromady Brzeziny, Grodzisk i Marki),
    • 2 z 8 jednostek utworzyły nową gminę Ząbki (gromady Drewnica i Ząbki),
    • 2 z 8 jednostek weszły w skład nowej gminy Pustelnik w powiecie wołomińskim (gromady Pustelnik i Struga),
    • 1 z 8 jednostek włączono do gminy Zielonka (gromada Siwki);
  • gmina Okuniew, którą podzielono:
    • 7 z 21 jednostek pozostało przy gminie Okuniew (gromady Budziska, Kamionek, Michałów, Okuniew, Ostrowik, Trzcinka i Zabraniec) i przez to weszło w skład powiatu wołomińskiego,
    • 13 z 21 jednostek weszło w skład nowo utworzonej gminy Halinów (gromady Cisie, Desno, Długa Kościelna, Grabina, Halinów, Hipolitów, Józefin, Kazimierów, Konik Nowy, Konik Stary, Królewskie Bagno, Krzewina i Żwirówka), która weszła w skład nowo utworzonego powiatu miejsko-uzdrowiskowego Otwock,
    • 1 z 21 jednostek włączono do gminy Sulejówek (gromada Długa Szlachecka), która weszła w skład nowo utworzonego powiatu miejsko-uzdrowiskowego Otwock;
  • część gminy Nieporęt (gromady Augustów, Augustówek, Kąty Grodziskie, Kobiałka, Olesin i Wojdy-Mańki), które weszły w skład nowej gminy Pustelnik w powiecie wołomińskim.

Po zmianach tych powiat wołomiński obejmował:

• 5 miast – Radzymin, Rembertów i Wołomin;
• 16 gmin wiejskich – Dąbrówka, Jadów, Kamieńczyk, Klembów, Kobyłka, Marki, Międzyleś, Okuniew, Pustelnik, Radzymin, Ręczaje, Strachówka, Tłuszcz, Zabrodzie, Ząbki i Zielonka.

5 października 1954, w przeddzień reformy administracyjnej kraju, wprowadzono kilka zmian granic powiatu:

• od powiatu wołomińskiego odłączono gromady Kaliska i Pogorzelec (z gminy Kamieńczyk) i włączono je do powiatu węgrowskiego,
• do powiatu wołomińskiego z powiatu pułtuskiego włączono miejscowości Kółko i Suwiec (z miasta Wyszkowa),
• do powiatu wołomińskiego z powiatu mińskiego włączono gromady Krubki-Górki, Małków i Zawiesiuchy⁽⁾ (z gminy Dębe Wielkie).

1954–1972

Jesienią 1954 w Polsce zniesiono gminy zbiorowe, a w ich miejsce utworzono gromady (w nawiasach podano okres funkcjonowania). W powiecie wołomińskim utworzono następujące 39 gromad: Czarna (1954-61), Dąbrówka (1954-72), Duczki (1954-68), Guzowatka (1954-59), Jadów (1954-72), Józefów (1954-61), Kamieńczyk (1954-72), Kąty Grodziskie (1954-72), Kąty-Miąski (1954-61), Klembów (1954-72), Kobyłka (1954-56), Krusze (1954-72), Lipka (1954-61), Lucynów Mały (1954-61), Marki (1954-56), Miąse (1954-61), Międzyleś (1954-72), Mokrawieś (1954-61), Myszadła (1954-61), Okuniew (1954-72), Ossów (1954-68), Płatków (1954-61), Postoliska (1954-72), Poświętne (1954-72), Pustelnik (1954-56), Radzymin (1954-72), Ręczaje Nowe / Nowe Ręczaje (1954-72), Słopsk (1954-59), Strachówka (1954-72), Struga (1954-59), Sulejów (1954-72), Tłuszcz (1954-56), Trzcinka (1954-59), Urle (1954-72), Wola Rasztowska (1954-59), Zabrodzie (1954-72), Załubice Stare (1954-61), Ząbki (1954-55) i Zielonka (1954-55).

Z czasem liczba gromad stopniowo malała (vide powyżej); powstały także nowe gromady Kuligów (1961-72), Obrąb (1961-72), Ostrówek (1961-72) i Wołomin (1969-72).

1 stycznia 1956 z powiatu wołomińskiego wyłączono i włączono do nowo utworzonego powiatu wyszkowskiego w tymże województwie:

• gromadę Kamieńczyk (Kamieńczyk, Kółko, Świniotop, Suwiec i lasy państwowe Nadleśnictwa Tłuszcz),
• gromadę Lucynów Mały (Deskurów, Fidest, Lucynów Mały, Lucynów Duży, Ślubów i Tumanek).

1 stycznia 1956 gromadom Ząbki i Zielonka nadano status osiedla.

29 lutego 1956 do powiatu wołomińskiego (do gromady Radzymin) przyłączono wieś Załącze (z Łąkami) z powiatu nowodworskiego (z gromady Nieporęt).

1 stycznia 1957 utworzono trzy osiedla: Kobyłka (z gromady Kobyłka), Marki (z gromad Marki i Pustelnik) i Tłuszcz (z gromady Tłuszcz).

1 kwietnia 1957 zniesiono miasto Rembertów, włączając je do Warszawy, oprócz terenów po wschodniej stronie linii kolejowej nr 449, które włączono do osiedla Zielonka.

1 stycznia 1958 do miasta Wołomina włączono osadę Helenówek z gromady Ossów.

31 grudnia 1959 do osiedla Marki włączono miejscowość Struga ze znoszonej gromady Struga.

31 grudnia 1960 osiedlu Zielonka nadano status miasta.

31 grudnia 1961 dokonano następujących zmian:

• od powiatu wołomińskiego (od gromady Kąty-Miąski) odłączono wieś Kąty-Borucza, włączając ją do powiatu mińskiego (do gromady Dobre);
• od powiatu wołomińskiego (z miasta Zielonka) odłączono obszar o powierzchni 270 ha, włączając go do powiatu otwockiego (do osiedla Sulejówek);
• od powiatu wołomińskiego (z miasta Zielonka) odłączono obszar o powierzchni 330 ha, włączając go do powiatu otwockiego (do osiedla Wesoła);
• do miasta Wołomina włączono wieś Mironowe Górki z gromady Czarna w powiecie wołomińskim.

1 stycznia 1967 osiedlom Marki, Tłuszcz i Ząbki nadano status miasta.

1 stycznia 1969 od powiatu wołomińskiego odłączono część wsi Arciechów o powierzchni 16,24 ha (z gromady Kuligów), włączając ją do powiatu nowodworskiego (do gromady Serock); do powiatu wołomińskiego (do gromady Kuligów) włączono natomiast część powiatu nowodworskiego (wieś Popielarze z gromady Serock).

1973–1975

1 stycznia 1973 zniesiono gromady, a w ich miejsce ponownie wprowadzono gminy zbiorowe. W przygotowaniach do reformy zmieniono granice powiatu:

• do powiatu nowodworskiego włączono: Augustów, Augustówek, Brzeziny, Grodzisk (z Lewandowem), Kąty Grodziskie, Kobiałka, Mańki-Wojdy i Olesin (weszły tam w skład gminy Nieporęt),
• do powiatu mińskiego włączono: Budziska, Kamionek, Michałów, Okuniew i Zagórze (weszły tam w skład gminy Halinów).

Po zmianach tych powiat wołomiński podzielono na:

• 7 miast – Kobyłka, Marki, Radzymin, Tłuszcz, Wołomin, Ząbki i Zielonka;
• 9 gmin wiejskich – Dąbrówka, Jadów, Klembów, Poświętne, Radzymin, Strachówka, Tłuszcz, Wołomin i Zabrodzie.

9 grudnia 1973 do powiatu wołomińskiego (do gminy Strachówka) włączono sołectwa Szamocin, Marysin i Wiktoria z powiatu węgrowskiego (z gminy Korytnica). Tego samego dnia z miasta Kobyłka wyłączono obszar przyległy do ulicy Koziej, włączając go do miasta Wołomina.

W wyniku reformy administracji państwowej z 1 czerwca 1975 roku wszystkie powiaty uległy likwidacji. Obszar powiatu wołomiński wszedł w skład trzech województw: warszawskiego, ostrołęckiego i siedleckiego.

Od 1999 r.

Powiat wołomiński, o znacznie zmienionym obszarze, przywrócono w województwie mazowieckim w wyniku reformy 1999. Gmina Zabrodzie, do 1975 w powiecie wołomińskim, znalazła się w reaktywowanym powiecie wyszkowskim.

1 stycznia 2005 do miasta Wołomina włączono sołctwo Cięciwa (część obszaru ewidencyjnego Ostrowik o powierzchni 201,797 ha) z gminy Poświętne.

1 stycznia 2009 zmieniono granice miasta Tłuszcz, przez włączenie do niego części wsi Postoliska o nazwie Zakrzewie (10,14 ha) z gminy Tłuszcz.

1 stycznia 2014 od powiatu wołomińskiego (z gminy Radzymin) odłączono obszaru obrębu ewidencyjnego Łąki o powierzchni 41,00 ha, włączając go do powiatu legionowskiego (do gminy Nieporęt).

1 stycznia 2023 status miasta przywrócono Jadowowi, przez co gmina Jadów zmieniła status z wiejskiego na miejsko-wiejski.