| Rahman Memmedli | |
|---|---|
| Doğum | Rəhman Fikrət oğlu Məmmədli 9 Mart 1961 Aybasanlı, Füzuli, Karabağ |
| Köken | Azerbaycan |
| Tarzlar | Gitara, Muğam |
| Meslekler | Müzisyen, eğitmen |
| Çalgılar | Elektro gitar |
| Etkin yıllar | 1970-günümüz |
| Müzik şirketi | Bongo Joe Records |
| Çocukları | Tural Memmedli, Turan Memmedli |
| Önemli çalgılar | |
Jolana Resonet Elektro gitar, Tar | |
Rahman Memmedli, (Azerice: Rəhman Fikrət oğlu Məmmədli, d. 9 Mart 1961, Aybasanlı, Füzuli) Azerbaycanlı underground, deneysel, psikedelik tarzlarında elektro gitar sanatçısı, bestekar ve müzik eğitmenidir. Çağdaş Azerbaycan müzik sahnesinde öne çıkan "gitara" geleneğinin erken temsilcilerinden biridir. Özellikle geleneksel muğam öğelerini, distorsiyon kullanması gibi modern gitar teknikleriyle birleştirmesiyle tanınır. Azerbaycan'da muğam geleneğinde vokal görevini elektro gitar ile üstlenen tarzı nedeniyle “parmaklarıyla şarkı söyleyen adam” olarak anılır.

Rahman Memmedli, 9 Mart 1961 tarihinde, soğuk savaş döneminde Demir Perde ülkelerinden Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin içinde yer alan Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nda Füzuli rayonunun Aybasanlı köyünde doğdu ve bu bölgenin müziği olan muğamlarla çevrili bir ortamda büyüdü. Çocukken bir çeşit akordeon olan garmon çaldı. 1970'lerin ortalarında henüz 14 yaşındayken bir akrabasının ona akustik gitar hediye etmesi sebebiyle kendi kendine gitar çalmayı öğrenmeye başladı. Sadece birkaç gün içinde birçok melodiyi öğrendi ve çok kısa sürede dikkat çekti.
1970’li yıllarda elektro gitar müziği Azerbaycan’a girmiş ve Memmedli'yi de etkilemişti. Demir Perde ülkelerinden Çekoslovakya üretimi gitarlardan olan Jolana [Jolana_(guitar_brand)] elektro gitarını Azerbaycan halk şarkıları ve muğamlarını ağır distorsiyonla çalmak için kullandı; bunu yapan ilklerden biriydi.
1980 yılında askere alındı. 1983'te askerliğini tamamladıktan sonra, on yılın sonuna kadar Bilajari Demiryolu İşçileri Kültür Evi'nin sanat yönetmeni oldu.
Kasım 1989'da Sovyetler Birliği Yüksek Sovyeti, Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın özerkliğini kaldırıp doğrudan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağladı. Ermeniler ile Azerbaycan SSR hükûmeti arasında bir çatışma çıktı. Çatışmalar 1991 yılının sonuna doğru Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'na dönüştü.
Gençliği Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nın ortasında geçti. Kendisi bu dönemi;
“Savaş yıllarında müzikle ilgilenmek biraz zorluk yaratsa da herkes gibi ben de kendi sanatımla meşgul oldum. Sadece gitarı sevdim.”
sözleriyle anlattı. Birinci Dağlık Karabağ Savaşında sürgünlerin başlamasından önce Bakü'ye geçti. Ancak ailesinden babası, annesi ve kardeşi orada kalmaya devam etti. İşgal sırasında baba evi Ermeniler tarafından yıkıldı. 1988 yılında Roza hanım ile evlendi.
1990'larda Glasnost ve Perestroyka sonrası Sovyetler Birliği'nin çöküşüne tanıklık etti.
Azerbaycan 1991'de bağımsızlığını ilan ettikten sonra Memmedli, akademik eğitimini Bakü'de Azerbaycan Devlet Medeniyet ve Güzel Sanatlar Üniversitesi'nde yönetmenlik üzerine almış olsa da müzik alanında çalışmalarına gitar ve tar çalarak devam etti. Kısa süre sonra Karabağ Topluluğu'na gitarist olarak katılmaya davet edildi. Azerbaycan halk melodilerini ve muğam parçalarını enstrümana uyarlamaya başladı. Düğünlerde, televizyon programlarında performans sergiledi ve solo sanatçı olarak kendi albümlerini (kaset formatında) yayınlamaya başladı. Düğünlerde, damadın babasının düğünde kalp krizi geçirerek vefat etmesi, başka bir düğünde kız ve erkek tarafının oyun yüzünden birbirine girmesi ve kendilerinin dahi kanlar içinde kalması gibi ilginç olaylara tanık oldu.
Azerbaycan halk sanatçısı Memmedbağır Bağırzade [Məmmədbağır_Bağırzadə] ve Ağahan Abdullayev [Ağaxan_Abdullayev] ile çalıştı. Ahmed Bakıhanov'un kurduğu "Halk Çalgıları Topluluğu"nda yer aldı ve bir çok ülkede konserlere katıldı. 1990'lı yıllarda Zeynep Hanlarova'nın saz ekibi içinde Türkiye'de konserler verdi.
31 Mayıs 2024 tarihinde, sanatçının çalışmaları, Ben Wheeler, Stefan Williamson Fa ve Cyril Yeterian tarafından derlenerek Azerbaijani Gitara Volume 2 albümüyle Bongo Joe Records [Bongo_Joe_Records] etiketiyle yayımlandı.
2026 yılında, Azerbaycanlı besteci, şarkıcı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Halk Sanatçısı Tünzalə Ağayeva'nın müziği Ramiz Mirishli'ye, sözleri ise şair Süleyman Rüstem'a ait olan "Yandım" isimli caz füzyonu şarkısında gitarıyla eşlik etti.
Memmedli günümüzde Füzuli Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün solistidir. Füzuli'deki bir çocuk müzik okulunda tar dersleri vermekte ve çeşitli etkinliklerde gitar performanslarını sergilemeye devam etmektedir.
Günümüzde Azerbaycan muğam geleneğinde vokalin işlevini elektro gitar ile üstlenmeye yönelik yaklaşımı nedeniyle “parmaklarıyla şarkı söyleyen adam” olarak anılmaktadır.
Rafik Hüseyinov (Remiş)'un 2021 yılında ölümüne kadar ikisi arasında adı konmamış bir soğuk savaş vardı.
Sanatçı yeni albüm çalışmalarına devam ederken, Avrupa sahnelerinde turnelere çıkmaya devam etmektedir.
Sanatçı Roza Memmedli ile evli ve iki çocuk sahibidir. Azerbaycanlı piyanist, besteci, müzik yönetmeni ve aranjör Tural Memmedli'nin babasıdır.

Karadeniz ile Hazar Denizi arasında sıkışmış bir coğrafya olan Kafkasya bölgesi, Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Rusya'nın Dağıstan bölgesini kapsayan ve Kafkas Dağları ile çevrili bu ülkeler ve bölgeler, Doğu Avrupa ile Batı Asya arasında hem bir bariyer hem de bir köprü görevi görür. Bu bölgede, kıtalararası muadillerine tam olarak benzemeyen, ancak onlarla bağlantılı müzik gelenekleri oluşur ve gelişir. Tar, gopuz, saz ve avar tamburu gibi telli çalgılar, bazen çılgın, bazen de hipnotik bir etki yaratan, muğam olarak bilinen klasik Kafkas modal müziğinde kullanılmaktadır.
Gitar markalarından Fender ve Gibson'ın başarısı, Doğu Bloku'nda benzer gitar modellerinin yaratılmasına ilham verdi ve birçok ülke bu küresel markaların bölgesel varyantlarını üretti. Bu on yılda Sovyet kontrolündeki Çekoslovakya'da gitar üretiminde merkezi bir rol oynayan kişi, Josef Růžička adlı bir enstrüman üreticisiydi. 1950'lerin sonunda, Arioso ve Arco gibi tasarladığı modeller, 1958 Brüksel Fuarı'nda büyük ilgi gördü ve birçok ödül kazandı. 1959'da, Hradec Kralove şehrinde yeni bir model olan Neoton üretime girdi. 1960'ta, Jolana markası altında üretilen gitarlar bu bölgede ilk kez tanıtıldı. Růžička tarafından yönetilen Jolana şirketinin, efsaneye göre kızının adını aldığı söylenir; böylece, iyi kurutulmuş ağaç elde etmenin zor olduğu komünist ülkelerde enstrümanın tarihi başlamış oldu.
Çekoslovakya'da üretilen bu modeller, her seviyeden müzisyenin erişebileceği üst düzey enstrümanlar olarak hızla büyük bir üne kavuştu. Ve bu gitarlar çok yol kat etti. Futurama gitarlar, kısmen 1950'lerin sonuna kadar ABD ithalatına uygulanan İngiliz ambargosu sayesinde George Harrison, Jimmy Page ve Eric Clapton'ın eline geçti. Çek şirketi ayrıca yenilik ve denemeye olan bağlılığıyla da biliniyordu. Jolana gitarları, gitar sınırlarını zorlayan bir tasarımla tamamlanan kendine özgü bir görünüme sahipti; daha kolay ve hızlı değişimlere olanak sağlayan cıvatalı bir sap ve çalgıcıların enstrümanlarının aksiyonunu ve entonasyonunu kolayca ince ayar yapmalarına olanak tanıyan ayarlanabilir köprüler içeriyordu.

Doğu Avrupa ülkesi Çekoslovakya'dan ithal edilen Jolana elektro gitarları 1960'larda Azerbaycan'da popüler hale geldiğinde, müzisyenler bunları çeyrek tonlara akort ederek muğamı, 20. yüzyılın ikinci yarısına ve sonrasına taşımak için kullandılar.
Rahman Memmedli’nin müziği Azerbaycan'ın en çalkantılı dönemine (Karabağ savaşı ve Sovyetler Birliği'nin dağılması) denk gelir. Rahman Memmedli’nin yer yer deneysel, yer yer psikedelik müziği, geleneksel Azerbaycan ifade biçimlerinin elektro gitar üzerinde yeniden yorumlanmasına dayanan özgün bir enstrümantal yaklaşımla tanımlanabilir. Sanatçının icrası, özellikle muğam estetiğinin çalgısal dile aktarılması bakımından dikkat çeker.
Rahman Memmedli 1970'li yıllardan beri, Azerbaycan gitar müziğinde, gitara müziği olarak bilinen bir türde sembolik bir figür haline geldi. Bu, geleneksel Azeri unsurlarını da içeren kendine özgü bir sese sahip, elektro gitar etrafında gelişen eşsiz bir altkültürdür. Batı'yı bu eşsiz türle tanıştıran ve ilk kez dinleyenler için sörf müziği gibi gelebilecek olan Azerbaijani Gitara I-II (Bongo Joe Records, 2020) albümleriyle tanınan merhum Rüstəm Quliyev ile birlikte, Rahman bu tarzın ve elektro gitarın virtüözlerindendir.
"Gitara" müziği icra eden diğer Azerbaycanlı sanatçılar gibi Çekoslovak yapımı bir Jolana [Jolana_(guitar_brand)] gitar kullanan Memmedli, o zamanlar duyulmamış yöntemlerle distorsiyon kullanımı, fuzz ve reverb efektlerini esnek yeni şekillere dönüştürerek ham elektriği adeta hayata geçirdi ve bu sayede "parmaklarıyla şarkı söyleyen adam" lakabını kazandı.
Rahman Memmedli, Jolana gitarın 1958 yılında üretilmiş Resonet Grazioso II modelini kullanırken, Remiş, Elman Namazoğlu gibi sanatçılar Jolana'nın Tornado serisi gitarlarını kullandılar.
Günümüzde bir çok "gitara" sanatçısı Azerbaycanlı luthier Fikret Guliyev (Fikrət Quliyev) tarafından Jolana (genelde tornado modeller) gitarların tar tınısı verecek şekilde modifiye edilmesiyle veya sıfırdan üretilen elektro gitarlarla oluşturulmuş ve adına "Fitar" denilen modifiye gitarları kullanmaktadır. Bu enstrümanlar, elektro gitarın çalma konforunu korurken; eşik (bridge), perde aralıkları ve manyetik ayarları sayesinde Azerbaycan müziğindeki çeyrek sesleri ve tarın o kendine has rezonanslı (zengin) sesini verebilecek şekilde tasarlanmıştır.
Memmedli nadiren kendi parçalarını besteledi; bunun yerine Azerbaycan halk şarkılarını, muğamlarını ve halk danslarını yeniden yorumlayarak, sentezleyici akorları, distorse gitar ve ilkel ritimlerle, bazen makine ritimleri, bazen de gaval veya nağara gibi yerel vurmalı çalgılar kullanarak düzenledi. Başından beri Azerbaycan müzik geleneğine yeni bir hayat getirmeye çalıştı.
Memmedli’nin yorumculuğunda temel unsur, melodik çizginin vokal karakterini koruma çabasıdır. Bunun en tipik örneklerini Cabbar Karyağdıoğlu'nun şarkısının bir yorumu olan "Xal qalmadı"da ve Fransa, Rennes'de Antipode sahnesinde "Dervish" canlı perormansında duyabilirsiniz. Bu bağlamda, muğam geleneğinde görülen melizmatik yapı, mikrotonal geçişler ve serbest ritmik akış, gitar üzerinde çeşitli tekniklerle yeniden üretilir. Bu teknikler arasında yoğun tremolo kullanımı, geniş bending [String_bending] aralıkları ve kaydırmalı (glissando) geçişler öne çıkar. Bu yönüyle icrası, çalgısal olmaktan çok “söyleyen” bir anlatım niteliği taşır.
Tını (ses rengi) arayışı, sanatçının müziğinde belirleyici bir diğer özelliktir. Aynı perdenin farklı teller ve pozisyonlar üzerinden icra edilmesi, farklı rezonans ve renklerin elde edilmesine imkân tanır. Bu yaklaşım, geleneksel makam müziğinde önemli olan “tavır” ve “üslup” kavramlarının gitar üzerindeki karşılığı olarak değerlendirilebilir.
Form açısından Memmedli’nin icraları, klasik Batı müziğindeki sabit yapı anlayışından ziyade, doğaçlamaya açık ve gelişimsel bir seyir izler. Bu durum, muğamın modüler ve süreç odaklı yapısıyla paralellik gösterir. Dolayısıyla eserlerinde belirgin bir başlangıç–gelişme–sonuç şemasından çok, kademeli yoğunlaşma ve çözülme süreçleri gözlemlenir.
Sonuç olarak Rahman Memmedli’nin müziği, geleneksel Azerbaycan müzik dilini modern elektro gitar teknikleriyle sentezleyen; tını, ifade ve doğaçlama ekseninde şekillenen özgün bir enstrümantal pratik olarak değerlendirilebilir.

Muğam, (Azerbaycan Muğamı olarak da bilinir) Azerbaycan'ın geleneksel müzik kültürünün temelini oluşturan klasik bir müzik türüdür. Muğam sözü, Arapçadaki makam sözünden türemiştir. Sesiyle muğam icra edenlere hanende denir. Klasik muğam ifası bir hanende ve Azerbaycan'ın ulusal müzik aletleri olan tar, kamança ve gaval çalan muğam üçlüsüyle gerçekleşir. Cabbar Karyağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Han Şuşinski klasik dönemde öne çıkarken; Bülbül, Sara Kadimova, Hacıbaba Hüseynov, Alim Kasımov, Gadir Rüstamov, Rubaba Muradova, Yagub Mammadov, Sakhavat Mammadov ve Ağahan Abdullayev gibi isimler muğamı zirveye taşıyan isimlerdir.
Rahman Memmedli ile muğam arasındaki ilişki, onun müzikal kimliğinin merkezinde yer alır ve icrasının temel belirleyicisidir. Memmedli’nin müziği, muğamın geleneksel olarak vokal (hanende) merkezli yapısını elektro gitara aktarma girişimi olarak tanımlanabilir. Bu bağlamda gitar, yalnızca bir eşlik çalgısı değil, muğamın melodik gelişimini taşıyan ana ifade aracı hâline gelir. Sanatçı, muğamın karakteristik seyirlerini (melodik ilerleyişlerini) gitar üzerinde yeniden kurar.
Muğam icrasında belirleyici olan melizmatik söyleyiş, süslemeler ve serbest ritmik yapı, Memmedli’nin gitar tekniğinde doğrudan karşılık bulur. Bu nedenle onun icrası çoğu zaman “enstrümantal” olmaktan ziyade, vokalin yerini alan bir anlatım biçimi olarak değerlendirilir. Bu yaklaşım, onun “parmaklarıyla şarkı söyleyen” bir icracı olarak tanımlanmasına yol açmıştır.
Muğamın en önemli özelliklerinden biri olan mikrotonal yapı, standart perde sistemine sahip elektro gitarda çeşitli tekniklerle elde edilir. Memmedli bu amaçla; bending (tel bükme, Gitara belgeselinde bunu detaylı anlatmıştır), glissando (kaydırma), farklı tel ve pozisyon kullanımı (örn: 1. tel yerine 2. tele geçme, oktav değiştirme) gibi yöntemlerle ara sesleri ve ince perde nüanslarını üretir. Bu, muğamın makam karakterinin korunmasını sağlar.
Muğamın doğaçlamaya dayalı yapısı, Məmmədli’nin icrasında da korunur. Parçalar çoğunlukla sabit bir formdan ziyade, kademeli gelişim ve yoğunluk artışı üzerinden ilerler. Bu yönüyle sanatçının müziği, Batı müziğindeki katı form anlayışından ayrılır ve süreç odaklı bir yapı sergiler.
Sonuç olarak Rahman Memmedli’nin muğamla ilişkisi, bir “uyarlama”dan öte, geleneksel vokal müzik dilinin modern bir enstrüman aracılığıyla yeniden inşası olarak değerlendirilebilir. Bu yaklaşım, hem muğamın ifade olanaklarını genişletmiş hem de “Azerbaycan gitara” olarak adlandırılan pratiğin temel estetik yönelimlerinden birini oluşturmuştur.

“Azerbaycan gitara” (Azerice: gitara musiqisi), belirli ve kurumsallaşmış bir müzik türünden ziyade, Sovyet sonrası dönemde görünürlük kazanan enstrümantal gitar odaklı bir alt müzik pratiğini ifade eder. Bu terim özellikle 20. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan, geleneksel Azerbaycan melodilerinin elektro gitarla icrasına dayanan bir yorum geleneği için kullanılır. Elektro gitar kullanımından önce Azerbaycan muğamları ve geleneksel müzikleri tar ile icra ediliyordu. Remiş gibi öncü tar müzisyenleri tar ile elektro gitarı yer değiştirdi.
Önemli müzisyenleri arasında Karabağ bölgesinde yetişmiş ve türün yaratıcılarından kabul edilen Remiş (Refik Hüseynov), Rüstem Quliyev ve Rahman Memmedli sayılabilir. Remiş melankolik lirik melodiler yaratırken, Rüstəm Quliyev çeşitli etkileri ve film müziklerini, Afgan popunu, İspanyol flamenkosunu ve Batı psikedelik müziğini bir araya getiriyor.
“Azerbaycan gitara” ifadesi, muğam ve halk şarkılarının gitar üzerinde yeniden üretilmesini kapsar. Bu bağlamda ortaya çıkan müzik, klasik Batı gitar repertuvarından farklı olarak makam (modal) yapı, mikrotonal geçişler ve doğaçlama unsurlar içerir. Tür, akademik bir kategori olmaktan çok, dinleyici ve koleksiyoner çevrelerinde kullanılan altkültürü ifade eden pratik bir adlandırmadır.
Rahman Memmedli, “Azerbaycan gitara” olarak adlandırılan enstrümantal gitar geleneği içinde erken dönem ve biçimlendirici (öncü/erken örnek) icracılardan biri olarak değerlendirilir. Bu konum, onun hem repertuvar seçimi hem de gitarı kullanma biçimiyle ilişkilidir.
Rahman Memmedli, 1970’lerin ortalarından itibaren elektro gitarı geleneksel Azerbaycan melodilerine uyarlayan ilk kuşak icracılar arasında gösterilir. Gitarı yalnızca armonik/ritmik bir çalgı olarak değil, hanende (vokal) üslubunu taklit eden bir “ses üretici” olarak kullanır. Distorsiyon, tremolo ve pozisyon değişimleriyle muğamın esnek melodik yapısını gitar üzerinde yeniden üretmiştir.

Rahman Memmedli’nin gitar yaklaşımı ile surf rock arasında bazı teknik ve tınısal ortaklıklar bulunur; ancak estetik ve müzikal amaç açısından önemli farklar vardır.
Sörf gitarın (ör. Dick Dale tarzı) hızlı tremolo picking tekniği ile Memmedli’nin muğam pasajlarını yoğun tekrarlarla işlemesi arasında benzerlik kurulabilir. Her iki yaklaşımda da gitar, ana anlatıcıdır ve oldukça belirgin bir sesle öne çıkar. Sörf müzikte reverb; Memmedli’de ise çoğunlukla distorsiyon öne çıkar. İkisi de gitarın doğal sesini dönüştürme amacını taşır.
Ancak, Sörf rock Batı tonal sistemi ve basit armonik yapı üzerine kurulur; Memmedli ise muğam gibi mikrotonal ve makam temelli bir yapı kullanır. Sörf müzik daha ritmik, enerjik ve “dalga/kıyı” estetiği taşırken; Memmedli’nin icrası vokal taklidi, içsel ifade ve doğaçlama odaklıdır. Sörf gitar daha çok hızlı picking ve reverb’e dayanırken, Memmedli’de bending, glissando ve perde arası nüanslar çok daha belirleyicidir.
Memmedli’nin icrası, yüzeyde bazı teknik benzerlikler taşısa da, köken ve estetik bakımından sörf rock’tan ziyade muğam geleneğinin enstrümantal bir uzantısı olarak değerlendirilir. Bununla birlikte, yoğun tremolo ve efektli gitar kullanımı nedeniyle, belirli pasajlarda sörf gitar estetiğiyle sınırlı bir akrabalık kurulabilir.
“Avrupa’da ilk kez sahneye çıkıyorduk. İlk konserimiz çok enteresan oldu, dinleyicilerin de müziğimizi memnuniyetle karşılaması bende yüksek bir enerji yarattı; ben de onlarla buluşmaktan çok memnun kaldım”.
| Rahman Memmedli müzik videoları | |
Memmedli’nin diskografisi, klasik anlamda geniş ve kronolojik bir albüm üretiminden ziyade, arşiv niteliği taşıyan kayıtların sonradan yayımlanmasıyla şekillenir. Azerbaijani Gitara, Vol. 2, bu açıdan bir “stüdyo albümü”nden çok, belirli bir döneme ait icraların derlenip uluslararası dolaşıma sokulması işlevini görür.
Albüm repertuvarı, büyük ölçüde Azerbaycan halk ve muğam kökenli melodilerin gitar yorumlarından oluşur. Bu yönüyle diskografi, özgün bestelerden ziyade yorumculuk ve icra pratiği üzerinden anlam kazanır.
Parçalar: