İnsani Gelişme Endeksi

İnsani Gelişme Endeksi (İngilizce: Human Development Index), Dünya'daki ülkeler için yaşam uzunluğu, okuryazar oranı, eğitim ve yaşam düzeyi doğrultusunda hazırlanan bir ölçümdür. İnsanların düzgün yaşaması, özellikle çocuk hakları için bir ölçün teşkil eder. Bu araştırma sonucunda bir ülkenin gelişmiş, gelişmekte olan ya da gelişmemiş bir ülke olduğu; bunun yanı sıra ekonomisindeki etkinin yaşam niteliğini ne düzeyde etkilediği görülür. Dağılım ilk olarak 1990 yılında Pakistanlı ekonomist Mahbub ul-Haq tarafından geliştirilmiştir ve 1993 yılından bu yana Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından yıllık Gelişme Raporu'nda sunulur.

İnsani Gelişme Göstergesi değerlerinin bulunması, eskiden ortalama yaşam süresi, okuryazar oranı (2/3'ü) ve ilkokul, lise ve üniversite kayıtları yüzdesi (1/3'ü) ile bulunan eğitim dağılımı ile kişi başına düşen gelir ve alım gücünün Amerikan Doları'ndan hesaplanmasıyla gerçekleştirilmekteydi. Yeni hesaplama sistemi, eğitimde geçen ve geçmesi beklenen süre, doğumda yaşam beklentisi ve satın alma gücü pariteli milli geliri esas almaktadır.

Alternatif bir ölçüm olarak, ülkelerdeki fakirliği ölçmek için de İnsani Yoksulluk Endeksi mevcuttur.

2023 Raporu

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın 2025 İnsan Kalkınma Raporu 6 Mayıs 2025'te yayınlandı; gecikmeli yayınlanan rapor, İnsani Kalkınma Endeksi (İGE) değerlerini iki yıl önce, 2023'te toplanan verilere dayanarak hesaplıyor.

2023 yılında 1'den 74'e kadar sıralanan ülkeler, çok yüksek insani gelişmeye sahip olarak kabul edilmektedir:

Table of countries by HDI
Rütbe	2015'ten bugüne yaşanan değişim	Ülke	2023	Ortalama yıllık büyüme (2010-2023)
1	(2)	İzlanda	0.972	0.28%
2	(1)	Norveç	0.970	0.25%
2		İsviçre	0.970	0.24%
4	(2)	Danimarka	0.962	0.35%
5	(1)	Almanya	0.959	0.19%
5		İsveç	0.959	0.38%
7	(1)	Avustralya	0.958	0.20%
8	(2)	Hollanda	0.955	0.26%
8	(1)	Hong Kong	0.955	0.38%
10	(3)	Belçika	0.951	0.26%
11	(4)	İrlanda	0.949	0.38%
12	(4)	Finlandiya	0.948	0.27%
13	(2)	Singapur	0.946	0.25%
13	(2)	Birleşik Krallık	0.946	0.24%
15	(27)	Birleşik Arap Emirlikleri	0.940	1.04%
16	(2)	Kanada	0.939	0.22%
17	(1)	Lihtenştayn	0.938	0.23%
	(5)	Yeni Zelanda		0.13%
		ABD		0.10%
20	(1)	Güney Kore	0.937	0.36%
21	(2)	Slovenya	0.931	0.33%
22	(3)	Avusturya	0.930	0.21%
23	(3)	Japonya	0.925	0.16%
24	(5)	Malta	0.924	0.50%
25	(3)	Lüksemburg	0.922	0.14%
26	(1)	Fransa	0.920	0.28%
27	(3)	İsrail	0.919	0.26%
28		İspanya	0.918	0.40%
29	(3)	Çekya	0.915	0.22%
	(1)	İtalya		0.24%
	(2)	San Marino		0.32%
32	(1)	Andorra	0.913	0.20%
32	(3)	Kıbrıs Cumhuriyeti	0.913	0.45%
34	(3)	Yunanistan	0.908	0.18%
35	(1)	Polonya	0.906	0.35%
36	(5)	Estonya	0.905	0.33%
37	(9)	Suudi Arabistan	0.900	0.70%
38	(1)	Bahreyn	0.899	0.80%
39	(4)	Litvanya	0.895	0.32%
40	(2)	Portekiz	0.890	0.42%
41	(1)	Hırvatistan	0.889	0.53%
41	(4)	Letonya	0.889	0.51%
43	(4)	Katar	0.886	0.45%
44	(6)	Slovakya	0.880	0.14%
45	(1)	Şili	0.878	0.47%
46	(1)	Macaristan	0.870	0.22%
47	(7)	Arjantin	0.865	0.15%
48		Karadağ	0.862	0.38%
48	(13)	Uruguay	0.862	0.47%
50	(1)	Umman	0.858	0.22%
51	(7)	Türkiye	0.853	1.10%
52	(1)	Kuveyt	0.852	0.36%
53	(5)	Antigua ve Barbuda	0.851	0.18%
54	(5)	Seyşeller	0.848	0.30%
55	(1)	Bulgaristan	0.845	0.09%
55	(2)	Romanya	0.845	0.14%
57	(6)	Gürcistan	0.844	0.54%
58	(4)	Saint Kitts ve Nevis	0.840	0.49%
59	(6)	Panama	0.839	0.47%
60	(12)	Brunei	0.837	0.13%
60	(1)	Kazakistan	0.837	0.38%
62	(3)	Kosta Rika	0.833	0.39%
62	(5)	Sırbistan	0.833	0.39%
64	(12)	Rusya	0.832	0.25%
65	(10)	Belarus	0.824	0.12%
66	(3)	Bahamalar	0.820	0.21%
67	(2)	Malezya	0.819	0.41%
68	(4)	Kuzey Makedonya	0.815	0.21%
69	(9)	Barbados	0.811	0.18%
69		Ermenistan	0.811	0.52%
71		Arnavutluk	0.810	0.25%
72	(10)	Trinidad ve Tobago	0.807	0.30%
73		Mauritius	0.806	0.44%
74	(7)	Bosna-Hersek	0.804	0.68%

Metodoloji

Yeni sistem (2010-günümüz)

2010 itibarıyla BMKP İGE hesaplamalarında yeni bir metodoloji kullanmaya başlamıştır. Yeni hesaplama sistemi, eğitimde geçen ve geçmesi beklenen süre, doğumda yaşam beklentisi ve satın alma gücü pariteli milli geliri esas alan aşağıdaki parametreleri içermektedir.

1. Yaşam Beklentisi Endeksi (YBE) $={\frac {{\textrm {YB}}-20}{85-20}}$

YBE, eğer doğumda yaşam beklentisi 85 ise 1, 20 ise 0 olarak alınır.

2. Eğitim Endeksi (EE) $={\frac {{\textrm {OESE}}+{\textrm {BESE}}}{2}}$

2.1 Ortalama Eğitim Süresi Endeksi (OESE)

={\frac {\textrm {OES}}{15}}

2025 yılına kadar bu indikatör için 15 sene maksimum olarak belirlenmiştir.

2.2 Beklenen Eğitim Süresi Endeksi (BESE)

={\frac {\textrm {BES}}{18}}

Pek çok ülkede eğitimde geçen 18 sene master almak için yeterlidir.

3. Gelir Endeksi (GE) $={\frac {\ln({\textrm {kbdMG}})-\ln(100)}{\ln(75,000)-\ln(100)}}$

GE, kbdMG $75,000 ise 1, $100 ise 0 olarak alınır.

En sonunda İGE hesaplanması için bu üç göstergenin geometrik ortalaması alınır.

${\textrm {IGE}}={\sqrt[{3}]{{\textrm {YBE}}\cdot {\textrm {EE}}\cdot {\textrm {GE}}}}.$

YB: Doğumda beklenen yaşam süresi

OES: Ortalama eğitim süresi (25 yaş üstü kişilerin resmî eğitim kurumlarında geçirdiği süre)

BES: Beklenen eğitim süresi (18 yaş altı bireylerin resmî eğitim kurumlarında geçirmesi beklenen süre)

kbdMG: kişi başına düşen millî gelir (Satın alma gücü paritesi)

Eski sistem (2010 öncesi)

Genel olarak değişken bir sayıyı tanımlamak için, misal olarak $x$ 'i 0 ila 1 arasında bir ekonomik dağılım arasında gösterebilmek için aşağıdaki formül kullanılır:

$x$ -index = ${\frac {x-\min \left(x\right)}{\max \left(x\right)-\min \left(x\right)}}$

Burada $\min \left(x\right)$ ve $\max \left(x\right)$ ; $x$ 'in alabileceği en yüksek (max) ve en az (min) değerdir.

İnsani Gelişim Endeksi bu doğrultuda üç genel veriyi temsil eder ve ortalamasını alır:

Yaşam uzunluğu dağılımı = ${\frac {HU-25}{85-25}}$
Eğitim dağılımı (ED) = ${\frac {2}{3}}\times ED+{\frac {1}{3}}\times GED$ ${\frac {2}{3}}\times ED+{\frac {1}{3}}\times GED$
- Yetişkin okuryazar oranı = ${\frac {YOYO-0}{100-0}}$
- Okullara kayıtlı öğrenci sayısı = ${\frac {CGER-0}{100-0}}$
Gayri Safi Yurt İçi Hasıla dağılımı = ${\frac {\log \left(GSYHD\right)-\log \left(100\right)}{\log \left(40000\right)-\log \left(100\right)}}$

HU: Yaşam uzunluğu
YOYO: Yetişkin okuryazar oranı
OKÖS: Okullara kayıtlı öğrenci sayısı yüzdesi
GSYHD: Amerikan Doları üzerinden Gayri Safi Yurt içi Hasıla dağılımı

Ayrıca bakınız

Notlar

Kaynakça

1 2 Human Development Report 2025 - A matter of choice: People and possibilities in the age of AI. United Nations Development Programme. 6 Mayıs 2025. 6 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025.
↑ "New method of calculation of Human Development Index (HDI)". India Study Channel (İngilizce). 1 June 2011. 10 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2017.
↑ Mean years of schooling (of adults) (years) is a calculation of the average number of years of education received by people ages 25 and older in their lifetime based on education attainment levels of the population converted into years of schooling based on theoretical duration of each level of education attended. Source: Barro, R. J.; Lee, J.-W. (2010). "A New Data Set of Educational Attainment in the World, 1950–2010". NBER Working Paper No. 15902. doi:10.3386/w15902. 7 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi29 July 2011.
↑ (ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)

Dış bağlantılar

İnsani Gelişim Endeksi Ofisi16 Mart 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
2006 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişim Endeksi Raporu2 Şubat 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
2005 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişim Endeksi Raporu20 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
İnsani Gelişim Endeksi Raporu hakkında teknik bilgiler
Human Development Report 200922 Kasım 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[2022_components32-1] 1 2 Human Development Report 2025 - A matter of choice: People and possibilities in the age of AI. United Nations Development Programme. 6 Mayıs 2025. 6 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025.

[2] "New method of calculation of Human Development Index (HDI)". India Study Channel (İngilizce). 1 June 2011. 10 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2017.

[3] Mean years of schooling (of adults) (years) is a calculation of the average number of years of education received by people ages 25 and older in their lifetime based on education attainment levels of the population converted into years of schooling based on theoretical duration of each level of education attended. Source: Barro, R. J.; Lee, J.-W. (2010). "A New Data Set of Educational Attainment in the World, 1950–2010". NBER Working Paper No. 15902. doi:10.3386/w15902. 7 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi29 July 2011.

[4] (ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)