PDP-11

PDP-11
PDP-11
Type Minicomputer
Besturings­systeem Onder meer RT-11, RSX-11, RSTS/E en Unix
Ontwikkelaar Digital Equipment Corporation
Serie PDP
Verschijning 1970
Beëindigd 1997 (verkoop door DEC)
Processor(s) Verschillend per model
Geheugen Verschillend per model
Opvolger VAX
Portaal  Portaalicoon   Computer
Informatica
PDP-11/40 met een TU56 met twee DECtape-stations.

De PDP-11 was een serie 16 bit-minicomputers van de Amerikaanse computerfabrikant Digital Equipment Corporation (DEC). De eerste machines werden in 1970 geleverd. De naam PDP staat voor Programmed Data Processor. DEC verkocht de PDP-11 tot 1997.

DEC ontwikkelde de PDP-11 als een computerfamilie die uiteenlopende toepassingen en prijsklassen kon bedienen. De eerste machines werden vooral verkocht aan ervaren computergebruikers aan universiteiten en onderzoekslaboratoria. Later omvatte het aanbod zowel kleine systemen voor de besturing van apparatuur als krachtigere computers voor meerdere gelijktijdige gebruikers. De modellen deelden een basisarchitectuur en instructieset, maar verschilden onder meer in snelheid, geheugenbeheer en aansluitmogelijkheden.

De PDP-11 speelde een belangrijke rol in de vroege ontwikkeling van Unix en de programmeertaal C. Ook de ontwerpers van de Motorola 68000 lieten zich door de PDP-11 inspireren.

Architectuur

De PDP-11 verwerkte woorden van 16 bits en kon ook afzonderlijke bytes van 8 bits bewerken. De architectuur combineerde registers voor algemeen gebruik met verschillende adresseringswijzen. Daardoor konden veel instructies op vergelijkbare wijze worden gebruikt voor gegevens in registers en in het geheugen.

Een kenmerk van de oorspronkelijke modellen was de Unibus, waarop de processor, het geheugen en de besturingselektronica van randapparaten waren aangesloten. De registers waarmee programma's randapparaten aanstuurden, kregen adressen binnen de geheugenadresruimte. Daardoor konden programma's deze registers met gewone geheugeninstructies benaderen, zonder een afzonderlijke klasse invoer- en uitvoerinstructies. De gemeenschappelijke bus vergemakkelijkte het toevoegen van randapparaten, ook van andere fabrikanten.

De 16-bits adressering bood een adresruimte van 64 kilobyte. Bij systemen zonder geheugenbeheer was daarvan doorgaans 8 kilobyte gereserveerd voor de registers van randapparaten, zodat maximaal 56 kilobyte voor het werkgeheugen beschikbaar bleef. Latere modellen kregen geheugenbeheer waarmee een groter fysiek geheugen kon worden aangesproken. Sommige modellen ondersteunden bovendien afzonderlijke adresruimten voor instructies en gegevens. De PDP-11/70 had een fysieke adressering van 22 bits en kon daarmee ongeveer 4 MB geheugen adresseren.

Bij de LSI-11 en latere compacte modellen gebruikte DEC de Q-bus. De processor werd daarbij op enkele geïntegreerde schakelingen ondergebracht, in plaats van op meerdere printplaten met afzonderlijke logische schakelingen. Latere generaties gebruikten de F11- en J11-chipsets.

De beperkte adresruimte voor programma's bleef een belemmering voor toepassingen die veel geheugen nodig hadden. DEC ontwikkelde de 32-bits VAX-architectuur als uitbreiding op de PDP-11. Het eerste model, de VAX-11/780, werd in oktober 1977 geïntroduceerd. De PDP-11-familie bleef daarnaast bestaan en werd verder uitgebreid.

PDP-11-modellen

DEC leverde de eerste PDP-11/20 in april 1970. In de daaropvolgende jaren breidde het bedrijf de familie in twee richtingen uit: met goedkopere modellen, zoals de PDP-11/05 en PDP-11/10, en met krachtigere computers, zoals de PDP-11/45 en PDP-11/70. De modellen behielden dezelfde basisarchitectuur, maar verschilden in onder meer rekensnelheid, geheugenbeheer en uitbreidingsmogelijkheden.

Met de LSI-11 uit 1975 bracht DEC de processor onder op een chipset, waardoor compactere systemen mogelijk werden. De F11-chipset uit 1979 en de latere J11-chipset zetten deze ontwikkeling voort. Daarmee veranderde de PDP-11 van een familie waarvan de processors meerdere printplaten besloegen in een reeks die ook compacte desktop- en MicroPDP-systemen omvatte. De oudere Unibus bleef daarnaast in gebruik: de PDP-11/84 combineerde de J11 met aansluitingen voor Unibus-randapparaten.

De onderstaande modellen zijn per groep chronologisch gerangschikt. De jaartallen betreffen de introductie, tenzij uitdrukkelijk een eerste levering of een andere datering wordt genoemd. Bij modellen uit hetzelfde jaar geeft de volgorde geen nadere onderlinge chronologie aan.

Unibus-modellen

De oorspronkelijke PDP-11-modellen gebruikten de Unibus voor de verbinding tussen processor, geheugen en randapparaten. Bij krachtigere modellen kwamen daar afzonderlijke verbindingen voor het geheugen en snelle randapparaten bij. Zo combineerde de PDP-11/70 de Unibus met MASSBUS-aansluitingen voor snelle schijf- en magneetbandapparatuur; de latere PDP-11/84 gebruikte een afzonderlijke verbinding tussen processor en geheugen.

PDP-11-modellen met Unibus
Model Introductie Kenmerken en toelichting
PDP-11/20 en PDP-11/15 1970 De eerste modellen van de familie. Ze gebruikten aanvankelijk ringkerngeheugen. DEC dateert de eerste levering van de PDP-11/20 op april 1970.
PDP-11/45 1971–1972 Een krachtiger, met microcode bestuurd model, met optioneel geheugenbeheer en een drijvendekommaprocessor. Het kon zowel ringkerngeheugen als halfgeleidergeheugen gebruiken. DEC noemt 1971 als introductiejaar; de PDP-11 FAQ noemt juni 1972.
PDP-11/05 en PDP-11/10 1972 Goedkopere modellen met een uit twee printplaten opgebouwde processor en prestaties die vergelijkbaar waren met die van de PDP-11/20.
PDP-11/40 en PDP-11/35 1972–1973 Verwante modellen met een microgeprogrammeerde processor. Geheugenbeheer en uitgebreidere rekeninstructies waren als opties beschikbaar. DEC dateert de introductie van de 11/40 op 1972; de PDP-11 FAQ behandelt de 11/35 en 11/40 gezamenlijk onder januari 1973.
PDP-11/50 Uiterlijk 1973 beschikbaar Een uitvoering van de PDP-11/45 met MOS-halfgeleidergeheugen. De Universiteit van Delaware nam in het najaar van 1973 een PDP-11/50 in gebruik.
PDP-11/70 1975 Een krachtig model met cachegeheugen, 22-bits fysieke adressering en afzonderlijke verbindingen voor snelle gegevensoverdracht tussen geheugen en MASSBUS-randapparaten. DEC kondigde het model in februari 1975 aan; Datapro noemt mei 1975 als eerste leveringsdatum.
PDP-11/04 1975 Een goedkoper model waarvan de processor op één printplaat was ondergebracht.
PDP-11/34 1975–1976 Een goedkoper vervolg op de PDP-11/40, met geheugenbeheer als standaardvoorziening. DEC noemt een eerste levering in 1975; de PDP-11 FAQ dateert het model op maart 1976.
PDP-11/55 1976 Een uitvoering uit de 11/45-familie met snel bipolair halfgeleidergeheugen.
PDP-11/60 1977 Een model met cachegeheugen en de mogelijkheid om eigen instructies aan de microcode toe te voegen. DEC kondigde het in maart 1977 aan.
PDP-11/44 1979 Een model met standaard 8 kilobyte cachegeheugen en 22-bits geheugenbeheer. Een drijvendekommaprocessor en instructies voor commerciële gegevensverwerking waren optioneel beschikbaar. DEC vermeldt november 1979 als het begin van de levering.
PDP-11/24 1981 Een Unibus-model met de F11-chipset. DEC introduceerde het in maart 1981. Het combineerde een compacte processor met aansluitmogelijkheden voor bestaande Unibus-randapparaten.
PDP-11/84 April 1985 Een model met de J11-chipset, 8 kilobyte cachegeheugen en een afzonderlijke geheugenverbinding, private memory interconnect (PMI). Randapparaten werden via de Unibus aangesloten. De eerste systemen werden in mei 1985 geleverd.
PDP-11/94 Mei 1990 Een later J11-model met snel geheugen op de processorkaart en aansluiting voor Unibus-randapparaten. Het werd samen met de MicroPDP-11/93 geïntroduceerd.

Q-bus-modellen

De J11-chipset werd gebruikt in verschillende MicroPDP-11-modellen en in de PDP-11/84.

De Q-bus-modellen kwamen voort uit de LSI-11, die DEC in februari 1975 introduceerde. Waar de eerdere processors uit meerdere printplaten met logische schakelingen bestonden, gebruikte de LSI-11 een compacte processorchipset van Western Digital. Deze techniek was geschikt voor kleine computers en voor systemen die andere fabrikanten in hun eigen apparatuur inbouwden.

De F11-chipset van de PDP-11/23 bood vanaf 1979 uitgebreidere mogelijkheden, waaronder geheugenbeheer. In de jaren tachtig volgden systemen met de J11. Die chipset vormde de gemeenschappelijke basis van onder meer de MicroPDP-11/53, 11/73 en 11/83. De verschillen tussen deze computers zaten niet alleen in de processorsnelheid, maar ook in cachegeheugen, drijvendekommaberekeningen en de verbinding met het werkgeheugen. De 11/53 was het goedkopere instapmodel; de 11/83 gebruikte een snellere processor en een afzonderlijke geheugenverbinding.

PDP-11-modellen met Q-bus
Model Introductie Kenmerken en toelichting
LSI-11 en PDP-11/03 1975 Compacte modellen met een processorchipset die door Western Digital werd vervaardigd. DEC introduceerde de LSI-11 in februari 1975. De PDP-11/03 was een compleet computersysteem op basis van deze techniek; Datapro dateert de aankondiging daarvan op december 1975.
PDP-11/23 Maart 1979 Een model met de F11-chipset, geheugenbeheer en hogere prestaties dan de oorspronkelijke LSI-11. De eerste systemen werden in juli 1979 geleverd.
PDP-11/23+ November 1981 Een uitgebreidere uitvoering van de 11/23 met ruimere geheugenmogelijkheden, aangeboden met maximaal 1 MB geheugen.
MicroPDP-11/73 Juli 1984 Een model met een J11-processor van 15 MHz, 8 kilobyte cachegeheugen en ondersteuning voor maximaal 4 MB werkgeheugen. De eerste systemen werden in september 1984 geleverd.
MicroPDP-11/83 November 1985 Een krachtigere uitvoering met een J11-processor van 18 MHz, een drijvendekomma-accelerator, 8 kilobyte cachegeheugen en een afzonderlijke geheugenverbinding, private memory interconnect (PMI). De eerste systemen werden in december 1985 geleverd.
MicroPDP-11/53 Juni 1986 Een goedkoper model met een J11-processor van 15 MHz en 512 kilobyte geheugen op de processorkaart, zonder cachegeheugen. Het verving de MicroPDP-11/23 als instapmodel. De levering begon eveneens in juni 1986.
MicroPDP-11/93 Mei 1990 Een J11-model met snel geheugen op de processorkaart. Het werd samen met de PDP-11/94 geïntroduceerd.

Professional-modellen

De DEC Professional-serie bestond uit desktopcomputers met de PDP-11-instructieset. Ze gebruikten een eigen uitbreidingsbus en waren daardoor niet zonder meer uitwisselbaar met gewone Unibus- of Q-bus-systemen. Het bijbehorende besturingssysteem P/OS was afgeleid van RSX-11M-PLUS.

Modellen van de Professional-serie
Model Introductie Kenmerken en toelichting
Professional 325 en Professional 350 1982 Modellen met de F11-chipset. De 325 gebruikte diskettestations; de 350 bood daarnaast een harde schijf en meer uitbreidingsmogelijkheden.
Professional 380 1985 Een krachtiger model met de J11-chipset en uitgebreidere grafische mogelijkheden.

Besturingssystemen

Voor de PDP-11 bestonden verschillende besturingssystemen, afgestemd op onder meer programmaontwikkeling, tijdkritische besturing en het gelijktijdig bedienen van meerdere gebruikers. Niet elk systeem was op ieder model bruikbaar: de benodigde hoeveelheid geheugen, het geheugenbeheer en de beschikbare randapparaten verschilden. Sommige systemen waren vooral bedoeld voor het besturen van apparatuur, andere voor interactieve gebruikers aan terminals of voor commerciële gegevensverwerking.

Systemen van DEC

Besturingssystemen van DEC voor de PDP-11 en Professional-serie
Systeem Kenmerken en toepassing
BATCH-11/DOS-11 Een vroeg systeem voor onder meer het uitvoeren van batchtaken en het beheren van bestanden op schijven en magneetbanden.
RT-11 Een compact realtimebesturingssysteem voor één gebruiker, bedoeld voor interactieve programmaontwikkeling en toepassingen waarbij de computer rechtstreeks apparatuur bestuurde.
RSX-11 Een familie van realtimebesturingssystemen voor het gelijktijdig uitvoeren van taken. RSX-11M en RSX-11M-PLUS boden ook voorzieningen voor programmaontwikkeling. RSX-11S was bedoeld voor het uitvoeren van toepassingen die op een ander systeem waren ontwikkeld en samengesteld.
Micro/RSX Een op RSX-11M-PLUS gebaseerde uitvoering voor MicroPDP-11-computers, bedoeld voor kleinere commerciële en realtime-toepassingen en voor programmaontwikkeling door meerdere gebruikers.
RSTS/E Een timesharingsysteem dat meerdere gebruikers tegelijk toegang gaf tot de computer. Het ondersteunde onder meer interactieve gegevensverwerking, batchverwerking en taken die onafhankelijk van een aangemelde gebruiker werden uitgevoerd.
Micro/RSTS Een vooraf samengestelde, beperktere uitvoering van RSTS/E, ontworpen voor de MicroPDP-11. Het bood de systeemaanroepen en programmeervoorzieningen van RSTS/E en kon ook op andere PDP-11-modellen worden gebruikt.
IAS Een ander door DEC aangeboden besturingssysteem voor de PDP-11.
DSM-11 Een systeem voor gegevensbeheer met voorzieningen voor meerdere gelijktijdige gebruikers en achtergrondtaken.
CTS-300 Een schijfgebaseerd systeem voor commerciële toepassingen op kleinere PDP-11-computers, bruikbaar door één of meerdere gebruikers.
P/OS Het van RSX-11M-PLUS afgeleide besturingssysteem voor de Professional-serie.
Ultrix-11 Een interactief Unix-systeem, gebaseerd op Unix Versie 7 en aangevuld met onderdelen uit Berkeley Unix en AT&T Unix System V. Het bood aansluiting bij de Ultrix-systemen voor de VAX-familie.

Systemen van andere ontwikkelaars

Unix werd oorspronkelijk op een PDP-7 ontwikkeld en vervolgens naar de PDP-11 overgebracht. De eerste editie voor de PDP-11/20 verscheen in 1971. Naast de oorspronkelijke Unix-versies ontstonden andere besturingssystemen en ontwikkelomgevingen voor de PDP-11.

Besturingssystemen en omgevingen van andere ontwikkelaars
Systeem of omgeving Kenmerken en toepassing
Unix en BSD Verschillende Unix-versies, waaronder Unix Versie 7 en BSD, waren voor de PDP-11 beschikbaar.
MUMPS Een programmeer- en gegevensverwerkingsomgeving die ook als zelfstandig systeem op de PDP-11 werd gebruikt.
TSX-Plus Een systeem van S&H Computer Systems dat meerdere gebruikers en taken ondersteunde in een omgeving die aansloot bij RT-11. Voor het opstarten werd eerst RT-11 geladen en vervolgens TSX-Plus gestart. Het systeem bood onder meer gebruikersaccounts, taakverdeling en de mogelijkheid om vanuit één terminal verschillende werksessies te gebruiken.
TRIPOS Een in Cambridge ontwikkeld overdraagbaar besturingssysteem, grotendeels geschreven in BCPL. Het draaide onder meer op de PDP-11 en werd gebruikt voor onderzoek naar besturingssystemen en computernetwerken.
Fuzzball Een besturingssysteem en verzameling netwerkprogramma's voor de PDP-11 en LSI-11, gebruikt bij de ontwikkeling van vroege internetprotocollen en als routersoftware.

Toepassingen

PDP-11-computers werden gebruikt voor onder meer wetenschappelijk onderzoek, gegevensverwerking, communicatie en de besturing van apparatuur. DEC bood zowel complete computers als compacte processorkaarten aan die andere fabrikanten in hun eigen systemen konden verwerken.

Ontwikkeling van Unix en C

Bij Bell Laboratories werkten Ken Thompson en Dennis Ritchie aanvankelijk op een PDP-7 aan Unix. In 1970 bestelde de onderzoeksgroep een PDP-11, mede met het doel een systeem voor tekstbewerking te ontwikkelen. Nadat de benodigde schijf was geleverd, werd Unix naar de nieuwe computer overgebracht. In 1971 gebruikten medewerkers van de octrooiafdeling het systeem om octrooiaanvragen te typen en op te maken.

De PDP-11 speelde ook een rol in de ontwikkeling van de programmeertaal C. De bestaande taal B sloot niet goed aan op alle mogelijkheden van de bytegeadresseerde computer. Ritchie begon in 1971 aan de taal die C zou worden. In 1973 werd de kern van Unix in C herschreven, wat de verdere ontwikkeling en overdraagbaarheid van het systeem vergemakkelijkte.

Onderwijs en onderzoek

Aan Columbia University werd een PDP-11/50 van 1975 tot 1982 gebruikt als proef met interactieve computertoegang voor studenten en medewerkers. Het systeem draaide RSTS/E en bediende 32 terminalaansluitingen. Ongeveer 1700 gebruikers vroegen een account aan, waardoor de capaciteit al snel onvoldoende bleek. Vanaf 1977 schafte de universiteit daarom krachtigere DECSYSTEM-20-computers aan.

Het Mathematisch Centrum in Amsterdam gebruikte een PDP-11/45 met Unix voor informaticaonderzoek. Een onderzoeksrapport uit 1978 beschrijft de installatie van de programmeertaal ALICE op deze computer. De machine werd ook gebruikt voor computergraphics. Voor de omslag van het jaarverslag over 1978 berekende een programma op de PDP-11/45 de weerspiegeling van een figuur in rustig water. Een aangesloten laserplotter zette de uitkomst op papier.

Ook aan de Technische Universiteit Delft werden PDP-11-computers voor onderzoek gebruikt. Een publicatie uit 1984 beschrijft een proefopstelling bij Werktuigbouwkunde waarin een PDP-11/23 een hydraulische aandrijving bestuurde. Onderzoekers gebruikten deze opstelling om menselijke armbewegingen te bestuderen, in het bijzonder de rol van visuele informatie en het waarnemen van de positie en beweging van de eigen arm. Met de computer konden zij de eigenschappen van de opstelling en de visuele weergave tijdens een experiment volgens een vooraf ingesteld programma veranderen.

In Nederland gebruikte het Physisch Laboratorium TNO in 1981 een PDP-11/34 als gegevensconversiestation voor een centrale Cyber-computer. Het systeem bestuurde onder meer papierbandapparatuur, printers en een plotter en verzorgde gegevensuitwisseling met andere apparatuur. De PDP-11/34 draaide RSX-11M en had 256 kilobyte geheugen en twee verwisselbare RL02-schijven van elk 10,4 MB.

Computernetwerken

PDP-11- en LSI-11-systemen met Fuzzball werden gebruikt voor onderzoek naar computernetwerken. Ze speelden onder meer een rol in het satellietnetwerk SATNET en in het eerste NSFNET-ruggengraatnetwerk. Dat laatste gebruikte tussen 1986 en 1988 Fuzzball-routers bij vijf Amerikaanse supercomputercentra, verbonden door datalijnen van 56 kilobit per seconde.

Latere geschiedenis van de fabrikant

DEC kwam in de jaren negentig in financiële moeilijkheden. Het bedrijf reorganiseerde en verkocht verschillende bedrijfsonderdelen. In juni 1998 werd DEC overgenomen door Compaq, waarmee het zijn zelfstandigheid verloor. Compaq werd op zijn beurt in mei 2002 overgenomen door Hewlett-Packard. Verschillende technologieën en producten van DEC werden onder de namen van deze opvolgende bedrijven voortgezet.


Zie de categorie PDP-11 van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.