Gordijnzwam
| Cortinarius | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||
| Violette gordijnzwam (Cortinarius violaceus) | ||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||
| ||||||||||||
| Geslacht | ||||||||||||
| Cortinarius (Pers.) Gray (1821) | ||||||||||||
_Gray_18241.jpg) | ||||||||||||
 | ||||||||||||
 Afbeeldingen op Wikimedia Commons | ||||||||||||
 Cortinarius op Wikispecies | ||||||||||||
| ||||||||||||
Gordijnzwam (Cortinarius) is een geslacht van schimmels in de familie Cortinariaceae. Het is een van de grootste geslachten binnen de plaatjeszwammen, met in ruime opvatting meer dan 2.000 beschreven soorten wereldwijd. Ook in Nederland en België behoren gordijnzwammen tot de soortenrijkste groepen plaatjeszwammen. De typesoort is de violette gordijnzwam (Cortinarius violaceus).
Een gemeenschappelijk kenmerk van gordijnzwammen is de aanwezigheid van een gordijn (cortina) tussen de hoedrand en de steel bij jonge vruchtlichamen. De naam van het geslacht is afgeleid van het Latijnse cortina, wat gordijn betekent. Het gordijn bestaat uit fijne, spinnenwebachtige vezels die bij het uitgroeien van de hoed meestal verdwijnen. Vaak blijven er restanten op de steel achter, soms als een door sporen roestbruin gekleurde ringzone. De sporenprint is doorgaans roestbruin tot okerbruin.
Consumptie van gordijnzwammen wordt afgeraden, omdat verschillende soorten ernstig giftig zijn en veel soorten moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn.
Onderscheidende kenmerken
Gordijnzwammen hebben een droge tot slijmerige hoed, waarvan de kleur sterk kan variëren. De lamellen zijn bij jonge exemplaren vaak witachtig, geel, bruin of violet en verkleuren bij rijping door de sporen meestal bruin. Alle soorten vormen ectomycorrhiza met planten, voornamelijk bomen en struiken.
Het is vaak mogelijk om een paddenstoel als gordijnzwam te herkennen, maar het bepalen van de soort is doorgaans moeilijk. Veel soorten lijken uiterlijk sterk op elkaar. Bij determinatie zijn de volgende kenmerken van belang:
- hoed droog of slijmig, glad of vezelig en de kleur;
- hoed hygrofaan of niet, rand gestreept of niet en aanwezigheid van velumresten;
- kleur van de lamellen bij jonge vruchtlichamen;
- steel droog of slijmig, aanwezigheid van een knol of velumresten;
- geur, die bij bepaalde soorten kenmerkend is;
- microscopische kenmerken, vooral afmetingen, vorm en ornamentatie van de sporen;
- standplaats, met name de mogelijke mycorrhizapartner en de bodemsoort.
Veel soorten uit de traditioneel onderscheiden groep Dermocybe, zoals de bloedrode gordijnzwam (Cortinarius sanguineus), bevatten kleurstoffen die gebruikt kunnen worden voor het verven van textiel.
Toxiciteit
Sommige soorten, zoals Cortinarius praestans en de meelkop (Cortinarius caperatus), worden als eetbaar beschouwd. Andere soorten zijn echter zeer giftig en kunnen dodelijke vergiftigingen veroorzaken. Vooral Cortinarius orellanus en de fraaie gifgordijnzwam (Cortinarius rubellus) zijn berucht vanwege hun gehalte aan orellanine.
Deze giftige stof kan ernstige beschadiging van de nieren veroorzaken, waaronder tubulo-interstitiële nefritis. De eerste symptomen kunnen pas enkele dagen na consumptie optreden. In ernstige gevallen ontstaat blijvend nierfalen waarvoor dialyse of een niertransplantatie noodzakelijk kan zijn.
Orellanine kan met chemisch-analytische technieken worden aangetoond, maar niet betrouwbaar met een eenvoudige veldtest. Vanwege de moeilijke determinatie en het risico op ernstige vergiftiging wordt het eten van gordijnzwammen afgeraden.
Classificatie
Moleculair onderzoek heeft aangetoond dat verschillende vroeger afzonderlijk onderscheiden geslachten tot Cortinarius behoren. Zo werd het geslacht Rozites, waaronder R. caperatus (meelkop), op grond van DNA-onderzoek bij Cortinarius ondergebracht. Ook Dermocybe werd zowel als zelfstandig geslacht als ondergeslacht van Cortinarius beschouwd.
In 2022 werd op basis van moleculair onderzoek voorgesteld de familie Cortinariaceae in tien geslachten op te splitsen, waaronder Cortinarius, Phlegmacium en Thaxterogaster. Deze indeling is echter omstreden. Een onderzoek uit 2024 concludeerde dat de evolutionaire verwantschappen nog onvoldoende duidelijk zijn om deze opsplitsing volledig te rechtvaardigen. Daarom wordt Cortinarius in de literatuur ook nog in ruime zin gebruikt.
Geselecteerde soorten
- Cortinarius austrovenetus – een Australische gordijnzwam met een opvallend groene hoed, ook bekend onder het synoniem Dermocybe austroveneta.
- Cortinarius caperatus – de meelkop, een als eetbaar beschouwde soort die vooral voorkomt in noordelijke delen van Europa en Noord-Amerika.
- Cortinarius orellanus en C. rubellus – twee zeer giftige soorten die ernstige nierschade kunnen veroorzaken.
- ↑ (en) Index Fungorum
- ↑ GBIF – Cortinarius
- 1 2 Liimatainen, K., Kim, J.T., Pokorny, L., Kirk, P.M., Dentinger, B.T.M. & Niskanen, T. (2022). Taming the beast: a revised classification of Cortinariaceae based on genomic data. Fungal Diversity 112: 89–170. DOI: 10.1007/s13225-022-00499-9.
- ↑ Naturalis – De Interactieve Paddenstoelengids: Cortinarius
- ↑ Nederlandse Mycologische Vereniging – Gordijnzwammen
- ↑ Räisänen, R. (2019). Fungal colorants in applications – focus on Cortinarius species. Coloration Technology 135: 22–31. DOI: 10.1111/cote.12376.
- ↑ Danel, V.C., Saviuc, P.F. & Garon, D. (2001). Main features of Cortinarius spp. poisoning: a literature review. Toxicon 39: 1053–1060. DOI: 10.1016/S0041-0101(00)00248-8.
- ↑ (1997). Novel methods for identification and quantification of the mushroom nephrotoxin orellanine. Journal of Chromatography A.
- ↑ NDFF Verspreidingsatlas – Meelkop
- ↑ (2024). The genus Cortinarius should not (yet) be split. IMA Fungus. DOI: 10.1186/s43008-024-00159-4.
- ↑ Fungimap – Cortinarius austrovenetus