Zaratusztrianizm (zoroastryzm, awest. Daēnā Vañuhi; pers. آيين زرتشتی, Âjin-e Zaratoszt-i) – powstała w starożytności religia, której założycielem i twórcą podstawowych założeń zawartych w Gatach był według tradycji perski mistyk i reformator Zaratusztra. Należy do najstarszych znanych religii świata, której początki są skrajnie datowane między XV a VI w. p.n.e.
Współcześnie szacuje się, że liczy ok. 100 - 200 tys. wyznawców, głównie w Indiach (Parsowie) i Iranie oraz w diasporze: większe społeczności w USA, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, ZEA, ponadto niewielkie grupy w innych krajach Europejskich w tym w Polsce, Pakistanie, Azji Środkowej, i na Dalekim Wschodzie.
Kluczowa zaratusztriańska teza dotycząca genezy religii zaratusztriańskiej wiąże jej powstanie z objawieniem Zaratusztry i odrzuceniem części starej religii: „Zaratusztra przyniósł ludzkości religię skupiającą się na kulcie Mazdy i odrzucającą dağuua” (dewy), jest przekonaniem podtrzymywanym w tradycji zaratusztriańskiej przez wieki”
Korzenie Zaratusztrianizmu sięgają pierwotnych religii ludów indoeuropejskich. migrujących z Azji Środkowej na Płaskowyż Irański. W literaturze naukowej, począwszy od XIX w. pojawiły się liczne hipotezy lokalizujące kolebkę tej religii na częstokroć skrajnych obszarach Eurazji mapa 1. (m. in. polski uczony Ignacy Pietraszewski) przez samych zaratusztrian określanej jako kraina Arianem Vaedżo. Obecnie zarówno dowody lingwistyczne, archeologiczne (ossuaria, świątynie i miejsca kultu ognia) jak i geograficzne skłaniają uczonych do zawężenia lokalizacji do obszaru od dzisiejszego, północnego Afganistanu, Tadżykistan, i południowe dorzecza Amu Darii i Syr Darii
Jednoznaczne datowanie powstania tej religii na podstawie aktualnego stanu badań jest bardzo utrudnione z powodu braku bezpośrednich pisanych historycznych źródeł z epoki. Badacze nie są zgodni w datowaniu, które uzależnione jest między innymi od podejścia metodologicznego (tabela)
| Podejście | najważniejsze
Problemy |
Wniosek |
| Filologiczne (Boyce, Humbach) | język Gath | wczesna data |
| Historyczno-geograficzne (Gnoli) | kontekst Iranu | średnia data |
| Krytyczne/rytualne (Kellens, Skjærvø) | natura tekstu | późna data |
oraz od uznania historyczności postaci jej twórcy Zaratusztry i datowania powstania Gath które są kanonem tej religii uznawanym za najstarsza część Awesty.
Wyróżnia się trzy rodzaje datowania i tradycję klasyczną
1„Wczesne datowanie” (II tysiąclecie p.n.e.)
2 „Środkowe datowanie” (ok. 1000–800 p.n.e.)
3„Późne datowanie” (ok. 800–600 p.n.e.)
4. „Tradycję klasyczną” (starożytni Grecy)wymieniali najwcześniejszą datę powstania religii na ok. 6000 lat przed Platonem. Wiarygodność tych źródeł jest ograniczona. Obecnie najważniejszy spór dotyczy pytania, czy Gathy są: autentycznymi słowami Zaratusztry (Boyce), czy późniejszym tekstem rytualnym (Kellens)? Współcześnie za najbezpieczniejszy konsensus naukowcy przyjmują datowanie: ok. 1200–800 p.n.e. przyp Iranica
Podstawowym tekstem religijnym zaratusztrian jest Awesta, zbiór hymnów, modlitw i tekstów rytualnych przekazywanych pierwotnie ustnie. Najstarszą jej częścią są Gaty, przypisywane samemu Zaratusztrze. Ostateczna redakcja Awesty nastąpiła w okresie sasanidzkim; znaczna część pierwotnego korpusu tekstów uległa zniszczeniu.
Zaratusztrianizm był religią wspieraną przez władców imperium Achemenidów, a następnie religią państwową Sasanidów. Po podbojach arabskich w VII w. n.e. stopniowo tracił znaczenie na rzecz islamu. Od VIII do X w. część wyznawców wyemigrowała do Indii, gdzie uformowała się społeczność Parsów. Do XI w. zaratusztrianie stali się w Iranie trwałą mniejszością religijną.
Zaratusztrianizm opiera się na kosmicznej opozycji dobra i zła, porządku (asza) i kłamstwa (druj). Najwyższym bogiem jest Ahura Mazda, określanym też jako spenta (posiadający moc). Jest on stwórcą świata i strażnikiem porządku kosmicznego. Jego przeciwnikiem jest Angra Mainju, personifikacja chaosu i destrukcji.
Religia ta ma charakter dualizmu etycznego, przy jednoczesnym uznaniu jednego najwyższego boga. Człowiek, obdarzony wolną wolą, uczestniczy w kosmicznej walce dobra ze złem poprzez swoje myśli, słowa i czyny.
Świat znajduje się w fazie walki dobra ze złem, która zakończy się odnową świata (fraszokereti). Nastąpi wtedy zmartwychwstanie umarłych, sąd nad duszami oraz ostateczne zwycięstwo dobra. Ważną rolę odgrywa postać przyszłego zbawcy – Saoszjanta.
Po śmierci dusza staje przed sądem na Moście Czinwat. Sprawiedliwi trafiają do Domu Pieśni (odpowiednik nieba), źli do Domu Najgorszej Myśli (piekła), a dusze pośrednie do stanu przejściowego.
Zasady etyczne zaratusztrianizmu streszcza formuła:
„dobre myśli, dobre słowa, dobre uczynki” (humata, huchta, hwareszta).
Istotną rolę odgrywa kult czystości oraz rytuały mające na celu utrzymać rytualną czystość człowieka oraz jego otoczenia. W przypadku np. kontaktu z ciałem zmarłego należało odbyć rytuał oczyszczenia polegający na obmyciu się w obecności kapłana mieszanką wody, bydlęcego moczu oraz piasku, a następne poddanie się dziewięciodniowej kwarantannie. Wśród innych czynności rytualnego oczyszczenia wskazuje się obcinanie włosów i paznokci.
Największą społeczność zaratusztrian stanowią Parsowie w Indiach. W Iranie wyznawcy tej religii mają status mniejszości konstytucyjnej. Liczba wiernych systematycznie maleje, m.in. z powodu niskiego przyrostu naturalnego i sekularyzacji.
W literaturze naukowej wskazuje się na możliwy wpływ zaratusztrianizmu na rozwój pojęć eschatologicznych w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, takich jak sąd ostateczny, zmartwychwstanie czy dualizm dobra i zła, choć zakres tych wpływów pozostaje przedmiotem sporów.
Zoroastrianism (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].| Religie |
|
|---|---|
| Działy religioznawstwa | |
| Obrzędowość religijna |
|
| Typy organizacji religijnych | |
| Elementy świata religijnego | |
| Pojęcia teoretyczne |
