Kopuz

Kopuz
Ahşap gövdeli telli kopuz
Diğer adlarıKubuz, kobuz, kupuz, qopuz
Hornbostel-Sachs sınıfı321
Hornbostel-Sachs tanımıLavtalar
YaratıcısıKorkut Ata (rivayete göre)
İlişkili çalgılarBağlama, Komuz, Kobız
SınıflandırmaTelli çalgı
Önemli müzisyenlerEfsanevî: Korkut Ata
17. yüzyıl: Çelengli Şehbâz Ağa, Sührâb Ağa, Yamalı Receb Ağa, Boşnak Memi Ağa (Evliya Çelebi'ye göre)
Yakın dönem: Ramazan Güngör, Erkan Oğur
Ek bilgiKöken: Orta Asya
Kültürel bağlam: Türk halkları
Tarihî türleri: kopuz-ı Rûmî, kopuz-ı ozan
Diğer türleri: kıl kopuz (ikilik), kolça kopuz
Dede Korkut'taki adlandırmalar: kolça kopuz, alca kopuz
Ses örneği: Dinle

Kopuz, Türk halklarının müzik tarihinde kullanılan, farklı biçimleri bulunan geleneksel bir telli çalgıdır. Kökeni Orta Asya'ya uzanan kopuz, özellikle ozanlık geleneği ve destan anlatıcılığıyla ilişkilidir. Tarihî kopuzun ilk biçimi kesin olarak bilinmemektedir. Zamanla farklı bölgelerde yapısı ve çalınış biçimi değişen çeşitli çalgılar da bu adla anılmıştır.

Tarihi

Kopuz adına rastlanan en eski yazılı kaynaklar Uygur dönemine aittir. Aslı Sanskritçe olan fakat 10. yüzyılda çevrilen Kalyanamkara ve Papamkara (Eski Uygur Türkçesi: Latinize: ’DKW ’WYKLY TYKYN ’’YYX ’WYKLY TYKYN, romanize: Edgü Ögli Tigin Ayıg Ögli Tigin) adlı hikâyede bir şehzadenin kopuz çalıp şarkı söylemesinden söz edilir. 11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde kubuz sözcüğünü uda benzeyen bir çalgının adı olarak kaydetmiştir. Aynı eserde kopuz çalmayı ifade eden çeşitli fiiller de bulunmaktadır.

15. yüzyılda Abdülkâdir-i Merâgi, kopuz-ı Rûmî ve kopuz-ı ozan olmak üzere iki tür kopuz tarif etmiştir. Bunlardan ilki küçük bir uda benzeyen, beş çift telli bir çalgıdır. Üç telli olan kopuz-ı ozan ise ahşap mızrapla çalınır ve Türkçe sözlü eserlere eşlik etmek için kullanılırdı.

Luigi Crosio'nun kopuz çalan genç bir kadını tasvir ettiği tablosu (19. yüzyıl)

Kopuz, Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar döneminde de kullanıldı. 17. yüzyılda Evliya Çelebi, Seyahatnâme'sinde kopuz yapan ve çalan esnaftan söz etmiş, çalgının özellikle Bosna bölgesinde ve Budin ile Eğri gibi Rumeli şehirlerinde yaygın olduğunu aktarmıştır.

Yapısı ve çalınışı

Kazakların yayla çalınan geleneksel telli çalgısı kıl kopuz (20. yüzyıl)

Kopuzun yapısı, kullanıldığı döneme ve bölgeye göre değişiklik göstermiştir. Telli örneklerinin gövdesi genellikle ağaçtan yapılır, göğüs kısmında ahşap veya deri kullanılırdı. Telleri at kılı [en] ya da hayvan bağırsağından [tr; en] hazırlanabilirdi. Bazı türleri parmak veya mızrapla, bazıları ise yayla çalınırdı. Bu farklılıklar nedeniyle kopuzu tek bir tel sayısı veya gövde biçimiyle tanımlamak mümkün değildir.

Kopuz, Anadolu'da gelişen bağlama gibi telli çalgıların öncüllerinden biri olarak değerlendirilir. Bununla birlikte kopuz adının tarih boyunca farklı çalgıları karşılamak için kullanılması, bu çalgılar arasındaki gelişim ilişkilerinin kesin olarak belirlenmesini güçleştirmektedir.

Ozanlık geleneğindeki yeri

Kopuz, Türk sözlü edebiyatında şiir ve destan anlatımına eşlik eden başlıca çalgılardan biriydi. Dede Korkut Kitabı'nda ozanların kopuz çalarak dolaştıkları anlatılır. Eserde kolca kopuz ve alca kopuz gibi adlandırmalar da geçmektedir. Türk halk inanışlarında kopuzun Korkut Ata tarafından icat edildiğine ve kutsal olduğuna inanılırdı.

Bayburt'ta, Dede Korkut'u kopuzuyla betimleyen anıt

Orta Asya'daki bazı Türk topluluklarında kopuz, bahşıların destan anlatımlarında, törenlerinde ve hastalıkları iyileştirmeye yönelik uygulamalarında kullanılmıştır. Çalgının kötü ruhları uzaklaştırdığına ve ruhlarla iletişim kurulmasına yardımcı olduğuna inanılırdı. Kopuz, daha sonraki yüzyıllarda Yunus Emre, Kaygusuz Abdal ve Fuzûlî gibi şairlerin eserlerinde de yer aldı.

Ayrıca bakınız