| Rosenthaler Tor | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
De Rosenthaler Tor in 1865 vlak voor de sloop | ||||
| Locatie | ||||
| Locatie | Berlijn,  Duitsland | |||
| Coördinaten | 52° 31′ NB, 13° 24′ OL | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Start bouw | 1788 | |||
| Gereed | 1789 | |||
| Gebruik | ||||
| Oorspr. functie | Stadspoort | |||
| Architectuur | ||||
| Stijlperiode | Neoclassicistisch | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Architect(en) | Georg Christian Unger | |||
| Kaart | ||||
  | ||||
| ||||
De Rosenthaler Tor was een stadspoort van de Berlijnse tolmuur, op de plek waar vandaag de dag het Rosenthaler Platz ligt. Het was een van de oorspronkelijk 14 stadspoorten (later werden het er 18) die aan belangrijke handelswegen stonden, en hier werden tolrechten geheven en moest accijns worden betaald wanneer men goederen de stad in meebracht.
De ten noorden van de Spree gelegen Rosenthaler Tor was een van de twee stadspoorten (met de de Hallesches Tor in het zuiden van de stad) in de oorspronkelijk houten palissadenomwalling, waar joden Berlijn mochten binnenkomen en werden geregistreerd, zoals o.a. de filosoof Moses Mendelssohn in 1743. Vanwege de Pruisische Jodenverordening was de Joodse gemeente van Berlijn gedwongen tot hoofdelijke aansprakelijkheid voor het welzijn van de Joden en voerde zij relatief strenge controles in: zij weigerde onvermogende Joden de toegang en richtte voor hen ten zuiden van de poort, aan de huidige Rosenthaler Straße 2, een herberg in. Met het Jodenedict van 1812, waarbij Joden geaccepteerd werden als Pruisische staatsburgers, werd deze beperking opgeheven.
In 1786 ontwierp de hof architect Georg Christian Unger, een leerling van Carl von Gontard, een representatieve stadspoort van circa 20 meter breed en 12 meter hoog. Onder leiding van bouwmeester Johann Georg Moser werd deze in 1788-89 midden op het huidige plein gebouwd. Het poortgebouw ontstond in samenhang met de stadsuitbreiding van Berlijn en de verplaatsing van de tolgrens van de Linienstraße naar de Torstraße. De nieuwe stenen muur nam de functie over van de oude houten palissadenomwalling en werd voorzien van representatieve poorten.
Unger ontwierp zijn poortgebouw naar het voorbeeld van Romeinse triomfbogen: een verhoogde middenpoort, geflankeerd door twee lagere zijdoorgangen, waarboven grote reliëfs waren aangebracht. Alle drie de doorgangen hadden een omlijsting van zuilen; de twee buitenste werden extra benadrukt door driehoekige frontons met telkens twee vrijstaande beelden van antiekachtige krijgers. De lagere zijdelingse poortaanbouwen in de vorm van arcaden voorzag Unger van een boogvorm. Zij hadden de functie om aan de linkerzijde, in het Einnehmerhaus (ontvangershuis), de belastingdienst, en het Wachhaus aan de rechterzijde de wachtmanschappen onder te brengen; zoals nog steeds te zien is bij de Brandenburger Tor.
Hoewel er enige tijd sprake was om de Rosenthaler Tor vanwege zijn artistieke waarde te behouden werd de poort toch afgebroken omdat de tolmuur steeds meer een belemmering vormde voor de verdere ontwikkeling van de stad.
Referenties
- ↑ Welgraven, Co, "Door de veepoort naar de Verlichting", Trouw, 30 november 2002. Geraadpleegd op 14 oktober 2026.
- ↑ (de) Schoeps, Julius H., "Der lange Weg zum Staatsbürger", Jüdische Allgemeine, 6 maart 2012. Geraadpleegd op 15 oktober 2026.
- ↑ (de) Hartwich, Bernd, Die Tore der Akzisemauer in Berlin. Frühes Berlin (16 september 2015). Geraadpleegd op 17 oktober 2026.
- ↑ (de) "Die Stadttore Berlins", Deutsche Bauzeitung, 25 mei 1867. Geraadpleegd op 17 oktober 2026. – via epilog.de.
Literatuur
- (de) Hirtz, Stefan (2000). Grenzen und Stadttore von Berlin: Positionen der Toranlagen im Stadtgrundriß und ihr Einfluß auf das Stadtbild. Diplom.de. ISBN 978-3-832424-45-3.
- (de) Zschocke, Helmut (2007). Die Berliner Akzisemauer – Die vorletzte Mauer der Stadt. Berlin Story Verlag, Berlijn. ISBN 978-3-929829-76-1.
· 
· 
