Mankala

Mankala dünya çapında bilinen ve oynanan bir oyundur. Ancak oyundaki çukur, kullanılan taş, sıra ve oyuncu sayısı milletlere göre değişebilmektedir. Dünyada Mancala, Mankalah, Mangala, Mangola ve benzeri adlarla bilinmektedir. Oyun ailesinin Türkiye'de ve Türk dünyasındaki genel adı Köçürme'dir. Oyun, bin yıl önce yazılan Kaşgarlı Mahmut'un Divan-ı Lügat-it Türk adlı kitabında bu adla geçmektedir. Kaşgarlı Mahmut oyunun ikinci adının Ondört olduğunu belirtmiştir. Türkiye'de ve Türk dünyasında; Kale, Kuyu, Kuyu Gayası, Kuyucuk, Mankala, Mangala, Melle Kayası, Güç Oyunu, Gırrık, Tokuz Korgool, Dokuz Kumalak vb. 231 değişik adla bilinmekte ve hâlen oynanmaktadır. Ticari olarak geleneksel oyun kurallarına ekleme yapılarak piyasaya sürülmüş; türetilmiş kimi oyunların adları da Mangala'dır. Arapçadaki hareket ettirmek kelimesinden türemiş bir isimdir. Kesin olan Avrupa'ya Türkler vasıtasıyla geçen bir oyun olduğudur. Köçürme(Göçürme) adı Oyun Ailesi'nin genel adıdır. Mankala veya Mangala ise belirli bir oyunun adı değil, oyunların yaygınlaşmış genel adıdır. Üzerinde farklı sayılarda çukurlar bulunan, genelde tahta bir tabla üzerinde, sayılı misket veya taşlarla oynanır. Dışarıda yere açılan çukurlarda veya önceden taşlara oyulmuş zeminlerde; evde de oyun tahtası yoksa bir masa üzerinde hangi oyun oynanacaksa o oyunun kurallarına göre sayıdaki çay tabağıı ve fasulye benzeri tanelerle oynanabilir.

Satrancın Batı ülkelerindeki rolünü Asya ve Afrika ülkelerinde satrançla birlikte Mankala görür. Satrancın atasının bu oyun olduğu ileri sürülmektedir.

Çeşitleri

Dünyada 900 civarında adı ve 100 civarında çeşidi olduğu bilinen oyunun Türkiye ve Türk dünyasında 231 adı ve 150'den fazla kuralla oynanan çeşidi bulunmaktadır. Oyun çeşitliliği oyun adlarına da yansımıştır. Bunların bir bölümü:

Genel Kuralları

Oyunlar kuyu, sıra, oyuncu sayıları ve kural sayısına, türüne göre değişiklikler göstermektedir. Kimi ülkelerde sıra sayısı fazlalığı dikkat çeker. Kimi ülkelerde de hızlı oyun öne çıkar. Bu zengin oyun çeşitliliği yüzünden dünyada tek bir oyun ve belirli kurallardan söz edilemez ancak Türk Köçürme/Mangala oyunlarında 150'den fazla kural bulunmaktadır. Bu oyun kuralları yörelere göre değişiklik göstermektedir.

Türkiye ve Türk dünyasında oynanan oyunların kurallarının tamamı, Arslan Küçükyıldız'ın "Türk Zekâ Oyunları 1: Köçürme/Mangala" kitabında toplu olarak ve çeşitli bilimsel çalışmalarda, halkbilim yayınlarında da kısmen açıklanmıştır. Oyunların 150'den fazla kuralı olduğu için bu kuralların hepsini burada vermek zordur. Sadece kuralların genel özellikleriyle ilgili bilgi verilecektir:

• Oyunun Töresi ("sen başla" vb.)
• Kuyu sayısına göre değişen kurallar (2-Sınırsız; 2 kuyu-ile oynanan oyunlar olduğu gibi sınırsız kuyu ile oynanan oyunlar vardır.)
• Taş sayısına göre değişen kurallar (3 taş-Sınırsız taş)
• Oyuncu sayısına göre: (2-Sınırsız)
• Taş alma kurallarına göre (1,2-Sınırsız; Bir iki kuralla oynanan oyunlar olduğu gibi sınırsız oyuncu ile oynanan oyunlar vardır.)
• Oyunun yönü (Oyunun sağa, sola, oyun ortasında değişen yönleri olan türleri vardır.)
• Başlama kuyusu (İlk kuyu, son kuyu veya başlama kapısı kuyuları olan oyun türleri vardır.)
• İlk kuyuya taş bırakma-bırakmama (Her ikisi de vardır.)
• Sıra sayısına göre (1-Sınırsız; Kimi oyunlar tek sıralı, kimi oyunlar da sınırsız sıralıdır.)
• Öteki özel kurallar (Oyunlar zekâ düzeyine göre biçimlendirildiği için değişik kurallar, örneğin oyun içinde taş dağıtırken bir kendi sırasına bir karşı sıraya dağıtmak gibi)
• Geleneksel yerel oyunlarının kuralları yaşlıların hafızalarından henüz silinmemiştir. Bu yerel Köçürme /Mangala oyunları kaybolmadan derlenmeye muhtaçtır.

Tarihi

Dokuz taş gibi etrafta ne bulunursa onlarla oynanabildiğinden dünyanın en eski oyunlarından biridir. Afrika'da yerde açtıkları çukurların içinde çakıl taşlarıyla, kum üzerine çizdikleri çemberlerde deniz kabuklarıyla ya da oydukları tahtalar içinde tohumlarla oynarlar. Türkler hayvancılık döneminde keçi, koyun veya develerin kurumuş gübresi olan korgol veya kumalak ile oynarlardı. Kazakistan ve Kırgızistan'da bugün hâlâ bu adlarla (Tokuz Korgool, Dokuz Kumalak) tanınmaktadır.

Göbeklitepe'de, Anadolu ve Türkistan'ın değişik bölgelerinde taşlara oyulmuş oyun zeminleri bulunmuştur. Memphis, Thebes ve Luxor'da tapınak çatılarındaki taşlara kazınmış, tartışılan çukurlar oyunun milattan önceki binyıllarda Türkiye'de ve Eski Mısır'da benzer oyunların oynandığını göstermektedir. Oyunun hesap yapmak ve malları saymak için kullanılan tablalar üzerinden geliştirildiği zannedilmektedir. Sümerlerden kalan benzer tablalar Mezopotamya'da da bulunmuştur. Abdulvahap Kara'nın Kazakistan'daki tespitlerine göre oyunun Türklerdeki geçmişi 4000 yıldır. Kazakistan Dastarbaşı buluntusu 4000 yıla tarihlendirilmiştir. Kaşgarlı Mahmud Divanı Lügat-it Türk kitabında oyunun nasıl oynandığını anlatmıştır.

Dünyada Mankala

2 sıralı Mankala tahtası ekvatorun kuzeyinde, 4 sıralısı güneyinde yaygın olmak üzere pek çok çeşidi tüm Afrika'da oynanmaktadır. Oyun XIX. yy. Sömürgecilik Faaliyetleri ile taşınan köleler aracılığıyla Karayipler ve Güney Amerika'nın doğu kıyısına da yayılmıştır. Hindistan, Sri Lanka, Endonezya, Malezya ve Filipinler'de de çeşitleri vardır.

Afrika'da wari, warri, ware, walle, awari, aware, awaoley, awele, oware, owari, wouri, bao, soro, mangola, gabata, mulabalaba, ayo ve sadeqa gibi farklı isimlerle anılmaktadır. Bu isimlerin bazıları belli mankala çeşitlerinin isimleridir. En tanınmışları Nijerya'dan Ayo ve Batı Afrika ile Karayipler'de oynanan Wari'dir.

Mankala çeşitlerini birbirlerinden ayıran en büyük fark sıra sayısıdır. 2, 3 ve 4 sıralı olmak üzere üçe ayrılırlar. Gana'dan 2 sıralı Oware dünyada en yaygın sıralı mankala türüdür. İkinci büyük fark oyunun tek turlu, çok turlu ya da Hint usulü oynanmasıdır. Tek turlularda, çukurlardan birindeki taşlar alınır ve sıradaki çukurlara bırakılır. Çok turlularda, son bırakılan taş dolu bir çukura bırakılırsa oyuncu bu çukurdaki taşları alarak tekrar oynar ve son taşını boş bir çukura bırakana kadar oynamaya devam eder. Hint usulünün çok turludan tek farkı son bırakılan çukur değil de takip eden çukurdan oyuna devam edilmesidir ve sıranın karşıdakine geçmesi için son taşın bırakıldığı çukurdan sonraki çukurun boş olması gerekir. Diğer farklılıklar oyundaki kuyu ve taş sayısına, belirlenen kurallara göre değişiklik göstermektedir.

Türklerde Mankala

Türkiye ve Türk dünyasında oyunun 232 değişik adını ve 150'den fazla kuralını belgeleyen Arslan Küçükyıldız, oyunların adlarının ve kurallarının unutulmaya başladığını gözlemlemiştir. Haklarında bilgi bulunan kimi oyunlar şunlardır:

• Dokuz korgol
• Dokuz kumalak
• Mangala
• Esen korgool
• Altıev
• Emen
• Amen
• Hane
• Kuyu
• Göç
• Göçürme
• Göçme Yalak
• Göçtüm göç
• Ev Göçtü
• Cin kuyusu
• İnek Buzağılatma
• ...
• Yalakkaya

Kaynakça