De architectura

De architectura (Mimarlık Üzerine), Romalı mimar ve askeri mühendis Vitruvius tarafından kaleme alınmış, imar faaliyetleri için bir rehber olarak hamisi imparator Caesar Augustus'a ithaf edilmiş bir mimarlık incelemesidir. Antik çağdan günümüze ulaşan tek mimarlık incelemesi olarak, Rönesans'tan beri mimarlık kuramı üzerine bilinen ilk kitap ve klasik mimari kanonunun başlıca kaynağı sayılmaktadır.

Eser; Yunan ve Roma yapılarına dair çeşitli bilgilerin yanı sıra askeri kamplar, kentler ve hem büyük (su kemerleri, binalar, hamamlar, limanlar) hem de küçük (makineler, ölçüm aletleri, aletler) yapıların planlanması ve tasarımına ilişkin kuralları içerir. Vitruvius, çapraz tonozların, kubbelerin, betonun ve İmparatorluk dönemi Roma mimarisiyle özdeşleşen diğer yeniliklerin tam anlamıyla geliştiği Roma mimari devriminin erken döneminde yazdığı için, on kitabı Roma mimarisi ve teknolojisinin bu ayırt edici yeniliklerine dair çok az bilgi verir.

Metindeki göndermelerden, özgün nüshalarda en az birkaç çizimin (belki sekiz ya da on) bulunduğu anlaşılmaktadır; ancak bunlardan yalnızca biri Orta Çağ el yazması nüshalarının herhangi birinde günümüze ulaşmış olabilir. Bu eksiklik, 16. yüzyılda basılan ve çok sayıda büyük levhayla resimlenen baskılarda giderilmiştir.

Eserin nüshaları Karolenj Rönesansı sırasında çoğaltılmış, ancak bunlardan 15. yüzyıla kadar pek yararlanılmamıştır. Bu yüzyılda eser büyük ilgi görmeye ve etkili olmaya başlamış, önce İtalya'da, ardından Avrupa'nın geri kalanında yaygınlaşmıştır.

Kökeni ve içeriği

Muhtemelen MÖ 30-20 yılları arasında yazılan eser, mimarlık, sanatlar, doğa tarihi ve yapı teknolojisi üzerine Yunan ve Romalı birçok antik yazarın bilgi ve görüşlerini bir araya getirir. Vitruvius metin boyunca pek çok otoriteye atıfta bulunur; tapınak yapımını ve mimari düzenleri (Dor, İyon ve Korint) geliştirdikleri için sıkça Yunan mimarları över ve yapı sanatının kökenine dair önemli anlatıları ilkel kulübe üzerinden sunar.

Romalı yazar, mimarın sahip olması gereken nitelikler (I. Kitap) ve mimari çizim türleri konusunda öğütler verir.

Vitruvius, mimarlıkla ilişkilendirilen özelliklerden oluşan ünlü "üçlüsüyle" (utilitas, firmitas ve venustas: kullanışlılık, sağlamlık ve güzellik) sıkça anılsa da, sonraki kuramcıları etkileyen estetik ilkeler III. Kitap'ta ortaya konmuştur. Kısmen Latin retoriğinden (Cicero ve Varro aracılığıyla) türetilen Vitruvius'un düzen, dizilim, oran ve amaca uygunluk terimleri yüzyıllardır mimarlara yol göstermiş ve göstermeye devam etmektedir.

On kitap (ya da tomar) şöyle düzenlenmiştir:

De architectura (Mimarlık Üzerine On Kitap)

Kent planlama, genel olarak mimarlık ya da inşaat mühendisliği ve bir mimarın ya da inşaat mühendisinin sahip olması gereken nitelikler
Yapı malzemeleri
Tapınaklar ve mimari düzenler (da Vinci'nin ünlü çizimine ilham veren insan vücudu oranları bölümünü içerir)
III. Kitap'ın devamı
Kamu yapıları
Konut yapıları
Döşemeler ve dekoratif alçı işçiliği
Su temini ve su kemerleri
Mimarlığı etkileyen bilimler: geometri, ölçüm, astronomi, güneş saati
Makinelerin kullanımı ve yapımı: kuşatma makineleri, su değirmenleri, su boşaltma makineleri, Roma teknolojisi, kaldırma düzenekleri, pnömatik

Vitruvius mimarlıkla ilgili birçok kuramsal meseleyi ele alır. Örneğin De architectura'nın II. Kitabı'nda, tuğlayla çalışan mimarlara, malzemelerinin nasıl davranacağını anlayabilmeleri için Sokrates öncesi madde kuramlarına aşina olmalarını öğütler. IX. Kitap, Platon'un soyut geometrisini arazi ölçümcüsünün (topograf) gündelik işiyle ilişkilendirir. Astroloji, insan yaşamının düzenine dair sağladığı kavrayışlar nedeniyle anılırken, astronomi güneş saatlerini anlamak için gerekli görülür. Aynı şekilde Vitruvius, icatları için İskenderiyeli Ktesibios ve Arşimet'i, müzik için Aristoteles'in öğrencisi Aristoksenos'u, tiyatro için Agatarkos'u, mimarlık için ise Varro'yu kaynak gösterir.

Günümüze ulaşması ve yeniden keşfi

El yazmaları

Vitruvius'un eseri, varlığını 9. yüzyılın başlarında Şarlman'ın saray yazı odasına (scriptorium) borçlu olan birçok Latince metinden yalnızca biridir. Klasik el yazmalarını bulup yeniden kopyalama faaliyeti, Karolenj Rönesansı olarak adlandırılan dönemin bir parçasıdır. Günümüze ulaşan en eski el yazması olan Londra Vitruvius'u (Britanya Kütüphanesi, Harley 2767), özgün çizimlerden yalnızca birini, kenar boşluğuna oldukça kaba çizilmiş sekizgen bir rüzgar gülü figürünü içerir. Yaklaşık 800-825 yılları arasında Almanya'da, büyük olasılıkla Köln'deki Saint Pantaleon Manastırı'nda yazılan bu nüshanın, metnin sonraki aktarımı bakımından en önemli el yazmalarından biri olduğu gösterilmiştir.

Bu metinlerin Şarlman'ın sarayında da bilindikleri Şarlman'ın tarihçisi Piskopos Einhard'ın ziyaretine gelen İngiliz din adamı Alcuin'den bazı teknik terimlerin açıklamasını istemesinden anlaşılmaktadır. Ayrıca metni okuduğu ya da dolaylı biçimde ondan etkilendiği bilinen çok sayıda kişi vardır: Vussin, Hrabanus Maurus, Reichenaulu Hermann, St. Victorlu Hugo, Melkleyli Gervase, Malmesburyli William, Sint-Truidenli Theodoric, Petrus Diaconus, Albertus Magnus, Filippo Villani, Jean de Montreuil, Petrarca, Boccaccio, Giovanni de Dondi, Domenico Bandini, nüshasını Floransa'daki San Lorenzo Bazilikası'na vasiyet eden Niccolò Acciaioli, Hildesheimlı Bernward ve Thomas Aquinas. 1244'te Dominikan rahip Beauvaisli Vincent, Orta Çağ'ın bütün bilgisini toplayan derlemesi Speculum Maius'ta De architectura'ya çok sayıda atıfta bulunmuştur.

Vitruvius'un eseri, 1416'da Floransalı hümanist Poggio Bracciolini tarafından İsviçre'deki Saint Gallen Manastırı kütüphanesinde bulunarak "yeniden keşfedilmiştir". Bracciolini, klasik kültürel ve bilimsel mirasa duyulan ilginin yeniden canlandığı sırada el yazmasını, buna açık duran Rönesans düşünürlerine tanıtmıştır.

Etkisi

Vitruvius'un eserinin yeniden keşfi, Rönesans mimarları üzerinde derin bir etki yapmış ve izleyen yüzyıllarda Klasik mimarinin yeniden doğuşunu tetiklemiştir. Niccoli, Brunelleschi ve Leon Battista Alberti gibi Rönesans mimarları, De architectura'da kendi bilgi alanlarını bir bilim dalı düzeyine yükseltmenin ve aynı zamanda zanaatkârın becerilerini vurgulamanın gerekçesini bulmuşlardır. Leonardo da Vinci'nin en bilinen çizimlerinden biri olan Vitruvius Adamı, Vitruvius'un III. Kitap'ın ilk bölümünde, "Tapınaklarda ve İnsan Bedeninde Simetri Üzerine" başlığı altında geliştirdiği beden oranları ilkelerine dayanır.

İngiliz mimar Inigo Jones ile Fransız Salomon de Caus, Vitruvius'un mimarlığın gerekli bir unsuru saydığı disiplinleri, yani sayıya ve orana dayanan sanat ve bilimleri yeniden değerlendirip uygulayan ilk isimler arasındadır. 16. yüzyıl mimarı Palladio, Vitruvius'u üstadı ve yol göstericisi saymış, kendi mimari ilkelerini tasarlamadan önce onun eserine dayanan bazı çizimler yapmıştır.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

↑ Kruft, Hanno-Walter. A History of Architectural Theory from Vitruvius to the Present (New York, Princeton Architectural Press: 1994).
↑ Vitruvius. Ten Books on Architecture, Ed. Ingrid Rowland ve Thomas Noble Howe illüstrasyonları ile (Cambridge, Cambridge University Press: 1999)
↑ Bkz. William L. MacDonald, The Architecture of the Roman Empire: An Introductory Study (New Haven, Yale University Press: 1982): 6, 10-11.
↑ Vitruvius: On Architecture, I. Kitap, Frank Granger tarafından düzenlenmiş ve İngilizceye çevrilmiştir. Cambridge: Harvard University Press, 1931–1934.
↑ Vitruvius (1914). The Ten Books on Architecture. Cambridge: Harvard University Press. s. 205. 24 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2026.
↑ Detailed record for Harley 2767 6 Kasım 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., British Library; diagram sayfa 47'deki figure 3:1 içinde Wallace-Hadrill, Andrew içinde Rome and the Colonial City: Rethinking the Grid, 2022, eds. Andrew Wallace-Hadrill, Sofia Greaves, Oxbow Books, ISBN 9781789257823, google books
↑ Krinsky, Carol Herselle (1967). "Seventy-Eight Vitruvius Manuscripts". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. Cilt 30. ss. 36-70. doi:10.2307/750736. JSTOR 750736.

Bibliyografya

B. Baldwin: The Date, Identity, and Career of Vitruvius. İçinde: Latomus 49 (1990), 425–34.
I. Rowland, TN Howe: Vitruvius. Ten Books on Architecture . Cambridge University Press, Cambridge 1999,0-521-00292-3

Dış bağlantılar

Vikipedi'nin kardeş projelerinden Mimarlık Üzerine On Kitap hakkında daha fazla bilgi edinin
	Commons'ta dosyalar
	Vikisöz'de alıntılar
	Vikikaynak'ta belgeler

The Ten Books on Architecture çevrimiçi: bağlantılı Latince metin ve İngilizce çeviri
The Ten Books on Architecture, Perseus Klasik Koleksiyonu'nda. Latince ve İngilizce metin. Latince metinde açılır pencereli sözlük bağlantıları bulunur.
Özgün Latince metin, 2. sürüm
Gutenberg Projesi'nde Ten Books on Architecture
De architectura LibriVox'ta kamu malı kitap
Dover Publications baskısı
Çevrimiçi modern bibliyografya (15.-17. yüzyıllar) (Fransızca)
Vitruvii, M. De architectura. Napoli, yak. 1480. Somni.
1497-1909 arasında yayımlanmış 73 Vitruvius baskısının yüksek çözünürlüklü dijital taramaları, Werner Oechslin Kütüphanesi, Einsiedeln, İsviçre.

[1] Kruft, Hanno-Walter. A History of Architectural Theory from Vitruvius to the Present (New York, Princeton Architectural Press: 1994).

[2] Vitruvius. Ten Books on Architecture, Ed. Ingrid Rowland ve Thomas Noble Howe illüstrasyonları ile (Cambridge, Cambridge University Press: 1999)

[3] Bkz. William L. MacDonald, The Architecture of the Roman Empire: An Introductory Study (New Haven, Yale University Press: 1982): 6, 10-11.

[4] Vitruvius: On Architecture, I. Kitap, Frank Granger tarafından düzenlenmiş ve İngilizceye çevrilmiştir. Cambridge: Harvard University Press, 1931–1934.

[5] Vitruvius (1914). The Ten Books on Architecture. Cambridge: Harvard University Press. s. 205. 24 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2026.

[6] Detailed record for Harley 2767 6 Kasım 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., British Library; diagram sayfa 47'deki figure 3:1 içinde Wallace-Hadrill, Andrew içinde Rome and the Colonial City: Rethinking the Grid, 2022, eds. Andrew Wallace-Hadrill, Sofia Greaves, Oxbow Books, ISBN 9781789257823, google books

[7] Krinsky, Carol Herselle (1967). "Seventy-Eight Vitruvius Manuscripts". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. Cilt 30. ss. 36-70. doi:10.2307/750736. JSTOR 750736.