Pochodzenie słowa „wiking” nie jest jasne. Możliwe, że pochodzi od słowa vik, czyli zatoka lub od nazwy prowincji Viken nad zatoką Oslofjorden. W formie wicinga, wicingas zostało po raz pierwszy użyte dla określenia małych grup pirackich w anglosaskim poemacie Widsith z VII wieku.
Słowo to pojawiło się jeszcze w VIII wieku (przed okresem napaści wikingów na wybrzeża Anglii, Irlandii i Francji) w postaci staroangielskiegowicingsceada i starofrancuskiegowitsing. Od tamtej pory zaczęto łączyć nazwę wiking z tym właśnie obszarem językowym, wskazując na staroangielski wic oznaczający obóz handlowy. Pierwszy raz tego określenia użyto na długo przed epoką wikingów, wobec osadników saskich (saksońskich).
Staronordycki rzeczownik żeński viking oznacza wyprawę zamorską. Pojawiał się w inskrypcjach runicznych epoki wikingów i późniejszych pismach średniowiecznych (np. w ustalonym wyrażeniu fara í víking „wyruszyć na ekspedycję”). W tekstach późniejszych, jak Sagi islandzkie, stwierdzenie „wyruszyć na viking” oznacza udział w wyprawie łupieżczej lub piractwie. Wywiedziony od tego staronordycki rzeczownik męski víkingr, odnoszący się do żeglarzy bądź wojowników biorących udział w wyprawach zamorskich, pojawia się w poezji skaldów oraz na kamieniach runicznych, znajdowanych w Skandynawii. Przed zakończeniem epoki wikingów nie niosło negatywnych konotacji. Niezależnie od etymologii było używane jako określenie aktywności i związanych z nią osób, bez uwzględnienia przynależności etnicznej czy kulturowej.
Inne nazwy
W zachodniej Europie wikingowie byli również nazywani ludźmi północy, czyli Normanami a przez Niemców jako Ascomanni („ludzie jesionu” od rodzaju drewna, z którego budowali łodzie), Lochlannach („ludzie wody”) wśród Celtów oraz Dene („Duńczycy”) wśród Anglosasów.
Słowianie, Arabowie oraz Grecy bizantyjscy nazywali ich Rusami lub Rhosami (stgr.Ῥῶς), co prawdopodobnie wywodzi się od rōþs-, związanego z wiosłowaniem lub Roslagen, środkowo-wschodnim rejonem Szwecji, skąd pochodziła większość wikingów odwiedzających ziemie Słowian.
Słowianie i Grecy nazywali ich także Waregami (ze staronordyckiego Væringjar „zaprzysiężeni ludzie” lub prasłowiańskiego trzonu *war – „zysk”).
Mapa ekspansji wikingów (1)Mapa ekspansji wikingów (2) VIII wiek, IX wiek, X wiek, XI wiek, miejsca atakowane, ale bez osadnictwa
Etapy ekspansji
Pierwszy odnotowany napad wikingów miał miejsce w 793 na wybrzeżach Anglii (Lindisfarne). Początkowo ich wyprawy nie wychodziły poza obręb Morza Północnego i wysp szkockich – Orkadów, Szetlandów, Hebrydów i po złupieniu okolicy lądowania na okras zimowy wracali do domu. Około roku 800 po raz pierwszy wylądowali na Wyspach Owczych, które szybko zostały przez nich skolonizowane. W 874 dotarli również do Islandii. Kolejny wiek przyniósł odkrycie Grenlandii (ok. 982) i Ameryki (półwysep Labrador i Nowa Fundlandia – ok. 1000), gdzie również założyli swoje osady. Jednak walki z tubylcami i kłótnie wewnętrzne rychło spowodowały porzucenie osad w Ameryce. Islandia i Grenlandia były ważnymi miejscami osiedlenia się ok. 10 000 mieszkańców Norwegii.
W drugiej połowie IX w. zaczęli zakładać stałe bazy wypadowe do dalszych najazdów zarówno na terenach Skandynawii (wybrzeża Morza Północnego i Morza Bałtyckiego), jak i w Europie. Powstały one m.in. w Dublinie, Akwitanii, u ujścia Sekwany, w Kent. W tych bazach zimowali, a wiosną wyruszali na wyprawy. Od władców najechanych państw Normanowie ściągali daninę. W kolejnych etapach wypraw w IX w. zaczęli przesuwać się na południe Europy, dotarli do doliny Rodanu, Sewilli, Afryki Północnej, Italii, na Sycylię. Wspomniane bazy, które zakładali na opanowanych terenach, stały się następnie zalążkiem trwalszego osadnictwa. Objęło ono dużą część terytorium Wysp Brytyjskich i część Irlandii, oraz na półwyspie Cotentin we Francji północnej, gdzie założyli księstwo Normandii. Zamieszkali w nim wikingowie zaczęli używać języka francuskiego, a w 919 przyjęli chrześcijaństwo. Państwo wikingów w Normandii istniało przez ponad 300 lat, stając się w końcu księstwem lennym króla Francji.
Z biegiem lat bandy wikingów rozrosły się do pokaźnych flotylli i zwiększył się ich zasięg. Niektóre grupy, opływając Półwysep Iberyjski, dostawały się na Morze Śródziemne i grabiły wybrzeża południowej Galii i Italię. Inne grupy, wyprawiając się na wschód, penetrowały szlaki i tereny wzdłuż rzek Dźwiny i Wołgi oraz Dniepru, aż do Morza Czarnego, gdzie łupiły przybrzeżne miasta Cesarstwa Bizantyńskiego. Wołgą przepływali aż na Morze Kaspijskie. Wikingowie bogacili się jednak nie tylko łupieniem, ale również handlem. Prowadzili intratny handel z Arabami, którym za srebro z Taszkentu i Afganistanu dostarczali futra, ozdoby z metali szlachetnych i niewolników z terenów nadbałtyckich.
Dotarli także w głąb dzisiejszych Rosji i Ukrainy (Kijów znany jako Kanugård był ich faktorią handlową), gdzie nazywano ich Waregami. Ludność terenów zależnych od Waregów została zmuszona do płacenia im daniny, tak jak i na Zachodzie Europy. Wydarzenia te zapoczątkowały proces kształtowania się Rusi Kijowskiej.
Na początku XI wieku zdołali opanować niemal 80% terytorium Anglii, tworząc własne królestwo, którego królem był Kanut Wielki, po czym zostali wyparci na skutek rebelii Anglów i Sasów. Po 1066 królestwo anglosaskie zostało jednak ponownie podbite przez Normanów z Normandii, którzy również wywodzili się od wikingów, a królem Anglii został ponownie wiking z pochodzenia – Wilhelm Zdobywca – który stał się założycielem dynastii normandzkiej, której ostatnim przedstawicielem panującym do 1154 roku był Stefan z Blois, władającej Anglią przez 88 lat.
Wikingowie prowadzili także najazdy na terytorium Finlandii, powodując migrację ludności w głąb lądu. Wyprawy te miały charakter wyłącznie najazdów a nie kolonizacji tych ziem.
Przyczyny ekspansji
Główne przyczyny ekspansji wikingów są trudne do określenia. Wskazywane przez kronikarzy okresu średniowiecza przeludnienie zostało zakwestionowane jako przyczyna ekspansji przez współczesnych archeologów. Normanowie wyprawiali się po łupy i wracali do swoich siedzib na zimę. Chęć zdobycia łupów wskazuje się obecnie jako jedną z głównych przyczyn, a słabość najbliższych krajów: Szkocji, Anglii i Francji, w których nie istniały jeszcze silne zjednoczone królestwa lub występował kryzys istniejących struktur państwowych, umożliwiały organizowanie wypraw łupieżczych.
Taktyka wojskowa
Miecze używane przez wikingów (2005)
Sukcesy odnosili dzięki dużej mobilności, jaką dawały im ich łodzie (drakkary) oraz zwartej formacji zwanej murem tarcz. Posługiwali się jednoręcznymi, obusiecznymi mieczami, toporami, dwoma rodzajami włóczniami (krótka i długa), łukami i okrągłymi drewnianymi tarczami o obitych metalem brzegach.
Główną siłą była piechota, rzadko stosowano konnicę. Podczas bitew morskich związywano burty statków i przystępowano do abordażu, walczono, aż załoga jednego ze statków nie została całkiem pokonana. Pochłaniało to znacznie więcej ofiar niż bitwy lądowe.
Łodzie
Ich ekspansja była możliwa głównie dzięki rozwojowi technik budowy statków – płaskodennych łodzi wiosłowych, wyposażonych w prostokątne żagle, drakkarów (przybrzeżnych szybkich łodzi bojowych) i knorrów czy knar (pełnomorskich statków dalekiego zasięgu o niezwykle wysokiej jak na owe czasy dzielności morskiej), a także wynalezieniu techniki żeglowania na wiatr. Oprócz knar wikingowie używali jeszcze byrdingów, na których żeglowali w celach handlowych do głównych portów bałtyckich: duńskiego Haithabu, szwedzkiej Birki, słowiańskich Wolina i Jomsborga, pruskiego Truso. Dzięki lekkiej konstrukcji statki szybko nabierały prędkości. Ich zanurzenie nie przekraczało 1,5 metra, a prędkość osiągała około 20 węzłów. Umożliwiło to nie tylko dalekie wyprawy morskie, ale również wpływanie rzekami w głąb atakowanego terytorium i poruszanie się po mniejszych akwenach.
Wikingowie często też osiedlali się w nowych miejscach na stałe, zakładając zwykle swoje własne miasta portowe. Dotyczy to szczególnie Anglii środkowej i północnej, Bretanii, Irlandii (gdzie założyli m.in. Dublin) oraz południowej Rosji i Ukrainy. Ich wyprawy przyczyniły się także do kolonizacji nowych lądów oraz eksploracji mórz. Wikingowie, którzy zdołali utworzyć swoje własne państwa, zasymilowali się z czasem z okoliczną ludnością.
Model drakkaru (łodzi wikingów). Zdjęcie z 2006 roku
„Morąg” replika „Skudelev V” (2005)
Handel
Wikingowie byli wytrawnymi kupcami, podróżowali daleko poza Skandynawię. Mieszkańcom innych krain oferowali drewno, miód, bursztyn, żelazo (niezbędne do wyrabiania narzędzi oraz broni), skóry fok i wielorybów, futra zwierząt, kły i kości morsów (przydatne rzeźbiarzom). Swoje towary wikingowie przewozili na znaczne odległości za pomocą statków handlowych (nazywanych byrdingami).
Własne dobra wikingowie wymieniali na towary miejscowe. Z Wysp Brytyjskich przywozili srebro, pszenicę i odzież; z krajów śródziemnomorskich – wino, ceramikę, złoto i sól. Żeglowali przez Bałtyk i dalej rzekami przez Ruś, aż do Konstantynopola i Jerozolimy. Z dalekich krain sprowadzali towary egzotyczne, jak przyprawy czy jedwab.
Wikingowie handlowali także niewolnikami (najczęściej byli to jeńcy chrześcijańscy i Słowianie). Niektórzy niewolnicy zabierani byli do Skandynawii, do ciężkich robót budowlanych i na rolę, lecz większość była sprzedawana za srebro do krajów arabskich.
Wygląd
Wbrew temu, co zobrazowano na stworzonych w XIX wieku romantycznych rysunkach, wikingowie nie nosili na hełmach rogów. Ubierali się w mało wyrafinowane ubrania. Ważniejsze od mody były ciepło i wygoda. Ubierali się warstwowo, żeby zapobiec oddawaniu ciepła. Ubiór bogatych wikingów nie różnił się wiele od biedniejszych. O pozycji społecznej świadczyły biżuteria oraz ozdoby które pełniły zwykle też użyteczną funkcję, np. bogato zdobione brosze do spinania, klamry i sprzączki. Z czystych ozdób pojawiały się wisiory i sznury paciorków. Bardzo charakterystycznym wisiorem był znany do dziś Młot Thora – mitologiczny oręż boga piorunów, uważany za amulet odpędzający złe moce. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni nosili zimą ciepłe rękawice oraz wełniane czapki.
Zwyczajowo dbali o wygląd fryzury, czesali włosy codziennie, a kąpali się w każdą sobotę i z tą samą częstotliwością prali swoje ubrania. Byli jednym z najczystszych ludów średniowiecza. Znali brzytwę i pielęgnowali ciało na wiele różnych sposobów.
Typowa biżuteria noszona przez kobiety z kręgu jarlów: zdobione srebrne zapinki, paciorki z kolorowego szkła oraz amulety (2009)
Zrekonstruowany strój kobiecy i męski wikingów prezentowany w Muzeum Archeologicznym w Stavanger w Norwegii (2015)
Według różnych koncepcji Mieszko miał być wikingiem, który przejął władzę w państwie Polan - najbardziej skrajna teoria. Najnowsze badania temu zaprzeczają. Hipoteza ta nawiązywała do faktu utworzenia kilku państw we wczesnośredniowiecznej Europie, w tym Rusi Kijowskiej, przez Normanów (Waregów), jak też teorii normandzkiej Karola Szajnochy z 1858 roku. Jedna z hipotez powstała w Niemczech w latach 30. XX wieku nie miała jednak wystarczających podstaw i „rychło upadła śmiercią naturalną razem z ustrojem, który ją wyhodował”. W 1937 roku tezę o normańskich wpływach na ziemiach zachodniosłowiańskich zakwestionował H. Arban (Schweden und das Karolingische Reich) i wkrótce poparł go B. Ehrlich. Tacy naukowcy jak L. Koczy, Z. Wojciechowski, V. Chaloupecký, J. Widajewicz, K. Tymieniecki także podjęli polemikę z hipotezą normańską wykazując brak adekwatnych źródeł i opowiedzieli się za koncepcją o skandynawskim podmiocie wymiany handlowej, popartą materiałem źródłowym. Archeolog dr Leszek Gardeła z Centrum Średniowiecza i Kultury w Reykholt na Islandii twierdzi, że wikingowie z pewnością pojawiali się na polskich ziemiach, ale ich największa aktywność skupiała się na obszarach Pomorza i obecność ta miała charakter handlowy (np. Truso, Wolin). Twierdzi też, że trudno o jednoznaczne dowody silnej obecności Skandynawów na terenie obecnej Polski. Nie skłaniają go do tego źródła pisane lub archeologiczne, w których czytelny byłby jakiś konflikt czy zdecydowany wpływ z Północy. „Ostrożna ocena wszystkich przesłanek wskazuje, że Skandynawowie nie mieli większego wpływu na ukształtowanie się polskiej państwowości. W materiale archeologicznym brak śladów konfliktu z obcą siłą – z najeźdźcą”. W miejscowości Bodzia znaleziono cztery groby wikingów z drużyny Świętopełka, którzy, jak to wynika z detali rzemieślniczych, przybyli do Polski z okolic Kijowa (prawdopodobnie byli wygnańcami). Mauzoleum najważniejszego spośród nich, wedle teorii badaczy, miało dać początek unikatowemu cmentarzysku w Bodzi.
Wikingowie w kulturze popularnej
W teatrze
• Wikingowie. Musical nieletni - spektakl teatru komedii Valldal w reżyserii Tomasza Valldala-Czarneckiego
W kinematografii
Wiking – amerykański pełnometrażowy film dźwiękowy z 1928 roku, reżyseria Roy William Neill,
Vicky – wielki mały wiking – film fabularny prod. niemieckiej w reżyserii Michaela Herbiga z 2009 roku na podstawie książki dla dzieci szwedzkiego pisarza Runera Jonnsona,
Gry wideo o Wikingach oferują szeroki wachlarz gatunków: od gier akcji, przez strategie, aż po symulatory przetrwania. Do najpopularniejszych i najważniejszych tytułów należą:
↑Proceedings of the Sixth Viking Congress, Uppsala, 3-10 August, Bonaes, Dalarna, 10-12 August, 1969, Almqvist & Wiksell, 1971 str. 101; Philip Parker. Furia ludzi Północy, Dzieje świata wikingów. ISBN978-83-8062-015-5; Wydanie: 1 (2016) str. 16
