Utik

Ուտիք
Ermenistan Krallığı Province
MÖ 189–MS 387
Utik harita üzerinde
Utik harita üzerinde
Aşharhatsuyts'a göre Utik, Büyük Ermenistan içindedir (Suren Yeremian'ın haritasına göre)
Tarih Antik Çağ
Orta Çağ
 - I. Artaşes kendisini bağımsız ilan etti MÖ 189
 - Sasani İmparatorluğu tarafından Kafkas Albanyası'na verildi. MS 387
Bugün parçası  Azerbaycan
 Ermenistan
MS 150 yılında Ermenistan Krallığı bünyesinde Utik. Kura ve Aras nehirlerinin birleştiği yerin etrafındaki alan, Yeremian'a göre Utik yerine Paytakaran'a yerleştirilmiştir ancak bu, Hewsen ve Harutiunian tarafından reddedilmiştir.

Utik (Ermenice: Ուտիք) ya da Uti olarak da bilinen bu bölge, Ermenistan Krallığı içinde tarihi bir eyalet ve prenslikti. MS 387'de Sasani Pers İmparatorluğu ile Doğu Roma İmparatorluğu arasında Ermenistan'ın bölünmesinin ardından Kafkas Albanyası'na devredildi. Bölgenin büyük bir kısmı günümüz Azerbaycan'ında, Kura Nehri'nin hemen batısında yer alırken, bir kısmı da günümüz kuzeydoğu Ermenistan'ındaki Tavuş ilindebulunmaktadır.

Adı

Ermeni kaynaklarında Utik Uti, Awti, Utiats’wots’ ashkharh ('Utik halkının ülkesi'), Utiats’wots’ gavar’ ('Utik halkının bölgesi'), Utiakan ashkharh ve Utiakan gavar’ ('Utilerin ülkesi/bölgesi') olarak da adlandırılmaktadır. Suren Yeremian'a göre bu isim başlangıçta Uti (utiats’i) kabilesinin yaşadığı Uti Arandznak ("Yaygın Uti") bölgesini ifade etmek için kullanılıyordu, ancak daha sonra daha büyük bir bölgeyi ifade etmek için de kullanılmaya başlandı. Batlamyus'un Coğrafya'sında Otene, Latin Ravenna Kozmografisinde Otenon, Pliny'de Otena ve Arap literatüründe, el-Belâzürî'nin Futuh al-Buldan'ında Ūdh adlarıyla ifade edilmiştir. Ayrıca Strabon'un Ouitia olarak adlandırdığı toprakla da özdeşleştirilebilir, ancak bazı araştırmacılar Strabon'un Ouitia'sının Hazar Denizi'nin kuzeybatı veya güney kıyısına denk geldiğini öne sürmektedir. Robert H. Hewsen'e göre, Utik adı muhtemelen Herodot'un bahsettiği Outioi, Strabon'un bahsettiği Ouitioi ve Pliny'nin bahsettiği Udini etnonimleriyle bağlantılıdır. Pliny ayrıca Uti adlı bir gruptan da bahseder ki bu, Utiklerin Udinlerden ayrı bir grup olduğunu ve Utidorsi adının Uti ve başka bir grup olan Aorsi'nin birleşimi olduğunu düşündürmektedir. Wolfgang Schulze, Otene ve Uti(k)'nin mutlaka ilişkili olmadığını ve iki ayrı bölgeye atıfta bulunabileceğini yazmaktadır. Udi-/Uti-, Kura ve Aras nehirleri ile Karabağ dağları arasındaki ovalara atıfta bulunan eski bir yer adı da olabilir. Yer adı, modern Güney Kafkasya'da Kura'nın kuzeyinde, özellikle Azerbaycan'daki Nij köyünde yaşayan Udin halkının adıyla da ilişkili olabilir. Bölge daha sonra Utik ve komşusunun adından dolayı Artsakh, Karabağ olarak bilinmeye başlandı. Utik toprakları Karabağ'ın ova veya bozkır kısmını ifade etmeye başladı. Utik toprakları ayrıca, dar anlamda Kura ve Aras nehirleri arasındaki alanı, daha geniş anlamda ise doğu Güney Kafkasya'yı kapsayan Arran olarak bilinen bölgeyle de örtüşüyordu.

Notlar

  1. ↑ Yalın çoğul halini ve ülke adlarını oluşturan Ermenice: -k’ soneki olmadan
  2. ↑ Hakobyan, Strabon'un Hazar Denizi'nin güney kıyısında ve denizin batı kıyısında Albanyalıların ve Hazarlıların kuzeyinde yaşayan, Ouitiyalılar olarak adlandırılan iki gruba atıfta bulunduğunu düşünüyor.

Kaynakça

  1. ↑ Arzumanian, Makich, (Ed.) (1981). Haykakan sovetakan hanragitaran [Armenian Soviet Encyclopedia] (Ermenice). 7. Erevan: Haykakan hanragitarani glkhavor khmbagrutʻyun. s. 321, inlay.
  2. ↑ Hewsen 1992, p. 309, note 3.
  3. ↑ Harutiunian 1986, p. 268.
  4. ↑ Chaumont, M. L. (1985). "Albania". Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation. 9 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026. The more or less self-interested loyalty of the Albanians explains why the Sasanians helped them to seize from the Armenians the provinces (or districts) of Uti (with the towns of Xałxał and Pʿartaw), Šakašēn, Kołṭʿ, Gardman, and Arcʿax. (...) These territories were to remain in the possession of Albania; a reconquest by Mušeł (cf. Pʿawstos, ibid.) was unlikely.
  5. ↑ Harutiunian, B. (1986). "Utikʻ". Arzumanian, Makich (Ed.). Haykakan sovetakan hanragitaran [Armenian Soviet Encyclopedia] (Ermenice). 12. Erevan: Haykakan hanragitarani glkhavor khmbagrutʻyun. ss. 267-269.
  6. ↑ Yeremian, Suren (1963). Hayastaně ěst "Ashkharhatsʻoytsʻ"-i: (pʻordz VII dari haykakan kʻartezi verakazmutʻyan zhamanakakitsʻ kʻartezagrakan himkʻi vra) [Armenia according to the Ashkharhatsuyts (attempt at the reconstruction of the map of 7th-century Armenia on the basis of modern cartography)] (Ermenice). Erevan: Haykakan SSṚ GA hratarakchʻutʻyun. s. 73.
  7. 1 2 3 4 Hewsen, Robert H. (1992). The Geography of Ananias of Širak (Ašxarhac῾oyc῾): The Long and the Short Recensions. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. s. 260. ISBN 3-88226-485-3.
  8. ↑ Pliny, Natural History, VI, 42; XII, 28. Cited in Akopian [Hakobyan], Aleksan (2022). Albaniia-Aluank v greko-latinskikh i drevnearmianskikh istochnikakh [Albania-Aluank in the Greek-Latin and Old-Armenian Sources]. 2nd, rev. (Rusça). Erivan: Gitutyun. s. 73. ISBN 978-5-8080-1485-5.
  9. ↑ Hewsen, Robert H. (2001). Armenia: A Historical Atlas. University of Chicago Press. s. 58. ISBN 0-226-33228-4.
  10. ↑ Roller, Duane W. (2018). "The Northeastern Part of the Inhabited World". A Historical and Topographical Guide to the Geography of Strabo. Cambridge University Press. s. 682. doi:10.1017/9781316848203.013. ISBN 978-1-107-18065-9.
  11. ↑ Akopian 2022, p. 71-72: "Я. А. Манандян и С. Т. Еремян видят прямое упоминание армянской провинции Утик в следующем разделе Страбона в описании Армении: 'Передают также, что некоторая часть энианов поселилась в Уитии, другая же [emphasis Akopian's] – над армянами, за горами Абом и Нибаром'. Однако, как видим, данная фраза противопоставляет с одной стороны Армению, с другой же – Уитию на берегу Каспийского моря, следовательно, вторая не может являться частью первой. Уития в данном разделе не Утик, а та область обитания уитиев, которых Страбон в разделе XI, 7, 1 прямо помещает между амардами и анариаками [Y. A. Manandian and S. T. Yeremian see a direct mention of the Armenian province of Utik in the following section of Strabo in [his] description of Armenia: 'It is also reported that some of the Enians settled in Uitia, while the others settled above the Armenians, behind the mountains Abom and Nibar'. However, as we see, this phrase contrasts Armenia on the one hand, and Ouitia on the shores of the Caspian Sea on the other, therefore, the second cannot be part of the first. Ouitia in this section is not Utik, but the area inhabited by the Ouitians, whom Strabo in section XI, 7, 1 explicitly places between the Amardians and Anariacae]."
  12. ↑ Akopian 2022, pp. 69–70.
  13. 1 2 Schulze, Wolfgang (2018). "Caucasian Albanian and the Question of Language and Ethnicity". Mumm, Peter-Arnold (Ed.). Völker und Phantome: Sprach- und kulturwissenschaftliche Studien zur Ethnizität. 1st. Berlin: De Gruyter. s. 289.
  14. ↑ Akopian 2022, p. 70.
  15. ↑ Schulze 2018, pp. 289–290.
  16. ↑ Mutafian, Claude (2024). "Survey of Historical Geography of the South Caucasus from the Middle Ages to the Present Day". Dorfmann-Lazarev, Igor; Khatchadourian, Haroutioun (Ed.). Monuments and Identities in the Caucasus: Karabagh, Nakhichevan and Azerbaijan in Contemporary Geopolitical Conflict. Leiden: Brill. ss. 15-16. ISBN 978-90-04-67738-8.
  17. ↑ Hewsen 1992, p. 195.
  18. ↑ Ambartsumian, Viktor, (Ed.) (1975). "Aṛan". Haykakan sovetakan hanragitaran [Armenian Soviet Encyclopedia] (Ermenice). 1. Erevan: Haykakan hanragitarani glkhavor khmbagrutʻyun. s. 524-525.
  19. ↑ Bosworth, C. E. (1986). "Arrān". Yarshater, Ehsan (Ed.). Encyclopædia Iranica, Online Edition (İngilizce). Encyclopædia Iranica Foundation.