Bu madde, Vikipedi biçem el kitabına uygun değildir. Maddeyi, Vikipedi standartlarına uygun biçimde düzenleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. Gerekli düzenleme yapılmadan bu şablon kaldırılmamalıdır.(Ocak 2026)
Krallık, MÖ 9. yüzyılın ortalarında ortaya çıkmış; MÖ 8. ve 7. yüzyıllarda Ermeni Yaylası'nda siyasi hâkimiyet kurmuştur. Urartu, Asurlular ile sık sık çatışmaya girmiş ve bir dönem Batı Asya'nuın en güçlü siyasal oluşumlarından biri hâline gelmiştir. Ancak uzun süren savaşlar sonucu zayıflayan devlet, MÖ 6. yüzyılın başlarında Medler tarafından ya da MÖ 6. yüzyılın ortalarında II. Kiros tarafından ortadan kaldırılmıştır. Arkeolojik buluntular, Urartu'nun özellikle anıtsal kaleleri ve gelişmiş metal işçiliğiyle öne çıktığını göstermektedir.
Coğrafya
Urartu, batıda Fırat Nehri'nden doğuda Urmiye Gölü'ne, kuzeyde Kafkas Dağları'ndan güneyde Kuzey Irak'taki Zagros Dağları'na kadar uzanan, yaklaşık 520.000 km²'lik bir alanı kapsamaktaydı. Daha net olarak Urartu; kuzeyde Doğu Karadeniz Dağları, kuzeydoğuda Küçük Kafkaslar ve güneyde Toros Dağları ile doğrudan çevrelenmiş bir bölgeydi. Krallığın merkezi günümüzde Doğu Anadolu'da bulunan Van Gölü çevresinde bulunuyordu.
Urartu, en parlak döneminde kuzey Mezopotamya sınırlarından Güney Kafkasya'ya kadar uzanmış, günümüz Türkiye'sini, Nahçıvan'ı, Ermenistan'ı ve güney Gürcistan'ı (Kura Nehri'ne kadar) topraklarına katmıştı. Toros Dağları, özellikle güneyden gelen Asur tehditlerine karşı doğal bir engel teşkil ediyordu. Krallık sınırları içerisindeki başlıca arkeolojik alanlar arasında Altıntepe, Toprakkale, Patnos ve Çavuştepe bulunmaktadır. Önemli Urartu kaleleri arasında ise Erebuni Kalesi, Van Kalesi, Argiştihinili, Anzaf, Çavuştepe ve Başkale'nin yanı sıra Teişebaini gibi yerleşimler yer almaktadır.
Tarih
MÖ 820-785 arası, İşpuhini ve Menüa döneminde Urartu.I. Argişti döneminden kalma yazıtın kopyası (Erebuni Müzesi, Erivan)
Tevrat'ta Ararat olarak bahsedilmektedir. Daha sonraları Asur yazıtlarında Uruatri biçiminde rastlanır. Bu belgelerden anlaşıldığına göre MÖ13-9. yüzyıllar arasında Uruatri ve Nairi gibi toplumlar Doğu Anadolu'da beylik ve aşiretler halinde yaşamaktaydılar. MÖ13. yüzyılda Urartuların tek bir devletten oluşmadığı ve daha ziyade değişik kabilelerden oluşan bir konfederasyon şeklinde yönetildikleri varsayımı kralların sözlerinden anlaşılmaktadır. Demir Çağı'na girilmesiyle birlikte demir silahların askerî alanda kullanılmaya başlanılmasıyla birlikte askerî başarılar hızlandı. Böylece yüzyıllardır süregelen birleşme süreci neticesinde MÖ858-856 yıllarında Asurluların Kral III. Şalmaneser komutasında Urartu içlerine yaptığı akınlar neticesinde Urartu Aşiretleri arasındaki birleşme süreci hızlandı ve yaklaşık MÖ 844 yılında Van Gölü kıyısında Tuşpe'de I. Sarduri'nin idaresi altında birleşme gerçekleştirilerek Urartu Krallığı ortaya çıkmış oldu. İlk Urartu yazıtı ve Van Kalesi'ndeki ilk anıtsal mimari bu krala aittir. MÖ7. yüzyıldaki en güçlü krallardan biri olan II. Rusa'dan sonra ise gittikçe zayıflamış, bu yüzyıldaki İskit ve Med akınları Urartu'ya büyük zarar vermiştir. Ayrıca Babiller kaynaklarında da İskit akınlarının Urartuları zayıflattığı desteklenir. MÖ612'den itibaren herhangi bir etki gösteremeyen Urartular, MÖ590 yılında İran'dan gelen Medler tarafından yıkıldı. Bölgenin adı, MÖ6. yüzyılın sonlarıyla birlikte Ahameniş kaynaklarında Urartu yerine "Armina" olarak geçer.
Urartu krallarının sıradüzeni ve tarihlendirilmesi, daha iyi belgelendirilmiş Asur kralları listesi ile kurulabilen paralellikler yardımıyla sağlıklı hâle getirilebilmektedir.
Urartu devletinin kuruluşu
Urartu devletinin kuruluşunu tamamlar tamamlamaz, özellikle I. Sarduri, Menua ve I. Argişti'nin saltanatları süresince, yayıldıkları sahanın (doğu Anadolu, Transkafkasya ve Kuzeybatı İran) nasıl en güçlü siyasi birliği hâline geldiğinden ve hâkim olunan coğrafi alanın genişlemesinden dolayı giderek artan insan-doğal kaynak ihtiyacını karşılayabilmek için çevresindeki krallık ve prenslere yönelik aralıksız seferler düzenlendiğinden bilinmektedir. Urartu Devleti'nin kuzey politikasının nedenlerine, ayrıntılarına, bu toprakların nasıl ve ne zaman Urartu'ya katıldığı ve konfederasyonların birleşik hareket etme arzularının artması, merkezî devlet sisteminin kurulması için ilk aşamayı oluşturmuştur. MÖ 9. yüzyılda (MÖ I. bin yılın başlarında), konfederasyonlar birleşerek Urartu Devleti'ni oluşturmuşlardır. Aslında bu devre bir geçiş sürecidir. Urartu Devleti için merkezî sisteme yönelik ilk organizasyonlar Lutipri döneminde başlamıştır. Lutipri (MÖ 880–860) devri olayları hakkında fazla bir bilgiye sahip değiliz. Ancak Asur kralı II. Asur Nasirpal (MÖ 883–859)'in 2. saltanat yılı yazıtlarından anlaşıldığına göre Asur'a vergi vermek zorunda kalmıştır. Söz konusu vergilerin bu ülkeye ulaştırılmasını da Lapturi üstlenmek zorunda kalmıştır. Lutipri'den sonra, Urartu tahtına Aramu (Arame) (yaklaşık MÖ 860–840) geçmiştir. Bu kral hakkındaki bilgilerimiz Asur kralı III. Salmanassar (MÖ 858–824)'ın sefer kayıtlarına dayanmaktadır.
I. Argişti devri
I. Argişti döneminde Urartu (MÖ 785-753)II. Sarduri döneminde Urartu (MÖ 753-743)
I. Argişti iktidarı döneminde Urartular askerî ve ekonomik açıdan tam bir zirve noktasına eriştiler. Batıda ülkenin sınırları genişletilerek Asur ticaret yolları üzerinde kurulmuş yerleşim birimleri ve Transkafkasya'daki Erebuni Kalesi Urartu topraklarına dâhil edildi. Geliştirdiği sulama kanalları ve yollardan Urartu Krallığı sathında bir ağ inşa etti.
Armavir antik şehrinin yer aldığı tepeEn parlak çağında Argiştihinili şehrinin planıKral I. Argişti anısına konulan dikilitaş
Argishtihinili (Urartuca: URU AR-gi-iş-Ti-Ni-hi-Li), eski bir Urartu şehir devletidir. MÖ8-6. yüzyıllarda Urartuların Kafkaslar'a doğru yayıldığı I. Argişti döneminde Urartu Devleti'nin başşehri olarak kuruldu ve I. Argişti'nin onuruna şehre Argiştihinili adı verildi. Argiştihinili, Armavir kentinin 15 kilometre güneybatısında bulunan Argiştihinili Kalesi kalıntıları, Nor-Armavir ve Armavir-Merkez köyleri arasında Aras nehrinin kıyısında Ermenistan'da yer almaktadır.
Argişti'nin Aras Nehri ile onun bir yan kolu olan Kasakh Nehri arasında sulama kanallarından oluşturduğu ağ şehir ile aynı zamanda inşa edilmişti. Bugün hâlâ bazı kanallar gözle görünebilmektedir. Bu kanalların açılması 160.000m³ toprağın yerinden çıkarılmasını gerekli kılmıştı.
Sayılar: 1. Batı tahkimatı (Nor-Armavir yakınlarında bir tepecik) 2. Doğu tahkimatı (Armavir etrafında bir toprak yığını) 3. İç-Şehir 4. Dış-Şehir 5. Argiştihinili kırsalının yaklaşık sınırları. 6. Sulama kanalları. 7. Argiştihinili'nin harabeleri üzerine yaklaşık 200 sene sonra inşa edilen Eski-Armavir sınırları.
Tercüme:Menua oğlu I. Argişti konuşuyor. Heybetli bir kale inşa ettim ve ona kendimden bir isim verdim: Argiştihinili. Arazi el değmemiş, bakımsız ve çoraktı. Üzerinde hiçbir şey inşa edilmemişti. Üstünde akan ırmaklardan tam dört tane kanal inşa ettim. Daha sonra üzerinde üzüm bağları ile meyve bahçeleri birbirlerinden ayrıldılar. Orada pek çok cesaretli girişimlerde bulundum ve büyük başarılar elde ettim... Menua oğlu I. Argişti, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi.
Tercüme:İlâh Ḫaldi'nin azamet ve ululuğu sayesinde Menua oğlu I. Argişti, bu su kanalını inşa etti. Arazi tamamen ıssız ve tenha idi, üzerinde yaşayan kimse yoktu. I. Argişti bu sulama kanalını yüce Ḫaldi'nin lütufları ve yardımları sayesinde yaptı. Menua oğlu I. Argişti, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi.
Urartu kronolojik tarihçesi
Urartu Kralı
Kullandığı Türev İsimler
Babasının adı
Hükümdarlık süresi (MÖ..)
Açıklamalar
Urartu Kralının Saltanat Dönemine Rastlayan (MÖ..) Asur Hükümdarlarının İsimleri
Aram
Arame, Aramu, Arama
MÖ859-MÖ844
Urartu yazıtlarında bahsedilen ilk Birleşik Urartu Devleti'nin kralı.
Lutipri'nin oğlu ve Urartu Krallığı hanedanının kurucusu olup, Van Kalesi-Tuşpa'yı Urartu Devleti'nin başkenti yapmış ve böylece Urartu ordusunu güçlendirmiştir.
Urartu'da kuvvetli merkezî bir din oluşturabilmek için Asurlular'a karşı direndi. Dinî bir cazibe merkezi konumunda olan Musaşirin (Ar-Di-Ni) Antik Ketini Urartu topraklarına katarak Urartu'yu bir dinî inanç merkezi haline dönüştürdü. Böylece Urartu baş tanrısı olarak kabul edilen Haldi'ye olan inancın pekiştrilmesini sağladı. Musaşirin'de bulunan Urartu çivi yazısını geliştirdi. Ayrıca, Urartu onun idaresi zamanında daha ma'mur hale gelmeye başladı.
V. Şamşi-Adad (V. Şems-î Adad (Güneş Tanrısı)MÖ 823-MÖ 811)
MÖ 820-810 yılları arasında babası İşpuhini ile eş-naiplik görevini yürüttü. Urartu sınırları genişletilerek ekonomisi geliştirildi. Devrinde birçok sulama kanalları ve yollar inşa edildi. Geliştirdiği sulama kanalları projeleri ve inşa ettirdiği yollardan Urartu topraklarının tüm sathına yayılan bir ağ inşa etti.
Şammuramat (Şamiram / Semiramis; Asur Kraliçesi ve Tanrıçası: Aslında bir Med prensesi olan Şammuramat, V. Şamshi-Adad'ın karısı ve III. Adad-Nirari'nin annesi olup oğluna naiplik yaptı ve daha sonra da Asur tanrıçası olarak siyasi yaşamda büyük bir rol oynamağa devam etti; MÖ 805-MÖ 783)
I. Argişti iktidarı döneminde Urartuların askeri ve ekonomik güçleri doruk noktasına erişti. Batıda ülkenin sınırları genişletilerek Asur ticaret yolları üzerinde kurulmuş yerleşim birimleri ve Transkafkasya'daki Erebuni kalesi Urartu topraklarına dahil edildi. Geliştirdiği sulama kanalları ve yollardan Urartu Krallığı sathında bir ağ inşa etti.
IV. Şulmanu-Aşared (IV. Salman-Asar; Salman / Patron / Şulman;IV, MÖ 783- MÖ 772)
Batıdaki Urartu sömürgeleri ve III. Tiglat-Pileser'e karşı girdiği savaşı kaybetti ve muhtemelen de savaşta hayatını kaybetti. Bu yenilgi Urartu gücünün bölgede azalmasının başlangıcı oldu.
Acemice Asurlulara savaş ilan etti. Neticede Asur kralı II. Sargon başarılı bir seferden sonra Urartuların dinî merkezi olan Musaşirin'i fethederek yağmaladı. Bu yenilgilerden sonra I. Rusa bir hançer ile kendini bıçaklayarak intihar etti.
V. Şulmanu-Aşared (V. Salman-Asar Salman / Patron / Şulman; MÖ 727-MÖ 722)
Ağrı Dağı'nın batısına birkaç başarılı sefer düzenledi. Asurlular'ın zayıflamasını fırsat bilerek Urartular'a eskisi gibi zaferler yaşattı. Birçok yeni kaleler inşa etti. İktidarı döneminde Urartu başkenti Tuşpa içinden Rusahinili (Toprak-Kale)'ye taşındı.
Aššur-Bāni-Apli (Aššurbanapal, Aššurbanipal, Ailein Halefi - Son Büyük Asur Kralı, MÖ 669- MÖ 627)
III. Sarduri
III. Siddur, III. Sardur
II. Rusa oğlu
MÖ﹖639-MÖ﹖625
Urartu gerileme dönemi hükümdarı olup Asur kraliyet yıllıklarına bahsedilen son Urartu Kralıdır. III. Sarduri devrinde Kimmerler ve Medler yaptıkları akınlar ile Urartuları zayıflattılar ve neticede Urartular Asurlular'a bağımlı bir devlet hâline geldi.
Aššur-Etel-İlani (Tanrıların Gazisi, MÖ 627-MÖ 623)
Lutipri tarafından kurulan Urartu İktidar Hanedanı'nın son temsilcisidir. Erimene tarafından iktidardan devrilmiş olma olasılığı yüksektir. Böylece Erimen tarafından yeni bir hanedan başlatılmıştır.
Sin-Şumu-Lişir (Mübarek Müreffeh Kral, MÖ 627- MÖ Kasım 626)
Bilinen son Urartu kralıdır. İktidarı döneminde yönetim merkezi Teişebaini'ye taşındı, merkezi otorite devlet sathında güç kaybetti ve Teişebaini'ye doğru büyük göçler yaşandı.
Toplam bilinen 350 Urartuca kelimenin 169'u Kuzeydoğu Kafkas dillerine benzer. Ancak tek bir çalışma sonucu varılan bu iddia gerek ses ve morfolojik karşılaştırmalar gerekse de kelimelerin etimolojisi gibi dil bilimsel birçok yönden özellikle Kafkas dilleri uzmanı R. Smeets'in 1989 yılındaki çalışmasında reddedildi. Kuzeydoğu Kafkas dilleri genetik bir akrabalık için çeşitli öneriler vardır, ancak bunların hiçbiri genel olarak kabul görmemektedir.
Yazı olarak kendine has bazı karakteristik özellikler gösteren çivi yazısı ve bazı anıtsal yapılarda ise hiyeroglif kullanmışlardır. Urartu Devleti, çivi yazısını ve Hitit hiyeroglif yazısını kullanmıştır. Urartuların devletler arası yazışmalarda Asur dilini sıkça kullandıkları, ele geçirilen çivi yazılı kraliyet metinlerinden anlaşılmaktadır. MÖ7. yüzyıla ait olup Kral II. Rusa tarafından bazı idari yazışmalarda kullanılmış tabletler, kale içinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Urartuca yazılı tabletler Alman dil bilgini Johannes Friedrich tarafından günümüze tercüme edilmiştir.
İşpuini'nin hükümdarlığından itibaren Urartu panteonuHaldi (baş tanrı), Teişeba (fırtına ve gök gürültüsü, bazen de savaş tanrısı) ve Şivini'den (güneş tanrısı) oluşan bir üçlü tarafından yönetilmiştir. Urartu kralı, aynı zamanda Haldi'nin başrahibi veya elçisi olarak kabul edilirdi. Haldi'ye adanan bazı tapınaklar kraliyet saray kompleksinin bir parçasıyken diğerleri bağımsız yapılar olarak inşa edilmiştir.
Urartu topraklarının genişlemesiyle birlikte, fethedilen halkların taptığı pek çok tanrı, ilhak edilen bölgelerdeki hakimiyeti pekiştirmek ve siyasi istikrarı sağlamak amacıyla Urartu panteonuna dahil edilmiştir.
Ḫaldi, köken olarak bir Urartu tanrısı değil, bilinmeyen bir Akad tanrısıydı (bu durum, Haldi'nin ana tapınağının günümüzde Irak'ın Revandiz kenti yakınlarında olduğu düşünülen Musasir'de bulunmasını da açıklamaktadır). Haldi, başlangıçta Urartulular tarafından baş tanrı olarak kabul edilmemekteydi. Haldi kültünün panteona girişinin ancak İşpuini döneminde gerçekleştiği anlaşılmaktadır.
Diakonoff ve Vyaçeslav İvanov'a göre, Şivini muhtemelen Hititlerden ödünç alınmıştı.
Van'da bulunan Meher Kapısı'nda (Mehri-Dur), bir yazıtta toplam 79 tanrı ve her birine ne tür kurban sunulması gerektiği listelenmiştir; keçiler, koyunlar, sığırlar ve diğer hayvanlar kurban olarak sunulmuştur. Urartular insan kurban etmezlerdi.
Urartu tanrılarının tasvir ve rölyefleri
Başlık
Görüntü
Temsil ettiği kişilik
Kaynağı
Kurban miktarı
Ḫaldi
Yüce tanrı olan Ḫaldi, genellikle bir arslan üzerinde ayakta tasvir edilmektedir.
Görünüşe göre, her ne kadar asırlık Urartu tanrısı olarak kabul görse de, Menşei Asurluların kuzeydeki ibadet merkezi olan Muṣaṣir antik kentine dayandırılmaktadır.
Bayramlarda kendisi için 17 sığır ile 34 koyun kurban edilirdi.
Teişeba
Fırtına, rüzgâr, gök gürültüsü, yağmur ve savaş tanrısı olan Teişeba, genellikle arslan ya da en azından bir boğa üzerinde ayakta tasvir edilmektedir.
Babilliler-AsurlularPanteon'unda fırtına tanrısı; Adad (Akatça), Işkur (Sümerce), Hadad (Aramice) adı verilen tanrılar ile aynı özelliklere sahip olup aynı değerleri temsil etmektedir.
Bayramlarda kendisi için sekiz sığır ile 12 koyun kurban edilirdi.
Şivini
Güneş tanrısı olan Şivini, hep kanatlı bir kalkan (disk) hâlinde tasvir edilmektedir.
Asur tanrısı Şamaş ile ilişkilendirilmektedir.
Bayramlarda kendisi için dört sığır ile sekiz koyun kurban edilirdi.
Siyâsî ve kültürel ilişkiler
Urartu tarihinin önemli bir bölümü güneydeki büyük düşman Asur ile mücadeleye odaklanmıştır. Ayrıca Menua döneminden itibaren kuzeyde yerel Diauehi Krallığı Erzurum çevresinde ve mahallî beylikler üzerine, güneybatıda Hate (Malatya çevresi), güneydoğuda ise Kuzeybatı İran'a; I. Argişti döneminde Hate - Tabal (Tuate'nin ülkesi); II. Sarduri Melitia, Qumaha (Adıyaman bölgesinde) ve kralı Kuştaşpili; II. Rusa ise Hate, Halitu ve Muşki üzerine sefer yapmışlardır.
Bronz Urartu-Asur Rölyef Parçası
MÖ859-824 yılları arası Asur Kralı olan III. Şalmaneser Asur Yükseme Devri'ne ait olan bu Urartu-Asur Alçak-Kabartma (Bas rölyef) parçasının genişliği 27cm olup kabartma üzerinde MÖ858 yılına kadar Asur ordularının Urartu aşiretlerine karşı kazandığı zaferleri gösteren sahneler içermektedir (Yazıtta Asur Kralı III. Şalmaneser, kendi görüntüsünün Nairilileri (Ermenistan kökenli bir aşiretinin Asurca ismi) Karadeniz'e kovalamaya yeteceğini ifade etmektedir. (Asur ordusu III. Şalmaneser komutasında Van Gölü kıyılarında yaklaşık olarak MÖ858 yılındaki savaşta Na-İ-Ri'lileri bozguna uğrattı).
Urartu Krallığı'nda çivi yazısı, yıllık sefer yapma, ölçü sistemi, kral ünvanları, stel dikme, savaş taktikleri, nüfus nakilleri, resim, süsleme ve kabartma sanatı gibi uygulamalar, Asur etkili olarak gelişmiştir. Mimari, sorguçlu miğferler, kazanlardaki siren eklentileri, hiyeroglif yazısı, yakarak gömme, fildişi sanatı gibi dallar ise Kuzey Suriye'den etkiler almıştır. Bronz levhalar üzerindeki bezemelerde Asur etkisi yanında Geç Hitit izleri de görülmektedir. Bütün bu etkiler, Urartu insanı ve zorlu coğrafyasıyla bütünleşerek yeni şekiller almış ve Urartu sanatını oluşturmuştur.
Urartu sanatı
Duvar resimleri
Mezopotamya'da kültürlerinde popüler olan duvar resimlerine benzer bazı renkli duvar resimleri Erivan-Erebuni Kalesi içerisinde korunarak günümüze dek ulaşmayı başarmışlardır. Antik Yakın Doğu sanatının şaheserleri arasında yer alan bu resimlerden bazıları Erivan'da Erebuni Müzesi'nde teşhir edilmişlerdir.
Devletin kuruluşu ile birlikte ortaya çıkmış gözüken parlak kırmızı astarlı çanak-çömlek grubu yönetim merkezi ve önemli Urartu kalelerinde bulunmaktadır. Halkın ürettiği yöresel ve geleneksel mallar da kullanılmaya devam etmiştir.
Sol taraf: Toprakkale'de yapılan kazılar sırasında ele geçirilen Şamdan. Sağ taraf: Soldaki Şamdan'ın üzerinde yer alan fildişi heykelin büyütülmüş hali, Anadolu Medeniyetleri Müzesi.
Toprakkale'de bulunan Urartu tanrılarının kemikler üzerine oyularak yapılmış Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenen heykelleri.
Karmir Blur (Kızıl-Tepe), Ermenistan Ulusal Tarihi Müzesi'nde bulunan tahtadan yapılma bir at başı.
Taş ve seramik eşyacılık
Yapılan kazılarda umulanın aksine sadece birkaç taş rölyefler ve heykelcik bulunabilmiş, Türkiye'de sadece birkaç adet taş kabartma kalıntısı ele geçirilebilmiştir. Geri kalanlar ise muhtemelen Urartu'nun çöküşünden sonra tamamen ortadan yok olup gitmiştir. Bununla beraber Türkiye'de bol miktarda kap-kaçak ve çanak-çömlek ele geçirilmiştir.
Taş ürünler
Seramik ürünler
Ermenistan'da (Karmir-Blur/Kızıl-Tepe)Teişebaini'de ve Türkiye'de Van'da yapılan kazılar sırasında bulunan taş ve seramik eserler.
Van Gölü ve Teişebaini çevresinde bulunan kalkanlar, sergilenmek üzere British Müzesi ile Berlin Müzesi'ne götürüldüler. Teişebaini, (Karmir-Blur) Kızıl-Tepe'de yapılan kazılarda da On Dört adet kalkan ele geçirilmiştir.
Teişebaini, (Karmir-Blur) Kızıl-Tepe'de yapılan kazılar sırasında bulunan kral kalkanları Ermenistan-Erivan Ulusal Tarih Müzesi'nde segilenmektedir.
Kalkanın üzerindeki yazıt şöyledir: Bu kalkan Menua oğlu Argişti aittir. Yüce ilâh Ḫaldi bu kalkanı Menua oğlu Argişti'ye verdi. Menua oğlu Argişti, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi. Yanda kalkanın üzerindeki kabartmaların krokisi görülmektedir.
Kalkanın üzerindeki yazıt şöyledir: Bu kalkan Argişti oğlu Sarduri'ye aittir. Yüce ilâh Ḫaldi bu kalkanı Argişti oğlu Sarduri'ye verdi. Argişti oğlu Sarduri, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi. Yanda kalkanın üzerindeki kabartmaların resmedilmiş hali görülmektedir.
Okluklar
Urartu arkeolojik kazıları neticesinde Teişebaini bölgesinde bronzdan yapılmış ve dış yüzlerinde askerlerin kabartma görüntüleri yer alan üç adet okluk (okların muhafaza edilmesi ve taşınması maksadıyla kullanılan kılıflar) ele geçirildi. Bunlardan bir tanesi Hermitage Müzesi'nde, diğeri ikisi ise Ermenistan Ulusal Tarih Müzesi'nde sergilenmektedir.
Argisztihinili, 5×2km² planı ile boyutları dikdörtgen şeklinde inşa edilmişti. Batı ve doğu bölgelerinde şehre ait yapılar tepeler de büyük bir kale bulunmaktadır. Argisztihinili, yaklaşık 1.000ha alanda etrafı duvarlarla çevrili ve çevresinde toplam uzunluğu yaklaşık 40km'ye varan ve kısmen günümüzde bile kullanılan sulama kanalları mevcuttu.
Argiştihinili antik kentinden arda kalan duvar bölümleri
Yirminci yüzyılın yetmişli yıllarında gerçekleştirilen arkeolojik kazı çalışmaları sayesinde şehir surları yeniden inşa ve tamir edilerek, arda kalan parçalar sergilendi.
Bilim adamlarına göre, bu kanalların inşası için 160.000m³ toprak getirtildiği, kaleler için ise 40.000m³ kaba volkanik-bazalt taşı kullanıldığı zannediliyor. Yine buralarda araştırmalar yürüten bilim insanları, savaş esirlerinin bu kanalların yapımında sıklıkla kullanılmış olabileceğini öne sürmektedir. Argisztihinili antik şehri, ayni zamanda Ararat Vadisi'nin idarî ve ekonomik kontrol merkezi konumunda bulunmaktaydı.
Argiszti'nin oğlu II. Sarduri'nin saltanatı sırasında ise tahıl ambarları, ibadet yerleri inşa edilmek suretiyle kalenin genişletildiği anlaşılıyor. Bu kalelerin, kışla, askerî karargâh, kraliyet ve resmî hizmet binalarını da ihtiva ettiği bilim insanları tarafından öne sürülmektedir.
Argiştihinili - (Armavir, Ermenistan) arkeolojik kazı bölgesinde ele geçirilen tarihi eser örnekleri
Argishtikhinili'de bulunan kap, tablet ve endüstriyel taş değirmen parçacıkları ErmenistanEtnografyaMüzesi, Armavir
Yukarıda solda: III. Rusa devrinde Argishtikhinili tahıl (silo) ambarlarından birine ait UrartucaÇivi yazısı tablet kalıntısı; Yukarıda sağda: Buğdaydan un üretiminde kullanılan endüsriyel taş değirmen parçacıkları; Solda: Argishtikhinili'deki şarap mahsenlerinden birinde bulunan kil-kap. Kendi yüksekliklerinin %80'ine kadar toprağa gömülen bu küplerin toprağa gömülü olan kısımları açıkta hava ile temas eden boyun kısımlarına nazaran günümüze kadar bozulmadan gelebilmişlerdir. Argishtikhinili'de bu tip küplerde 160.000 litre şarap depolanabilmekteydi.
Rusahinili - (Toprak-Kale, Van) arkeolojik kazı bölgesinde ele geçirilen tarihi eser örnekleri
Rusahinili-Toprakkale'deki Urartu Sanat Eserlerinden Bronz Heykel ve Tahta Oymacılık Örnekleri
Sol taraf: Rusahinili - Toprakkale'de bulunan Bronz Urartu Kanatlı Tanrı Heykelciği, (Hermitage Müzesi, Sankt-Peterburg). Orta: Toprakkale'de Ele Geçirilen Urartu Fırtına ve Savaş Tanrısı Teişeba'nın Tahtadan Oyması, (Hermitage Müzesi, Sankt-Peterburg). Sağ taraf: Modern Van şehrinin doğusunda yer alan Toprakkale (Rusahinili), Kral I. Rusa onuruna şehre Rusahinili adı verilmişti.
Van Gölü'nün 8 Km doğusunda Van Kalesi-Tuşpa yakınlarında Rusahinili (Toprak-Kale)'de yapılan kazılarda ele geçirilen Urartu krallarına ait taht ve kalkan örnekleri
Sol taraf: Rusahinili - Toprakkale'de yapılan kazılar neticesinde ele geçirilen kanatlı bir bronz boğa heykeli şeklinde tasarlanmış olan süslü taht, Hermitage Müzesi, Sankt-Peterburg. Orta: Sol taraftaki bronzdan kanatlı bir boğa heykeli şeklinde yapılmış tahtın British Müzesi'nde bulunan çizimleri. Sağ Taraf: Muhtemelen şu anda parçalanmış olan yüzlerinin vaktiyle değerli taşlarla kaplandığı izlenimini yaratan ve yanlarında altın kaplama izleri bulunan Kanatlı bir Urartu tanrısı, Hermitage Müzesi, Sankt-Peterburg.
Sol taraf: MÖ650 yılına ait olan, Van Gölü'nün 8km doğusunda Van Kalesi-Tuşpa yakınlarında Toprakkale'de yapılan kazılarda ele geçirilen ve üzerinde Büyük Kral Erimina oğlu Rusa yazıtı bulunan bronz kalkan (British Müzesi). Sağ taraf: Sol taraftaki bronz kalkanın üzerinde bulunan kabartmaların çizimleri.
Urartular hakkındaki kaynaklar
Urartular hakkındaki değerlendirmeler, birkaç kaynaktan gelen verilerle yapılır. Asur yazıtları özellikle erken dönemleri için önemli kaynak grubunu oluşturur. MÖ13.-9. yüzyıl arasındaki krallık öncesi dönem, genellikle bu kaynaklardan anlaşılmaya çalışılır. MÖ9. yüzyıl ortaları ile 6. yüzyıl arasındaki krallık dönemi ise kayalara kazdırılan Urartu kralı yazıtları, az sayıda çivi yazılı kil tablet ile Asur yazıtları ve arkeolojik bulgular birleştirilerek ortaya konabilir. Büyük kent ve kalelerdeki muhteşem mimarlık kalıntıları, maden eserler ve zengin diğer buluntular bu uygarlığı günümüze taşımaktadır.
Kaynakça
↑Wolfram Kleiss (7 Nisan 2008). "URARTU IN IRAN". Encyclopaedia Iranica Online. 7 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2026.
12Karen Radner; Nadine Moeller; D.T Potts (2023). The Age of Assyria. The Oxford History of the Ancient Near East Volume IV. Oxford University Press. s.769. ISBN978-0-19-068763-2.
12ÜNSAL, Veli (2006). Eski Çağ'da Çoruh Havzası. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. ss.118,120. 21 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Kasım 2021.
↑Petrosyan, Armen (2009). The Eastern Hittites in the South and East of the Armenian Highland?. Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies. s.63.
Urartu tarihi ile alakalı arkeolojik kazıların yapıldığı yerler
Bibliyografya
Türkçe
Belli, O., Anzaf Kalesi ve Urartu Tanrıları, İstanbul 1998, Arkeoloji ve sanat yüzyıl
Belli, O., Doğu Anadolu'da Urartu Sulama Kanalları/ Urartian Irrigation Canals in Eastern Anatolia, İstanbul 1997, Arkeoloji ve Sanat Y.
Çevik, N., Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, Ankara 2000, Türk Tarih Kurumu Y.
Çilingiroğlu, A., Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı, İzmir 1997.
Dinçol, A.M.-Kavaklı, E., Van Bölgesinde Bulunmuş Yeni Urartu Yazıtları, İstanbul 1978, Anadolu Araştırmaları Ek Yayın 1.
Erzen, A., Çavuştepe I, Ankara 1978, Türk Tarih Kurumu Y.
Özgüç, T., Altıntepe I-II, Ankara 1966-69, Türk Tarih Kurumu Y.
Köroğlu, K., Urartu Krallığı Döneminde Elazığ (Alzi) ve Çevresi, İstanbul 1996, Arkeoloji ve Sanat Y.
Sevin, V., Eski Anadolu ve Trakya. Başlangıcından Pers Egemenliğine Kadar, Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, İstanbul 2003, İletişim Y.
Sevin, V.-E. Kavaklı, Bir Erken Demir Çağ Nekropolü Van/ Karagündüz/ An Early Iron Age Cemetery, İstanbul 1997, Arkeoloji ve Sanat Y.
Tarhan M. T. 1980 "Urartu Devleti'nin Kuruluş Evresi ve Kurucu Krallardan Lutipri (Lapturi) Hakkında Yeni Görüşler", Anadolu Araştırmaları 8, 1982, pp.69–114.
Tarhan M. T. 1989, "Van Kalesi ve Eski VAn Şehri Kazıları-1987", KST, 10/1, pp.369–428.
Tarhan M. T. 2000, "Tuspa-Van Kalesi: Demirçağın Gizemli Başkentindeki Araştırmalar ve Kazılar", Türkiye Arkeoloji ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999), pp.191–200.
Yıldırım, R., Urartu İğneleri, Ankara 1989, Türk Tarih Kurumu.
Tarhan M. T. 1983 "The Structure of the Urartian State", Anadolu Araştırmaları 9,pp.295–310.
Tarhan M. T. 1984, "Eski Anadolu TArihinde Kimmerler", Anatolian Studies, 1, pp.109–120.
Tarhan M. T. "Van Kalesi'nin ve Eski Van Şehri'nin Tarihi-Millî Park Projesi Üzerine Ön Çalışmalar", Anatolian Studies, 2, pp.179–203.
Tarhan M. T. 1986a, "Van Kalesi'nin ve Eski Van Şehri'nin Tarihi-Millî Park Projesi Üzerine Ön Çalışmalar(I): Anıt Yapılar", Anatolian Studies, 3, pp.297–355.
Tarhan M. T. 1986b, "Urartu Devleti'nin Yapısal Karakteri" 9th TTKong., Ankara, 1986, pp.285–301.
Tarhan M. T. 1993, "An Urartian Intramural Pithos Burial from the Mound of Van Kalesi", Istt.Mitt.,Peter Neve Festschrift, 43, pp.279–282.
Tarhan M. T. 1994, "Recent Research at the Urartian Capital Tushpa", Tel Aviv, 21/1, pp.22–57.
Tarhan M. T. 2001, "Tushpa-Van Fortress: Research and Excavations at the Mysterious Iron Age Capital", İstanbul University's Contributions to Archaelogy in Turkey,pp.157–164.
Lenormant François Lettres assyriologiques. - Paris: 1871 Т. I.
Mordtmann A.D. Über die Keilinschriften von Armenien // Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. - Leipzig: 1877. - В. XXXI.
Louis de Robert Etude philologique sur les inscriptions cunéiformes de l'Arménie. - Paris: E. Leroux, 1876.
Barnett R.D. Urartu // Edwards I.E.S., Gadd C.J., Hammond N.G.L., Boardman J. Cambridge Ancient history. - London: Cambridge University Press, 1982. - Т. 3, part 1. - С. 314-371. - ISBN 0-521-22496-9.
Sayce A. H. The Cuneiform incriptions of Van deciphered and translated // Journal of Royal Asiatic Society. - 1882. - Т. 14.
Schulz F.E. Mémoire sur le lac de Van et ses environs // Journal Asiatique. - Paris: 1840. - В. IX.
F. E. Schulz. «Mèmoires sur le lac de Van et ses environs». Journal Asiatique, Paris, IX, 1940, p.257-323# Friedrich J. Chaldische (urartäische) Texte // Kleinasiatische Sprachdenkmäler. - Berlin: 1932.
Friedrich J. Einführung ins Urartäische: grammatischer Abriss und ausgewählter Texte mit spachlichen Erläuterungen // Mitteilungen der Vorderasiatisch-Aegyptischen Gessellschaft. - Leipzig: 1933. - В. 37. - № 3.
Stone E.C., Zimansky P. The Urartian Transformation in the Outer Town of Ayanis // Archaeology in the Borderlands. Investigations in Caucasia and beyound. - Los Angeles: University of California Press, 2003. - ISBN 1931745013.
Zimansky P. Ecology and Empire: The Structure of the Urartian State. - Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago, 1985. - (Studies in ancient oriental civilizations). - ISBN 0-918986-41-9
Zimansky P.E. Ancient Ararat, A Handbook of Urartian Studies. - New York: Caravan books, 1998. - С. 19. - 332 с. - ISBN 0-88206-091-0
Sayce A. The Kingdom of Van (Urartu) // The Cambridge Ancient History. - Cambridge: 1929. - Т. 3.
Oktay Belli Van, The Capital of Urartu, Eastern Anatolia. - Istambul: Net Yaginlar A.Ş., 1989. - С. 19. - ISBN 975-479-093-0
Götze, Albrecht Hethiter, Churriter und Assyrer: Hauptlinien der vorderasiatischen Kulturentwicklung im II. Jahrtausend v Chr Geb. Oslo. - Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1936.
Lehmann-Haupt C.F. Armenien, einst und jetzt. - Berlin: B. Behr, 1910-1931.
Zimansky, Paul Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire // Bulletin of the American Schools of Oriental Research. - The American Schools of Oriental Research, 1995. - В. 299/300. - С. 103 - 115.
Cambel H. Braidwood R. An Early Farming Village in Turkey // Scientific American. - 1970. - № 3.
Oktay Belli Urartian Dams and Artificial Lakes in Eastern Anatolia // Çilingiroğlu A., French D. H. Anatolian Iron Ages 3. The proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van, 6-12 1990. - Ankara: British Institue of Archaeology in Ankara, 1994. - В. 16. - С. 9-30. - ISBN 1-898249-05-9.
Zimansky P.E. The Kingdom of Urartu in Eastern Anatolia // Sasson J.M. Civilizations of the Ancient Near East. - New York: Scribner, 1995. - Т. II. - С. 1135-1146. - ISBN 0684192799.
Kramer S.N. Enmerkar and the Lord of Aratta; a Sumerian epic tale of Iraq and Iran. - Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1952.
Sevin, Veli The Origins of the Urartians in the Light of the Van/Karagündüz Excavations // Anatolian Studies. - 1999. - Т. 49.
Zimansky, Paul Urartian Geography and Sargon's Eighth Campaign // Journal of Near Eastern Studies. - University of Chicago Press, 1990. - Т. 49. - № 1. - С. 1 - 21.
Zimansky P. Archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in Urartu // Drews R. Greater Anatolia and the Indo-Hittite language family: Papers presented at a Colloquium hosted by the Univ. of Richmond, March 18-19, 2000. - Washington (D.C.): The Institute for the Study of Man, 2001. - С. 15-27.
Wiseman D.J. Chronicles of Chaldaean kings (626-556 B. C.) in the British Museum, Trustees of the British Museum, London, 1956
Chahin M. The Kingdom of Armenia. - second (revised) edition. - Curzon Press, 2001. - ISBN 0-7007-1452-9
Russell J. The Formation of the Armenian Nation // University of Los Angeles The Armenian People from Ancient to Modern Times. - New York: St. Martin's Press, 2004. - С. 19-36. - ISBN 1403964211.
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 49. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
Gocha Tsetskhladze The culture of Ancient Georgia in the first millennium BC and Greater Anatolia: Diffusion or Migration? // Archaeology in the Borderlands. Investigations in Caucasia and beyound. - Los Angeles: University of California Press, 2003. - ISBN 1931745013.# Garsoïan N. The Emergence of Armenia // University of Los Angeles The Armenian People from Ancient to Modern Times. - New York: St. Martin's Press, 2004. - С. 37-62. - ISBN 1403964211.
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 55. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 52. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
Burney C.A., Lang D.M. The Peoples of the Hills, Ancient Ararat and Caucaus. - New York - Washington: Praeger Publishers, 1972. - С. 182, 188. - 323 с. - ISBN 0297004956
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 60. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
Hewsen R. H. Van in This World: Paradise in the Next: The Historical Geography of Van/Vaspurakan / Hovannisian R.G.. - Costa Mesa: Mazda Publishers, 2000. - С. 16.
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 57. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 61. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
Redgate A.E. The Armenians. - Oxford: Blackwell, 1998. - С. 51. - 332 с. - ISBN 0-631-14372-6
I. M. Diakonoff Hurro-Urartian Borrowings in Old Armenian // Journal of the American Oriental Society. - American Oriental Society, 1985. - Т. 105. - № 4.
Wikimedia Commons'ta Urartular ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
Yabancı dille - Kiril alfabesi
Пиотровский Б.Б. Ванское царство (Урарту) / Орбели И.А.. - Москва: Издательство Восточной литературы, 1959. - 286 с. - 3500 экз.
Мовсес Хоренаци История Армении = ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ / Саркисян Г.Х.. - Ереван: Айастан, 1990. - 291 с. - ISBN 5-540-01084-1
Рецензия Б. Пиотровского на книгу Г. А. Меликишвили «Древневосточные материалы по истории народов Закавказья. Наири-Урарту». - Изд. АН Грузинской ССР, Тбилиси, 1954.
Дьяконов И.М., Старостин С.А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Древний Восток: этнокультурные связи. - Москва: Наука, 1988.
Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи // Вестник древней истории. - Москва: 1953 - 1954. - № 1 - 4, 1953; 1, 1954.
Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи. - Москва: Издательство АН СССР, 1960.
Дьяконов И. М. Ассиро-Вавилонские источники по истории Урарту // Вестник древней истории. - Москва: 1951. - № 2 - 4.
Дьяконов И.М. Урартские письма и документы. - Москва - Ленинград: Издательство АН СССР, 1963.
Иоганнес Фридрих Дешифровка забытых письменностей и языков. - Москва: УРСС, 2003. - ISBN 5-354-00045-9
Дьяконов И.М. Языки древней Передней Азии. - Москва: Наука, 1967.
Отождествление слов «Арарат» и «Урарту» сделано, в частности, на основании сопоставления латинских и греческих переводов Библии, например, по Книге Бытия (Быт.8:4) в греческом переводе Ковчег остановился «на горах Арарат» (др.-греч. ἐπὶ τά ὅρη τα ΄Αραράτ), а в латинском переводе «на горах Армении» (лат. super montes Armentæ). В Кумранских рукописях используется написание арам. hwrrt, явно указывающее на Урарту. См. например: Пиотровский Б.Б. Ванское царство (Урарту) / Орбели И.А.. - Москва: Издательство Восточной литературы, 1959. - С. 33. - 286 с. - 3500 экз.
Мещанинов И. И. Древневанский бог Халд-Халдин // Восточные записки. - 1927.
Rohl, David M. Генезис цивилизации. Откуда мы произошли... = Legend: The Genesis of Civilisation. - Москва: Эксмо, 2002. - 480 с. - (Тайны древних цивилизаций). - 8000 экз. - ISBN 5-699-01429-2
Канева И.Т. Шумерский героический эпос как исторический источник // Вестник Древней Истории. - 1964. - № 3-4.
Salvini Mirjo Geschichte und Kultur der Urartäer. - Darmstadt: 1995.
Меликишвили Г.А. Мусасир и вопрос о древнейшем очаге урартских племён // Вестник древней истории. - Москва: 1948. - № 2. - С. 37 - 48.
Хачатрян А. Пересмотр древнейшего периода наири-урартской истории. - Ереван: 1932.
Капанцян Г.А. Общие элементы между урартским и хеттским языками. - Эривань: 1936.
Шнирельман В.А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Алаев Л.Б. - М.: Академкнига, 2003. - 592 с. - 2000 экз. - ISBN 5-94628-118-6
Перевод Б. Б. Пиотровского с немецкого подстрочника (E. Ebeling, B. Meissner, E. Weidner Die Inschriften der Altassyrischen Könige. - Leipzig: 1926.
Дьяконов И.М., Урартское государство в новом освещении // Вестник древней истории. - Москва: Наука, 1987. - № 3. - С. 202-211.
Перевод А.П. Рифтина, приведённый в книге: Мещанинов И.И. Халдоведение. История древнего Вана.. - Баку: Известия ООИА, 1927.
Компиляция Б.Б. Пиотровского на основании публикаций переводов трафаретной надписи, обнаруженной в 1950 году, Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи // Вестник древней истории. - Москва: 1953 - 1954. - № 1 - 4, 1953; 1, 1954., Оганесян К. Арин-Берд (Ганли-тапа) - урартская крепость города Ирпуни // Известия академии наук Армянской ССР. - Ереван: Издательство АН Арм ССР, 1951. - № 8.
Перевод И. М. Дьяконова с французского подстрочника (Thureau-Dangin F., Dunand M. Til-Barsib. - Paris: 1936.) из сборника: Дьяконов И. М. Ассиро-Вавилонские источники по истории Урарту // Вестник древней истории. - Москва: 1951. - № 2 - 4.
Перевод Б. Б. Пиотровского с немецкого подстрочника (Klauber E. Assyrisches Beamtentum nach Briefen aus der Sargonidenzeit. - Leipzig: 1910.)
Арутюнян Н.В. Биайнили - Урарту. Военно-политическая история и вопросы топонимики.. - Санкт-Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2006. - С. 239. - 368 с. - 1000 экз. - ISBN 5-8465-0133-8
Дьяконов И.М. Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н.э. Хурриты, лувийцы, протоармяне / Еремян С.Т.. - Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1968. - С. 213-224. - 266 с. - 1000 экз.
О последнем периоде Урарту сохранилось мало сведений, поэтому существует несколько альтернативных мнений о порядке правления последних правителей Урарту. Данный список составлен по статье Н. В. Арутюняна (Арутюнян Н. В. Некоторые вопросы последнего периода истории Урарту // Древний Восток. - Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1976. - № 2.), которая учитывает археологические работы на Кармир-Блуре пятидесятых - шестидесятых годов, в отличие от более ранней, но более цитируемой статьи И. М. Дьяконова (Дьяконов И.М. Последние годы Урартского государства по ассиро-вавилонским источникам // Вестник Древней Истории. - Москва: 1951. - № 2.)
Арутюнян Н.В. Биайнили - Урарту. Военно-политическая история и вопросы топонимики.. - Санкт-Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2006. - С. 255. - 368 с. - 1000 экз. - ISBN 5-8465-0133-8
Дьяконов И. М. История Мидии, Ленинград, 1956
Пиотровский Б.Б. Искусство Урарту VIII-VI вв. до н. э.. - Ленинград: Издательство Государственного Эрмитажа, 1962.
Геворкян А.Ц. Из истории древнейшей металлургии Армянского нагорья. - Ереван: Изд. АН Армянской ССР, 1980.
Тураев Б. А. История Древнего Востока. - Санкт-Петербург: 1914.
Тер-Саркисянц А. История и культура армянского народа с древнейших времён до начала XIX века. - Москва: Издательство Восточной литературы РАН, 2005. - С. 52. - 686 с. - 1500 экз. - ISBN 5-02-018445-4
Пиотровский Б.Б. Скифы и Урарту // Вестник древней истории. - Москва: Наука, 1989. - № 4. - С. 3-10.
Чубинишвили Т.Н. Новые данные о проникновении урартской культуры в Южную Грузию // Новое в Советской Археологии. Материалы и исследования по археологии СССР. - Москва: 1965. - В. 130. - С. 198-201.
Джафаров Г.Ф. Связи Азербайджана со странами Передней Азии в эпоху поздней бронзы и раннего железа (по археологическим материалам Азербайджана). - Баку: Элм, 1984. - 106 с.
Источники, подтверждающие маргинальность «хайасских» гипотез армянского этногенеза приведены здесь, а также здесь. Источники, подтверждающие маргинальность концепций армянизации Урарту приведены здесь.
Джаукян Г.Б. Взаимоотношение индоевропейских, хурритско-урартских и кавказских языков. - Ереван: Издательство АН Арм ССР, 1967.
Дьяконов И.М. Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н.э. Хурриты, лувийцы, протоармяне / Еремян С.Т.. - Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1968. - 266 с. - 1000 экз.
