Birleşik devre

Birleşik devrenin çıkışları yalnızca o anki girişlere bağlıdır. Ardışık devrede ise birleşik devrenin ürettiği sonraki durum bir yazmaçta saklanır ve sonraki adımda birleşik devreye geri verilir.

Birleşik devre ya da birleşik mantık devresi (İngilizce: combinational logic, combinational circuit), çıkışları yalnızca girişlerinin o anki değerlerine bağlı olan sayısal devredir. Birleşik devrenin belleği yoktur: aynı giriş değerleri her zaman, devrenin daha önce hangi girişleri gördüğünden bağımsız olarak, aynı çıkış değerlerini verir. Bu yüzden bir birleşik devrenin işlevi, her çıkış için bir Boole fonksiyonuyla ya da bütün giriş birleşimlerini sıralayan bir doğruluk tablosuyla tam olarak betimlenebilir.

Birleşik devrelerin karşıtı, çıkışı hem o anki girişlere hem de geçmişte görülen girişlere bağlı olan ardışık devrelerdir. Ardışık devreler geçmişi flip-floplar ve mandallar gibi bellek öğelerinde saklar. Bilgisayarlardaki sayısal sistemlerin hemen hepsi, saat sinyaliyle güncellenen yazmaçlar ile bu yazmaçların arasına yerleştirilmiş birleşik devrelerden oluşur: toplayıcılar, çoklayıcılar, kod çözücüler, karşılaştırıcılar ve aritmetik mantık birimi birleşik devrelerdir.

Tanım

Bir birleşik devrenin n girişi ve m çıkışı varsa, her çıkış n değişkenli bir Boole fonksiyonudur ve devre, 2n giriş birleşiminin her biri için m çıkış değerini belirler. Devrenin yapısı ne olursa olsun, dışarıdan bakıldığında yalnızca bu eşleme görülür.

David ve Sarah Harris, bir devrenin birleşik olduğunu yapısına bakarak anlamayı sağlayan üç kural verir. Bu kurallara uyan devre birleşik devredir:

Üçüncü kural belleğin kaynağını dışarıda bırakır. Bir kapının çıkışı kendi girişlerinden birine geri bağlanırsa devre bir değeri tutabilir; iki DEĞİL kapısının ya da iki VEYA DEĞİL kapısının çapraz bağlanmasıyla kurulan mandallar böyle çalışır. Kuralların sağladığı koşul yeterli bir koşuldur, gerekli değildir: geri beslemeli olduğu hâlde her girişte çıkışı yalnızca o anki girişlerle belirlenen devreler de vardır. Ronald Rivest 1977'de, bazı fonksiyonların en küçük tekdüze devrelerinin döngü içermek zorunda olduğunu gösterdi; Marc Riedel ile Jehoshua Bruck da döngülü birleşik devrelerin bazı durumlarda döngüsüzlerden daha az kapı kullanabildiğini gösterdi. Uygulamada döngüler yarışa ve salınıma yol açabildiği için tasarımlar döngüsüz birleşik devrelerle kurulur; geri besleme gereken yerde döngü bir yazmaçla kesilir ve devre ardışık devre olur.

Gösterimi

Bir birleşik devrenin işlevi birkaç eşdeğer biçimde gösterilebilir:

Tarihçe

Claude Shannon, 1938'de yayımlanan ve yüksek lisans tezine dayanan makalesinde, röle ve anahtarlardan kurulan devrelerin davranışının Boole cebriyle betimlenebileceğini ve devrelerin bu cebirle sadeleştirilebileceğini gösterdi. Bu çalışma, bellek içermeyen anahtarlama devrelerinin, bir başka deyişle birleşik devrelerin, sistemli tasarımının başlangıcı sayılır.

Shannon 1949'da, n girişli Boole fonksiyonlarının büyük çoğunluğunun, en iyi biçimde kurulduklarında bile 2n/n ile orantılı sayıda öğe gerektirdiğini kanıtladı. Bu sonuç, birleşik devrelerin ne kadar büyük olması gerektiğini inceleyen devre karmaşıklığı kuramının ilk sonuçlarından biridir.

1950'lerde devreleri sadeleştirmenin sistemli yöntemleri geliştirildi. Willard Van Orman Quine 1952'de Boole fonksiyonlarını sadeleştirme problemini mantık açısından ele aldı; Edward McCluskey 1956'da bunu çizelgeler üzerinde adım adım uygulanabilen bir yönteme çevirdi ve Quine-McCluskey algoritması böyle doğdu. Maurice Karnaugh 1953'te, az değişkenli fonksiyonların gözle sadeleştirilebildiği Karnaugh haritasını tanıttı; makalesinin başlığı da birleşik devrelerin bu yöntemle tasarlanmasını anlatır. Tümleşik devrelerle birlikte devreler binlerce, sonra milyonlarca kapıya büyüyünce elle sadeleştirmenin yerini bilgisayar programları aldı; Robert Brayton ve arkadaşlarının 1984'te yayımladığı Espresso programı, iki düzeyli devreleri sezgisel yöntemlerle sadeleştiren araçların başlıcası oldu.

Tasarım ve sadeleştirme

Birleşik devre tasarımı genellikle işlevin tanımlanmasıyla başlar: girişler ve çıkışlar belirlenir, doğruluk tablosu ya da Boole ifadeleri çıkarılır, ardından bu ifadeler kapılarla gerçeklenir. Aynı fonksiyonu gerçekleyen çok sayıda devre vardır; tasarımın amacı bunlardan kapı sayısı, alan, gecikme ya da güç bakımından en uygun olanı seçmektir.

İki düzeyli devreler

Y=A‾B‾+BC fonksiyonunda geçiş sorunu. A = 0 ve C = 1 iken B düştüğünde BC terimi öteki terim yükselmeden düşer ve çıkış kısa süre 0 olur. Karnaugh haritasında iki öbeği birleştiren A‾C terimi eklenince çıkış 1'de kalır.

Kurallı biçimden çıkan ve önce VE kapılarından, sonra tek bir VEYA kapısından oluşan devreye iki düzeyli devre denir. Böyle bir devrede her giriş en çok iki kapıdan geçerek çıkışa ulaşır. İki düzeyli bir devreyi küçültmek, fonksiyonu daha az sayıda ve daha kısa çarpım terimleriyle yazmak demektir. Bu terimlerin en genişleri asal kapsayanlardır: bir asal kapsayandan bir değişken daha çıkarılırsa terim, fonksiyonun 0 olduğu bir girişte de 1 olmaya başlar.

Karnaugh haritası, bitişik hücreleri tek bir değişkende ayrılan bir tablo düzeni kullanır; böylece birleştirilebilecek 1'ler göz önünde yan yana gelir. Yöntem dört ya da beş değişkene kadar elle uygulanabilir. Quine-McCluskey algoritması ise bütün asal kapsayanları sistemli olarak çıkarır ve fonksiyonu örtmek için gereken en küçük kümeyi seçer; bu son adım genel olarak zor bir problemdir ve büyük fonksiyonlarda Espresso gibi sezgisel yöntemler kullanılır.

Bazı giriş birleşimleri hiç oluşmuyorsa ya da o birleşimlerde çıkışın değeri önemli değilse, bu birleşimler önemsenmeyen diye işaretlenir. Sadeleştirme sırasında önemsenmeyen hücreler, hangisi daha kısa bir ifade veriyorsa 0 ya da 1 sayılabilir. Örneğin yalnızca 0-9 arasındaki ondalık basamakları kodlayan dört bitlik bir girişte, 10-15 arasındaki altı birleşim önemsenmeyen olarak kullanılabilir.

Çok düzeyli devreler ve sentez

Pek çok fonksiyon iki düzeyli biçimde çok büyür; örneğin n bitin eşliğini hesaplayan fonksiyonun iki düzeyli en küçük biçiminde 2n−1 çarpım terimi vardır, oysa aynı iş art arda bağlanmış n−1 tane dışlayan VEYA kapısıyla yapılabilir. Uygulamada devreler, ortak alt ifadeleri paylaşan çok düzeyli yapılarla kurulur. Çağdaş tasarımda bu dönüşümü mantık sentezi araçları yapar: tasarımcı devreyi bir donanım tanımlama dilinde yazar, araç bunu bir hücre kitaplığındaki kapılarla gerçekler ve alan, gecikme ve güç hedeflerine göre eniyiler.

Kapıların seçimi de gerçeklemeyi etkiler. VE DEĞİL ve VEYA DEĞİL kapılarının her biri tek başına bütün Boole fonksiyonlarını kurmaya yeter. CMOS teknolojisinde bu iki kapı, VE ve VEYA kapılarından daha az transistörle kurulduğu için birleşik devreler çoğunlukla bu kapılarla gerçeklenir.

Başlıca birleşik devreler

Dört tam toplayıcıdan kurulan dalga eldeli toplayıcı. Elde en düşük basamaktan en yüksek basamağa bütün toplayıcılardan geçtiği için kritik yol bu zincirdir.

Sayısal sistemlerde sık kullanılan birçok yapıtaşı birleşik devredir:

DevreYaptığı iş
Yarım toplayıcıİki biti toplar; toplam ve elde biti üretir.
Tam toplayıcıİki biti ve gelen elde bitini toplar.
Dalga eldeli toplayıcıTam toplayıcıları art arda bağlayarak çok bitli sayıları toplar; elde basamaktan basamağa ilerler.
Eldeyi önceden üreten toplayıcıEldeleri basamak basamak beklemek yerine, girişlerden doğrudan hesaplayarak toplamayı hızlandırır.
ÇoklayıcıSeçme girişlerine göre birkaç veri girişinden birini çıkışa aktarır.
Kod çözücün bitlik bir kodu, 2n çıkıştan yalnızca birini 1 yaparak çözer; bellek adres çözmede kullanılır.
KodlayıcıKod çözücünün tersini yapar: 1 olan girişin numarasını ikili sayı olarak verir. Öncelikli kodlayıcı, birden çok giriş 1 olduğunda en yüksek öncelikli olanı seçer.
Karşılaştırıcıİki sayının eşit olup olmadığını ya da hangisinin büyük olduğunu bulur.
Eşlik üreteciBir sözcükteki 1'lerin sayısının tek mi çift mi olduğunu hesaplar.
Aritmetik mantık birimiBir işlem kodu girişine göre toplama, çıkarma ve mantık işlemlerinden birini yapar.

Örnek: tam toplayıcı

İki yarım toplayıcı ve bir VEYA kapısıyla kurulan tam toplayıcı.

Tam toplayıcının A ve B adlı iki veri girişi, eg adlı bir elde girişi, T adlı toplam çıkışı ve eç adlı elde çıkışı vardır. Doğruluk tablosu şöyledir:

Tam toplayıcının doğruluk tablosu.
GirişlerÇıkışlar
ABegeçT
00000
00101
01001
01110
10001
10110
11010
11111

Tablodan iki çıkışın Boole ifadeleri çıkarılır:

T=A⊕B⊕eg
eç=AB+eg(A⊕B)

Toplam, üç girişten tek sayıda 1 olduğunda 1'dir; elde ise girişlerden en az ikisi 1 olduğunda 1'dir. Tablonun sekiz satırı tamamen girişlerle belirlenir ve devrenin önceki toplamaları hatırlamasına gerek yoktur. n tane tam toplayıcının elde çıkışlarını bir sonrakinin elde girişine bağlamak, n bitlik bir dalga eldeli toplayıcı verir.

Örnek: iki girişli çoklayıcı

İki girişli çoklayıcının simgesi (solda) ve iki VE, bir VEYA ve bir DEĞİL kapısıyla kurulan yapısı (sağda).

İki girişli çoklayıcının G0 ve G1 adlı iki veri girişi ve s adlı bir seçme girişi vardır. s 0 iken F çıkışı G0'a, 1 iken G1'e eşittir:

F=s‾G0+sG1

Bu ifade iki VE kapısı, bir VEYA kapısı ve seçme girişini tümleyen bir DEĞİL kapısıyla gerçeklenir. Çoklayıcı aynı zamanda genel bir yapıtaşıdır: 2n girişli bir çoklayıcının veri girişlerine bir doğruluk tablosunun çıkış sütunu bağlanırsa, seçme girişleri n değişken olarak kullanılarak herhangi bir n değişkenli fonksiyon gerçeklenebilir.

Zamanlama

Bir birleşik devrenin çıkışı, girişler değiştiği anda değil, sinyaller kapılardan geçtikçe bir gecikmeyle yeni değerine ulaşır. Harris ve Harris iki gecikme tanımlar. Yayılma gecikmesi (tpd), bir giriş değiştikten sonra çıkışın en geç ne zaman kesin olarak yeni değerine oturduğunu verir. En kısa gecikme (contamination delay, tcd) ise bir giriş değiştikten sonra çıkışın en erken ne zaman değişmeye başlayabileceğini verir.

Bir devrenin yayılma gecikmesi, girişten çıkışa giden yollar arasında gecikmesi en büyük olanınkine eşittir; bu yola kritik yol denir. En kısa gecikme ise en kısa yolla belirlenir. Ardışık bir sistemde iki yazmaç arasındaki birleşik devrenin kritik yolu, saat çevriminin ne kadar kısa olabileceğini sınırlar; bu yüzden işlemci tasarımında kritik yolu kısaltmak saat sıklığını artırmanın başlıca yoludur. Dalga eldeli toplayıcının kritik yolu, eldenin en düşük basamaktan en yüksek basamağa kadar bütün tam toplayıcılardan geçtiği yoldur ve bu yüzden gecikmesi bit sayısıyla doğru orantılı büyür; eldeyi önceden üreten toplayıcılar daha çok kapı harcayarak bu gecikmeyi kısaltır.

Geçiş sorunları

Farklı yollardaki gecikmeler eşit olmadığından, bir giriş değiştiğinde çıkış, yeni değerine oturmadan önce kısa bir süre yanlış bir değer alabilir. Örneğin Y=A‾B‾+BC fonksiyonunda A 0 ve C 1 iken B 1'den 0'a inerse çıkışın 1'de kalması gerekir; ama BC terimi 0'a inip A‾B‾ terimi henüz 1'e çıkmamışken çıkış kısa bir süre 0 olabilir. Böyle bir olasılığa geçiş sorunu denir.

Bu örnekteki geçiş sorunu, Karnaugh haritasında iki terimin örttüğü bölgeleri birleştiren A‾C terimi ifadeye eklenerek giderilir; eklenen terim B değişirken çıkışı 1'de tutar. Saatle çalışan ardışık sistemlerde geçiş sorunları çoğu zaman önemsizdir, çünkü yazmaçlar birleşik devrenin çıkışını ancak yayılma gecikmesi dolduktan sonra, saatin kenarında örnekler. Yine de bu tür kısa süreli değişimler benzetimde ve osiloskopta görülür; birden çok giriş aynı anda değiştiğinde bütün geçiş sorunlarını gidermek her zaman olanaklı değildir. Edward Eichelberger 1965'te, birleşik ve ardışık devrelerde bu tür sorunları sistemli olarak bulan bir yöntem verdi.

Gerçekleme

Bir FPGA'da dört altı girişli bakış tablosu ve iki çoklayıcıyla kurulan 16 girişli çoklayıcı.

Birleşik devreler kapılardan kurulabileceği gibi düzenli yapılarla da gerçeklenebilir. n adres girişli bir salt okunur bellek (ROM), her adreste doğruluk tablosunun bir satırını saklayarak n değişkenli herhangi bir fonksiyon takımını gerçekler; içeriği okunurken bellek bir birleşik devre gibi davranır. Programlanabilir mantık dizileri (PLA), iki düzeyli bir VE dizisi ile bir VEYA dizisinden oluşur ve yalnızca gereken çarpım terimlerini kurar. Alanda programlanabilir kapı dizilerinde (FPGA) ise birleşik işlevler, birkaç girişli küçük bakış tablolarıyla gerçeklenir; her bakış tablosu, girişlerinin her birleşimi için bir çıkış bitini saklayan küçük bir bellektir.