Krom

Krom, ₂₄Cr
	Krom kristalleri ve 1 cm³ küp
Görünüş	gümüşi metalik
Standart atom ağırlığı Ar, std(Cr)	51,9961(6)
Kütle numarası	51.9961±0.0006
Periyodik tablodaki yeri
	Vanadyum ← Krom → Manganez
Atom numarası (Z)	24
Grup	6. grup
Periyot	4. periyot
Blok	d bloku
Elektron dağılımı	[Ar] 3d5 4s1
Kabuk başına elektron	2, 8, 13, 1
Fiziksel özellikler
Faz (SSB'de)	Katı
Erime noktası	2180 K (1907 °C, 3465 °F)
Kaynama noktası	2944 K (2671 °C; 4839,8 °F)
Yoğunluk (SSB'de)	7,192 g/L
Erime entalpisi	20.0kJ kJ/mol
Buharlaşma entalpisi	347 kJ/mol
Molar ısı kapasitesi	23,35 J/(mol·K)
Atom özellikleri
Yükseltgenme durumları	-4, -2, -1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6 depending
Elektronegatiflik	Pauling ölçeği: 1,66
İyonlaşma enerjileri	1.: 652,9 kJ/mol ; 2.: 1590,6 kJ/mol ; 3.: 2987 kJ/mol ; ;
Atom yarıçapı	Deneysel: 128 pm
Van der Waals yarıçapı	189±5 pm
	Bir spektrum aralığındaki renk çizgileriElementin spektrum çizgileri
Diğer özellikleri
Kristal yapı	Hacim merkezli kübik (hmk) ; a = 288.49 pm (20°C)
Ses hızı çubukta	5940 m/s (20 °C'de)
Genleşme	4,81 µm/(m·K)
Isı iletkenliği	93,9 W/(m·K)
Elektrik direnci	125 Ω·m
Manyetik düzen	Antiferromanyetizma
Manyetik alınganlık	+280.0×10−6 cm3/mol
Young modülü	279 GPa
Kayma modülü	115 GPa
Hacim modülü	160 GPa
Poisson oranı	0,21
Mohs sertliği	8,5
Vickers sertliği	1060 MPa
Brinell sertliği	687–6500 MPa
CAS Numarası	7440-47-3
Tarihi
Adını aldığı	Grekçe: Khroma(χρῶμα) "renk"
Keşif	Louis Nicolas Vauquelin (1797)
Ana izotopları

Krom, simgesi Cr, atom numarası 24 ve atom ağırlığı 51.996 olan, gümüşi gri renkte, sert, kırılgan ve yüksek polisaj (parlatılma) özelliğine sahip bir geçiş metalidir. Periyodik tablonun 6. grubunda yer alır. Doğada serbest halde bulunmaz; en önemli ticari kaynağı kromit (FeCr₂O₄) mineralidir.

Paslanmaz çelik üretiminin temel bileşeni olması, metalurji sanayisinde stratejik bir öneme sahip olmasını sağlamıştır. Çeliğe en az %10.5 oranında krom eklendiğinde yüzeyde oluşan pasif oksit tabakası, korozyona karşı yüksek direnç sağlar.

Tarihçe

Keşfi ve Adlandırılması

Krom mineralleri, metal olarak keşfedilmeden önce boya pigmenti olarak kullanılmıştır. 1761 yılında Johann Gottlob Lehmann, Ural Dağları'nda turuncu-kırmızı bir mineral bulmuş ve buna "Sibirya kırmızısı kurşun" adını vermiştir; bu mineral aslında kurşun kromat (PbCrO₄), yani krokoit idi.

1797 yılında Fransız kimyager Louis Nicolas Vauquelin, Sibirya'dan gelen bu cevheri analiz ederek yeni bir element keşfetmiş ve bileşiklerinin oluşturduğu çeşitli ve parlak renklerden dolayı ona Yunanca "renk" anlamına gelen chrōma (χρῶμα) ismini vermiştir. Vauquelin, bir yıl sonra 1798'de krom oksidi odun kömürü ile ısıtarak metalik kromu izole etmeyi başarmıştır.

Osmanlı Devleti ve Türkiye'de Krom Madenciliği

Kromun dünya tarihindeki yeri ve endüstriyel gelişimi açısından Anadolu toprakları kritik bir dönüm noktası olmuştur. 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti, dünyadaki en önemli krom tedarikçisi konumuna yükselmiştir.

Arşiv belgelerine göre, Anadolu'da ilk büyük krom keşfi 1848 yılında Bursa'nın Harmancık kazasına bağlı Kozluca Köyü yakınlarında gerçekleşmiştir. Bu keşif, Osmanlı Hükûmeti'nin davetiyle maden araştırmaları yapan Amerikalı jeolog Lawrence Smith tarafından yapılmıştır. Bu keşfi takiben 1850 yılında Yüzbaşı Mehmet Efendi, Kütahya'nın Dağardı kazasında ikinci bir büyük rezerv daha bulmuştur.

19. yüzyılın sonlarına doğru, özellikle Muğla bölgesindeki Fethiye (Mekri) ve Köyceğiz madenleri önem kazanmıştır. Bu madenlerin işletilmesi sürecinde İngiliz Paterson ailesi (Ernest ve Douglas Paterson) ile yerel girişimciler arasında uzun süren hukuki ihtilaflar yaşanmıştır.

Cumhuriyet döneminde madencilik millileştirme politikaları çerçevesinde yeniden yapılandırılmıştır. 1936 yılında Diyarbakır, Guleman'daki krom madeni (günümüzde Elazığ sınırları içerisindedir.) imtiyazı Etibank'a devredilmiş ve Türkiye'nin krom ihracatında merkezi bir rol oynamıştır.

Özellikleri

Fiziksel ve Kimyasal Özellikler

Krom, Mohs sertlik skalasında 8.5 değeriyle oldukça sert bir metaldir. 1907 °C erime noktasına sahiptir. Oda sıcaklığında antiferromanyetik özellik gösteren tek elementel katıdır; ancak 38 °C'nin (Néel sıcaklığı) üzerinde paramanyetik hale geçer.

Elektron dizilimi $[Ar]3d^{5}4s^{1}$ şeklindedir. Beklenen $[Ar]3d^{4}4s^{2}$ diziliminden sapma göstermesinin nedeni, yarı dolu d-orbitalinin atoma ekstra kararlılık sağlamasıdır.

Krom, bileşiklerinde genellikle +3 (trivalent) ve +6 (hekzavalent) yükseltgenme basamaklarında bulunur:

Krom(III): En kararlı halidir, doğada bu formda bulunur ve genellikle yeşil renklidir.
Krom(VI): Güçlü bir oksitleyicidir, genellikle sarı veya turuncu renklidir ve toksiktir.

Üretim ve Rezervler

Dünya krom rezervleri coğrafi olarak belirli bölgelerde yoğunlaşmıştır. 2024 yılı verilerine göre dünyadaki en büyük krom üreticileri sırasıyla Güney Afrika, Türkiye, Kazakistan ve Hindistan'dır.

2024 Yılı Tahmini Üretim Rakamları (Bin Ton):

Güney Afrika: 21.000
Türkiye: 8.000
Kazakistan: 6.500
Hindistan: 4.100

Kullanım Alanları

Kromun kullanım alanları üç ana kategoride toplanır:

Metalurji (%85): Üretilen kromun büyük çoğunluğu demir-çelik sanayisinde kullanılır. Paslanmaz çelik elde etmek için çeliğe krom eklenir. Ayrıca "süper alaşımlar"da yüksek sıcaklık direnci sağlar.
Kimya Sanayii (%8): Deri tabaklamada (krom(III) sülfat), metal kaplamada (kromaj) ve ahşap koruyucularda kullanılır.
Refrakter Malzemeler (%7): Yüksek erime noktası nedeniyle tuğla ve fırın astarlarında kullanılır.

Biyolojik Rolü ve Sağlık

Kromun insan sağlığı üzerindeki etkisi, elementin oksidasyon durumuna göre farklılık gösterir.

Krom(III) (Trivalent)

Eser miktarda alınan Krom(III)'ün, insülinin etkisini güçlendirerek glikoz, protein ve yağ metabolizmasında rol oynadığı düşünülmektedir. Bu nedenle bazı kaynaklarda "Glikoz Tolerans Faktörü"nün (GTF) bir bileşeni olarak anılır. Ancak, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), 2014 yılında yayınladığı raporda, kromun insan beslenmesi için temel (esansiyel) bir element olduğuna dair kanıtların yetersiz olduğunu belirtmiştir.

Krom(VI) (Hekzavalent) ve Toksisite

Endüstriyel süreçlerde ortaya çıkan Krom(VI), son derece toksik ve kanserojendir. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), hekzavalent krom bileşiklerini Grup 1 Kanserojen (insanlar için kesin kanserojen) olarak sınıflandırmıştır.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

↑ https://www.ciaaw.org/chromium.htm 16 Haziran 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
1 2 Arblaster, John W. (2018). Selected Values of the Crystallographic Properties of Elements. Materials Park, Ohio: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.
↑ Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. pp. E110. ISBN 0-8493-0464-4.
↑ "Nicolas-Louis Vauquelin - Discoverer, Elements, Chemistry". Britannica. 10 Kasım 2025. 11 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.
↑ "Chromium - Element information, properties and uses". Royal Society of Chemistry. 17 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.
↑ Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Fon Kodu: A.}MKT.MHM., Dosya No: 17, Gömlek No: 91, Tarih: H-04-12-1265 (1849). Konu: Bursa'nın Harmancık kazası Kozluca Köyü yakınında krom madeni bulunduğu ve bu madenin devlet fabrikalarında kullanılacağı.
↑ Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Fon Kodu: HH.İ..., Dosya No: 8, Gömlek No: 7, Tarih: H-17-04-1269 (1853). Konu: Kütahya'nın Dağardı kazasındaki krom madeni muhasebesinin bildirildiği şekilde yapılması.
↑ Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Fon Kodu: Y..PRK.OMZ., Dosya No: 1, Gömlek No: 44, Tarih: H-19-09-1310 (1893). Konu: Mekri'de meydana çıkarılan krom madenlerine, İngiliz Paterson'un müdahalesinin önlenmesi.
↑ Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer No: 65.46.16, Tarih: 02.06.1936. Konu: Diyarbakır'ın Guleman köyündeki krom madeni imtiyazının ilişik sözleşme ve şartnamelere göre Etibank'a ihalesi.
↑ "The mechanism of antiferromagnetism in chromium". IBM Research. 13 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.
↑ "Chromium". Wikipedia. 18 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.
1 2 "Mineral Commodity Summaries 2025 - Chromium" (PDF). U.S. Geological Survey. Ocak 2025. 25 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.
↑ "Scientific Opinion on Dietary Reference Values for chromium" (PDF). EFSA Journal. 2014. 3 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.
↑ "Chromium (VI) Compounds" (PDF). IARC Monographs. 2012. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025. ^{[ölü/kırık bağlantı]}

Element veya periyodik tablo ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.

Kimya ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.

[1] ttps://www.ciaaw.org/chromium.htm 16 Haziran 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[Arblaster,_John_W._2018-2] 1 2 Arblaster, John W. (2018). Selected Values of the Crystallographic Properties of Elements. Materials Park, Ohio: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.

[3] Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. pp. E110. ISBN 0-8493-0464-4.

[Vauquelin-4] "Nicolas-Louis Vauquelin - Discoverer, Elements, Chemistry". Britannica. 10 Kasım 2025. 11 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.

[RSC-5] "Chromium - Element information, properties and uses". Royal Society of Chemistry. 17 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.

[6] Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Fon Kodu: A.}MKT.MHM., Dosya No: 17, Gömlek No: 91, Tarih: H-04-12-1265 (1849). Konu: Bursa'nın Harmancık kazası Kozluca Köyü yakınında krom madeni bulunduğu ve bu madenin devlet fabrikalarında kullanılacağı.

[7] Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Fon Kodu: HH.İ..., Dosya No: 8, Gömlek No: 7, Tarih: H-17-04-1269 (1853). Konu: Kütahya'nın Dağardı kazasındaki krom madeni muhasebesinin bildirildiği şekilde yapılması.

[8] Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Fon Kodu: Y..PRK.OMZ., Dosya No: 1, Gömlek No: 44, Tarih: H-19-09-1310 (1893). Konu: Mekri'de meydana çıkarılan krom madenlerine, İngiliz Paterson'un müdahalesinin önlenmesi.

[9] Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer No: 65.46.16, Tarih: 02.06.1936. Konu: Diyarbakır'ın Guleman köyündeki krom madeni imtiyazının ilişik sözleşme ve şartnamelere göre Etibank'a ihalesi.

[IBM-10] "The mechanism of antiferromagnetism in chromium". IBM Research. 13 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.

[11] "Chromium". Wikipedia. 18 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.

[USGS2025-12] 1 2 "Mineral Commodity Summaries 2025 - Chromium" (PDF). U.S. Geological Survey. Ocak 2025. 25 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.

[EFSA2014-13] "Scientific Opinion on Dietary Reference Values for chromium" (PDF). EFSA Journal. 2014. 3 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 14 Aralık 2025.

[14] "Chromium (VI) Compounds" (PDF). IARC Monographs. 2012. Erişim tarihi: 14 Aralık 2025. ^{[ölü/kırık bağlantı]}