| Brigid |
|---|
|
 |
| Sembolleri | Brigid haçı, alevlenen meşale, İnek (özellikle beyaz inekler), Yılanlar, Albatros, Arılar, Meşe ağacı, Karahindiba, Kuyular |
|---|
| Metinleri | Lebor Gabála Érenn, Cath Maige Tuired, Sanas Cormaic |
|---|
|
| Ebeveynleri | Dagda |
|---|
| Kardeşleri | Cermait, Aengus, Aed, Bodb Derg, Şifacı Brigid, Demirci Brigid |
|---|
Brigid ya da Brigit (İrlandaca: [ˈbʲɾʲiːdʲ], anlamı "yüce olan"), Bríd olarak da bilinir, Hristiyanlık öncesi İrlanda'nın bir tanrıçasıdır. Kelt ateş, şiir ve kalp tanrıçasıdır. İrlanda mitolojisinde Tuatha Dé Danann'ın bir üyesi olarak yer alır; Dagda'nın kızıdır ve Bres ile evlidir. Bu birliktelikten Ruadán adında bir oğulları olmuştur. Kutsal ağacının huş olduğu düşünülmektedir; bu da bazı eski Imbolc gelenekleriyle örtüşmektedir.
Brigid; bilgelik, şiir, şifa, koruma, demircilik ve evcil hayvanlarla ilişkilendirilir. 9. yüzyılda Hristiyan keşişler tarafından yazılan Sanas Cormaic, Brigid'in “ozanların taptığı tanrıça” olduğunu belirtir ve onun Brigid adlı iki kız kardeşi daha olduğunu söyler: biri şifacı, diğeri demircidir. Bu durum, Brigid'in bir üçlü tanrıça olabileceğini düşündürmektedir. Ayrıca, Britanya Kelt tanrıçası Brigantia ile bağlantılı olabileceği de öne sürülmektedir.
Azize Brigid, tanrıça Brigid ile birçok ortak özelliğe sahiptir ve kutlama günü olan 1 Şubat, aslında pagan kökenli bir bayram olan Imbolc'tur. Bu nedenle, Azize Brigid'in aslında tanrıçanın Hristiyanlaştırılmış bir versiyonu olduğu ya da tanrıçaya ait anlatıların ona aktarılmış olabileceği öne sürülmektedir.
Erken İrlanda edebiyatında
9. yüzyılda Hristiyan yazıcılar tarafından, daha eski kaynaklara dayanarak kaleme alınan Sanas Cormaic, Brigit'in Dagda’nın kızı ve bir tanrıça olduğunu belirtir. Onu “ozanların tanrıçası” ve “bilgelik kadını” olarak tanımlar; ayrıca “koruyucu şefkatiyle” de ün saldığını vurgular. Metne göre Brigit'in iki kız kardeşi vardır: biri şifacı, diğeri ise demircidir. Açıklamaya göre, bu üçlü figürden ötürü İrlanda'daki tüm tanrıçalara Brigit denmiştir; bu da Brigit'in bir isimden ziyade unvan olabileceğini düşündürmektedir.
Lebor Gabála Érenn adlı ortaçağ metni de Brigit'i Dagda'nın kızı ve bir ozan olarak tanımlar. Metne göre Brigit'in iki öküzü vardır: Fea ve Femen. Bu hayvanların adları, Barrow Nehri’nin ovası olan Mag Fea ve Suir Nehri’nin ovası olan Mag Femin’e verilmiştir. Başka yerlerde ise bu öküzlere, güzelliğiyle parıldayan Dil adında bir figürün hayvanları denir ki bu adın Brigid için kullanılan bir lakap olabileceği düşünülmektedir. Ayrıca Brigid’in “yaban domuzlarının kralı” Torc Triath’a (adı Treithirne ovasına verilmiştir) ve “koçların kralı” Cirb'e (adı Cirb ovasına verilmiştir) sahip olduğu da belirtilir. Rivayetlere göre bu hayvanlar, İrlanda'da bir yağma gerçekleştiğinde haykırırlardı. Bu da Brigid'in evcil hayvanların koruyucusu olan bir tanrıça olarak görüldüğünü düşündürmektedir.
Cath Maige Tuired adlı mitolojik anlatıda Bríd, Bres'in eşidir ve ondan Ruadán adında bir oğulları olur. Ruadán ismi, Hint-Avrupa dillerinde “kızıl”, “pas” gibi anlamlar taşıyan sözcüklerle kökteştir. Anlatıya göre, Bríd oğlunun ölümüne ağıt yakarak yas tutar ve bu sırada feryatla şarkının birleşimi olan “keening” geleneğini başlatır. Aynı pasajda, Bríd'in gece yolculuklarında kullanılan bir tür düdüğü icat ettiği de belirtilir.
İrlanda mitolojisinin İngilizce yeniden anlatımlarında Lady Augusta Gregory, Brigit'i şu sözlerle tanımlar: “Şiirin kadınıydı ve ozanlar ona taparlardı; çünkü etkisi çok büyük ve çok yüceydi. Aynı zamanda şifanın kadınıydı, bir demirci kadındı ve gece boyunca birinin diğerini çağırabilmesi için düdüğü ilk kez o yapmıştı.”
Brigid and Azize Brigid
Tarihçiler, tanrıça Brigid'in aynı adı taşıyan Hristiyan azizeyle özdeşleştirildiğini öne sürmektedir. Orta Çağ uzmanı Pamela Berger'a göre, Hristiyan keşişler “ana tanrıça figürünü alıp onun adını ve işlevlerini Hristiyan karşılığı olan Kildare’li Azize Brigid’e aktardılar."
Tanrıça ile azize pek çok ortak özelliği paylaşır. Azize Brigid; şifacılar, ozanlar, demirciler, hayvancılıkla ve süt ürünleriyle uğraşanlar için koruyucu azize olarak kabul edilir. Ayrıca İskoçya'da yılanlarla ve genel olarak baharın gelişiyle de ilişkilendirilmiştir.
Azize Brigid'e ait hagiografiler, çoğunlukla anekdotlardan ve mucize anlatılarından oluşur; bunların bir kısmı ise İrlanda pagan folkloruna derinlemesine kök salmıştır. Dáithí Ó hÓgáin, pagan tanrıça ile Hristiyan azizenin birleşiminin bazı mucizelerde açıkça görülebileceğini belirtir. Bu mucizeler arasında yiyecek çoğaltma, sığır ve koyun bahşetme, hava koşullarını kontrol etme ve ateşle ya da sıcak su kaynaklarıyla ilişkilendirilme gibi unsurlar yer alır.
Ancak bu teori, Elva Johnston da dâhil olmak üzere birçok akademisyen için tartışmaya açıktır; bu isimler, pagan tanrıçanın öneminin tarihî figürün aleyhine abartıldığını savunur. Johnston'a göre “tanrıçanın azizeden önce geldiği iddiası üç bağlantılı varsayıma dayanır: birincisi, Brigit’in gerçek bir kişi olmadığı; ikincisi, yaşam öykülerinin pagan bir tanrıyı euhemerize etme (mitolojik varlıkları tarihsel kişiliklere indirgeme) çabası olduğunun açıkça görülmesi; üçüncüsü ise bir tanrıça kültünün eski ve günümüz İrlandalı kadınlar için daha güçlendirici olduğu önkabulüdür.”
12. yüzyılın sonlarında Galler'li Gerald, Kildare’de on dokuz rahibenin dönüşümlü olarak Azize Brigid onuruna hiç sönmeyen bir ateşi canlı tuttuğunu; bu ateşin Brigid’in zamanından beri yanmakta olduğunu kaydeder. Bu âdetin, başlangıçta tanrıça Brigit’e adanmış bir tapınağa ait ateşten devralındığı öne sürülmüştür. Roma tanrıçası Vesta ile Yunan tanrıçası Hestia’nın da, rahibeler eliyle sürekli gözetilen kutsal ateşleri bulunmaktaydı. Gerald’a göre bu ateş, erkeklerin geçmesine izin verilmeyen bir çitle çevrelenmiş; çiti aşanın lanetleneceği inancı yaygındı.
Azize, İrlanda ve Britanya’da pek çok kutsal kuyu ile ilişkilendirilir; bu kuyularda şifa ritüelinin bir parçası olarak küçük kumaş şeritleri veya kurdeleler bırakılır. Sirona ve Coventina gibi Kelt şifa tanrıçaları da sıklıkla kutsal kaynaklarla bağlantılıdır.
Azize Brigid Günü 1 Şubat’tır. Bu tarih, İrlanda geleneğinde baharın ilk günü olarak kutlanan Imbolc bayramına denk gelir. Azize Brigid’in tanrıça Brigid ile özdeşleştirilmesi nedeniyle Imbolc festivali sıklıkla tanrıçayla ilişkilendirilir.
Azize Brigid Günü veya “Imbolc”, geleneksel olarak hava durumunu tahmin etme zamanı olarak kabul edilir:
Thig an nathair as an toll
Là donn Brìde,
Ged robh trì troighean dhen t-sneachd
Air leac an làir. |
Yılan, Bríde’in kahverengi gününde
deliğinden çıkacak;
yerin düz yüzeyi üç ayak karla kaplı olsa bile. |
|
|
1985 yılında Uluslararası Astronomi Birliği, Venüs’teki bir tepeye Brigit adını verdi. Gezegen adlandırma kuralları gereğince ulusal figürlerin ve çağdaş dinlerin dinsel kişiliklerinin kullanımı yasak olduğundan, bu adlandırma azizeye değil tanrıçaya atıfta bulunmaktadır.
İsmi
Orta İrlanda dilindeki Brigit [ˈbʲɾʲiʝidʲ] adı, erken modern İrlanda döneminde Briġid ve Brighid [bʲɾʲiːdʲ] biçiminde yazılmaya başlanmıştır. 1948 yazım reformundan sonra ise Bríd [bʲɾʲiːdʲ] biçimi benimsenmiştir. Bu eski biçim, önce Orta Çağ Latince’sinde Brigida’ya, oradan da İngilizce Bridget, Fransızca Brigitte, İsveççe Birgitta veya Birgit ve Fince Piritta gibi Avrupa dillerindeki çeşitli ad formlarına kaynaklık etmiştir.
Adı, Proto-Keltçe Brigantī’den gelmekte olup “yüksek olan” ya da “yüce olan” anlamına gelir. Antik Britanya tanrıçası Brigantia’nın adıyla kökensel akrabalık taşır ve Brigid’in onunla bir bağlantısı olduğu düşünülür. Ayrıca Eski Yüksek Almancadaki Burgunt kişisel adıyla ve Sanskritçedeki “yüksek” anlamına gelen Bṛhatī (बृहती) sözcüğüyle akrabadır; Bṛhatī, Hinduizmde şafağın tanrıçası Uşas’ın bir sıfatıdır. Bu adın en nihai kaynağı, “yükselmek” kökünden türeyen Proto-Hint-Avrupa *bʰr̥ǵʰéntih₂ (dişil biçimi *bʰérǵʰonts, “yüksek”) terimidir. Xavier Delamarre, E. Campanile'ye atıfta bulunarak, Brigid'in Hint‑Avrupa şafağın tanrıçasının devamı olabileceğini öne sürer.
