Potsdamer Tor

Potsdamer Tor
Uitzicht op de poortgebouwen vanaf de Potsdamer Platz, met de Verkeerstoren op de voorgrond, rond 1930
Locatie
Locatie	Berlijn,  Duitsland
Coördinaten	52° 30′ NB, 13° 22′ OL
Onderdeel van	Berlijnse tolmuur
Vernoemd naar	Potsdam
Status en tijdlijn
Conserverings­status	gesloopt
Gereed	1824
Afgebroken	1961
Gebruik
Oorspr. functie	Stadspoort
Architectuur
Stijlperiode	Neoclassicistisch
Bouwkundige informatie
Architect(en)	Karl Friedrich Schinkel
Kaart
Portaal    Berlijn

De Potsdamer Tor in Berlijn maakte deel uit van de Berlijnse tolmuur. De oorspronkelijk stadspoort werd in 1734 gebouwd en had zandstenen pijlers die in barokstijl waren versierd met zuilen en trofeeën. De poort was de drukste van alle poorten van de tolmuur, en verving in feite de oude in 1738 afgebroken Leipziger Tor [de] van de Berlijnse vestingmuur, als stadspoort van de weg naar Potsdam. Lange tijd werd de Potsdamer Tor dan ook wel Neues Leipziger Tor genoemd.

Na de Silezische oorlogen groeide het gebied voor de Potsdamer Tor steeds meer uit tot een recreatie- en uitgaanscentrum. Uit een aantal kleine koffiehuizen van hugenootse kolonisten die na het Edict van Potsdam naar Berlijn gekomen waren, ontstonden populaire eet- en drinkgelegenheden, die op mooie dagen de Berlijners in groten getale aantrokken.

Nieuwe stadspoort

In 1824 werd de poort vervangen door een nieuwbouw naar ontwerp van Karl Friedrich Schinkel. De beide poortpijlers werden vervangen door twee nieuwe poortgebouwen in neoclassicistische stijl, die iets meer stadinwaarts werden gebouwd. Schinkel bouwde twee naar elkaar toe gekeerde gebouwen, elk met een rij van vier zuilen ervoor in Griekse stijl. In plaats van de oude poort liet hij een groengebied aanleggen dat de bezoekers van Berlijn moest verwelkomen.

Het gebied, dat aanvankelijk Platz vor dem Potsdamer Tor heette, werd in 1831 omgedoopt tot Potsdamer Platz. Aan de binnenzijde was in het kader van de uitbreiding van de Friedrichstadt, als eindpunt van de oude Leipziger Straße, in 1830 een achthoekig plein aangelegd, het “Octogon”, dat ter herinnering aan de Volkerenslag bij Leipzig in 1813, Leipziger Platz werd genoemd. Na de afbraak van de tolmuur in 1867-1870 bleven de poortgebouwen van de Potsdamer Tor staan en gaven met hun neoclassicistische architectuur hun stempel op de pleinen aan weerszijden van de voormalige poort.

De overgebleven poortgebouwen

Als centraal gelegen knooppunt ontwikkelde de wijk rond de Potsdamer Platz zich tot een grootstedelijke uitgaanswijk. Het zuidelijke poortgebouw stond voor het in 1906–1907 tot luxehotel uitgebouwde Hotel Fürstenhof [de] en had het adres Leipziger Platz 1. Het was eigendom van de Reichsfiskus en huisvestte in 1937 automatische telefooncentrales, een openbare telefooncel, een aanname van telegrammen en het buizenpost- en telegraafkantoor van het postkantoor W9.

Het noordelijke poortgebouw stond voor het in 1892–1893 gebouwde Palast-Hotel en had het adres Leipziger Platz 20. Het was eigendom van de directie Berlijn van de Deutsche Reichspost [de] en stond onder beheer van het buizenpost- en telegraafpostkantoor W9 (Potsdamer Bahnhof); hier was de telegrafische afhandeling ondergebracht. Het noordelijke poortgebouw was daarmee een intern overstapstation voor de buizenpostcapsules, terwijl het zuidelijke poortgebouw voor het publieksverkeer diende. Historische foto’s uit de jaren 1930 tonen vaak krantenverkopers tussen de zuilen.

In de Tweede Wereldoorlog werden de twee gebouwen bijna volledig verwoest, na de luchtaanvallen van de geallieerden in de jaren 1943/1944 en de Slag om Berlijn in april 1945. Van het noordelijke poortgebouw bleven als ruïne slechts de fundamenten en de erop rustende stompen over. Van het zuidelijke poortgebouw waren de zuilen en de zijmuren nog gedeeltelijk bewaard gebleven. Als het ‘drielandenpunt’ tussen de Sovjet-, Britse en Amerikaanse sectoren na de Duitse deling ontwikkelde het gebied zich tot een bloeiende zwarte markt. De resten van de stadspoorten stonden de aanleg van de Berlijnse Muur in 1961 in de weg en werden bij die gelegenheid gesloopt.

• 
  Uitzicht op een tankversperring op de Potsdamer Platz, begin april 1945.
• 
  Overblijfselen van het noordelijke poortgebouw van de Potsdamer Tor na de oorlog. Op de achtergrond de ruïne van het warenhuis Wertheim.
• 
  Luchtfoto van de Potsdamer Platz en de Leipziger Platz met de overblijfselen van het zuidelijke poortgebouw, 1954
• 
  Potsdamer Platz in Berlijn, uitzicht op de Leipziger Platz en de Leipziger Straße met links de overblijfselen van de Potsdamer Tor in 1957

Zie de categorie Potsdamer Tor van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.