Marasmiellus is een geslacht van schimmels uit de familie Omphalotaceae, behorend tot de orde Agaricales. Het werd in 1915 beschreven door de Amerikaanse mycoloog William Alphonso Murrill. De soorten vormen doorgaans kleine, gesteelde vruchtlichamen en leven voornamelijk saprotroof op afgestorven plantaardig materiaal.
De taxonomische afbakening van het geslacht is veranderd door moleculair-fylogenetisch onderzoek. In verschillende moderne indelingen wordt Marasmiellus als synoniem van Collybiopsis beschouwd. Andere onderzoekers handhaven het als zelfstandig geslacht.
Kenmerken
Macroscopische kenmerken
De vruchtlichamen van de traditioneel tot Marasmiellus gerekende soorten zijn meestal klein en hebben een dunvlezige, vaak tere hoed. De hoed is doorgaans witachtig, crème of lichtbruin, maar kan ook geelachtig, rozeachtig of donkerbruin zijn. De vorm varieert van gewelfd tot vlak of enigszins trechtervormig. Sommige soorten hebben een duidelijk geribde of doorschijnend gestreepte hoedrand.
De lamellen zijn gewoonlijk licht van kleur en kunnen aangehecht tot aflopend zijn. Ze staan soms vrij ver uiteen en kunnen door dwarsverbindingen met elkaar verbonden zijn.
De steel is meestal slank en centraal of enigszins excentrisch geplaatst. Bij sommige soorten is deze sterk gereduceerd, waardoor het vruchtlichaam bijna zijdelings aan het substraat vastzit. Een annulus (ring) en volva ontbreken. De sporenafdruk is wit.
Microscopische kenmerken
De basidiosporen zijn doorgaans glad, kleurloos en dunwandig. Ze zijn meestal ellipsoïde tot langwerpig, soms vrijwel cilindrisch of spoelvormig. De sporen zijn niet-amyloïde.
De pileipellis (hoedhuid) kan bestaan uit liggende, vertakte hyfen met korte, vaak onregelmatige uitsteeksels. Bij verschillende soorten is een zogenoemde Rameales-structuur aanwezig, waarbij hyfen of eindcellen talrijke korte, vingervormige tot koraalachtige vertakkingen hebben.
De cheilocystiden zijn variabel van vorm en kunnen cilindrisch, knotsvormig, onregelmatig vertakt of koraalachtig zijn. Ook op het steeloppervlak kunnen cystidia voorkomen. Gespen zijn bij veel soorten aanwezig.
De microscopische kenmerken vertonen aanzienlijke overlap met verwante geslachten, waaronder Gymnopus en Collybiopsis. Een betrouwbare indeling is daardoor niet altijd mogelijk op basis van uitsluitend morfologische kenmerken.
Ecologie
De meeste soorten die tot Marasmiellus zijn gerekend, leven saprotroof en breken afgestorven plantaardig materiaal af. Ze groeien onder meer op dode takken, twijgen, bladeren, naalden en stengels van grassen en kruidachtige planten. Daarmee spelen ze een rol bij de afbraak van strooisel en de kringloop van voedingsstoffen.
De vruchtlichamen worden aangetroffen in loofbossen, naaldbossen en gemengde bossen, maar ook in graslanden en andere open vegetaties. Het gebruikte substraat en de voorkeur voor bepaalde plantensoorten verschillen per soort.
Naast saprotrofe soorten zijn ook plantparasitaire soorten beschreven. Sommige daarvan kunnen levende planten aantasten, waaronder landbouwgewassen als banaan, kokospalm en suikerriet.
Verspreiding
Soorten die onder de naam Marasmiellus zijn beschreven, komen wereldwijd voor. Het geslacht in traditionele zin is bijzonder soortenrijk in tropische en subtropische gebieden, waaronder Midden- en Zuid-Amerika en Zuidoost-Azië. Ook in gematigde streken, waaronder Europa, komen verschillende soorten voor.
In Nederland worden onder de traditionele geslachtsnaam onder meer het wit ruitertje, het schelpjesruitertje, het takruitertje en het halmruitertje vermeld. De verspreiding en zeldzaamheid verschillen sterk per soort. Het wit ruitertje (Marasmiellus candidus) is volgens de Nederlandse Verspreidingsatlas zeer zeldzaam en komt vooral voor op dode takken van loofbomen in bossen op voedselrijke, vaak kalkhoudende bodems.
Taxonomie
Het geslacht Marasmiellus werd in 1915 door William Murrill beschreven. De typesoort is Marasmiellus juniperinus, oorspronkelijk verzameld op Jamaica op de schors van een levende Juniperus barbadensis.
Traditioneel werd het geslacht onderscheiden op grond van de kleine vruchtlichamen, het uiterlijk van de hoed en steel, en de bouw van de hyfen in de hoedhuid. Deze kenmerken bleken echter onvoldoende om alle tot het geslacht gerekende soorten als één natuurlijke verwantschapsgroep af te bakenen.
In 2004 onderzochten Mata, Hughes en Petersen de fylogenetische positie van de typesoort met behulp van DNA-sequenties van het ribosomale DNA. Hieruit bleek dat M. juniperinus binnen een verwantschapsgroep van Gymnopus-achtige soorten viel.
Vervolgonderzoek bevestigde dat de traditionele afbakening van Gymnopus en Marasmiellus niet overeenkwam met alle moleculair vastgestelde verwantschappen. Oliveira en medewerkers erkenden in 2019 Marasmiellus in engere zin als afzonderlijk geslacht en onderscheidden daarnaast onder meer de nieuwe geslachten Paragymnopus en Pusillomyces.
Petersen en Hughes concludeerden in 2021 dat de typesoorten van Marasmiellus en Collybiopsis tot dezelfde verwantschapsgroep behoren. Omdat de naam Collybiopsis uit 1909 ouder is dan Marasmiellus uit 1915, heeft Collybiopsis bij deze geslachtsafbakening nomenclatorische prioriteit. De typesoort wordt daarom ook aangeduid als Collybiopsis juniperina.
Deze opvatting wordt gevolgd door onder meer Index Fungorum, waar Marasmiellus als synoniem van Collybiopsis wordt behandeld. De taxonomische behandeling is echter niet in alle publicaties gelijk. In onderzoeken uit 2024 en 2025 worden nog nieuwe soorten onder Marasmiellus beschreven en wordt het geslacht door de betreffende auteurs als zelfstandig beschouwd.
Soorten
Tot de soorten die in Nederland onder de naam Marasmiellus zijn vermeld, behoren:
Ook buiten de overgang naar Collybiopsis zijn soorten heringedeeld. Zo wordt Marasmiellus tricolor tegenwoordig door Species Fungorum onder de naam Metacampanella tricolor geplaatst.
De soortenlijst is afhankelijk van de gevolgde taxonomische indeling en omvat daardoor niet noodzakelijk dezelfde soorten als in oudere determinatiewerken.
Literatuur
Antonín, V. & Noordeloos, M.E. (2010). A Monograph of Marasmioid and Collybioid Fungi in Europe. IHW-Verlag.
Noordeloos, M.E. (1983). Systematiek en verspreiding van Marasmiellus in Nederland. Coolia 26: 33–45.
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Marasmiellus op Wikispecies
