Ursule Elisabeth Marie Joséphine Emanuela Gabrielle Philbert (1876–1951) was een in Nederland geboren Franse zangeres. Zij was leerlinge van de zangeres en zangpedagoge Pauline Viardot en van Guy d'Hardelot, het pseudoniem van de Frans-Britse componiste, pianiste en zangpedagoge Helen Guy Rhodes. Tussen 1896 en 1905 trad Philbert op tijdens concerten in onder meer Avranches, Rennes, Jullouville en Saint-Hilaire. Haar repertoire bestond uit liederen en aria’s van onder anderen Georg Friedrich Händel, Joseph Haydn, Gioachino Rossini, Léo Delibes, Jules Massenet en Viardot.
Achtergrond
Ursule Philbert was een dochter van de Franse diplomaat, organist en orgeldeskundige Charles-Marie Philbert en de Nederlandse Anna Elisabeth Overtoom. Philbert was van adellijke komaf. Ze werd geboren aan de Schans 115 in Amsterdam, het gedeelte dat in 1878 de naam Weteringschans kreeg. Haar zus Marie Philbert was schrijfster en publiceerde onder meer verhalen en reisbeschrijvingen.
Ursule kreeg zangonderricht van Pauline Viardot. In concertprogramma’s en krantenberichten werd zij regelmatig aangeduid als „Mlle Philbert, élève de Mme Pauline Viardot” – „mejuffrouw Philbert, leerlinge van mevrouw Pauline Viardot”.
Zangloopbaan
Het vroegst bekende openbare optreden van Philbert vond plaats in augustus 1896 tijdens een door de gemeente georganiseerd liefdadigheidsconcert in de feestzaal van het stadhuis van Avranches. Het concert stond onder leiding van componist en conservatoriumdocent Émile Pessard; ook violiste Louise Gillart en zangeres Antoinette Guyon traden op. Een recensent prees Philberts «maintien exquis, sa voix pure et sa méthode savante» („verfijnde houding, zuivere stem en ontwikkelde zangtechniek”).
Op 17 september 1897 zong zij opnieuw tijdens een liefdadigheidsconcert in Avranches. Op het affiche werd zij voor het eerst met haar voornaam aangekondigd als „Mlle Ursule Philbert”, leerlinge van Pauline Viardot. Zij vertolkte onder meer muziek uit Lakmé, een aria uit Händels Judas Maccabaeus en een aria uit Webers Der Freischütz. Le Gaulois schreef dat Louise Gillart «un immense succès, ainsi que Mlle Philbert, élève de Mme Pauline Viardot» had behaald („een enorm succes, evenals Mlle Philbert, leerlinge van mevrouw Pauline Viardot”). Beide musici namen tijdens het concert deel aan een inzameling voor de armen.
In 1898 ontving Philbert een persoonlijke uitnodiging voor een besloten uitvoering van werken van Viardot, op 17 mei in de Salle des Ingénieurs aan de rue Blanche in Parijs. Haar naam staat als genodigde op de uitnodiging; uit het programma blijkt niet dat zij die avond zelf optrad.
Tijdens een concert van de stedelijke muziekvereniging van Avranches op 15 januari 1899 zong Philbert een aria uit Haydns Die Schöpfung en Viardots Les Grands Oiseaux blancs, gevolgd door Viardots Haï Luli als toegift.
Op 19 juni trad zij in de feestzaal van het stadhuis van Rennes op voor de Association Artistique et Littéraire de Bretagne, begeleid door pianist en componist Charles Collin. Haar programma bestond uit een aria uit Die Schöpfung, Pourquoi? van Léo Delibes en Viardots Chanson villageoise en Les Grands Oiseaux blancs. Le Patriote Breton noemde haar «une des plus brillantes élèves de Mme Pauline Viardot» („een van de meest begaafde leerlingen van mevrouw Pauline Viardot”) en omschreef haar stem als «une voix jeune et cristalline qu’elle sait conduire avec un goût exquis» („een jonge, kristallijne stem die zij met verfijnde smaak weet te beheersen”). Volgens Les Nouvelles Rennaises behaalde zij «un succès qui tient du triomphe» („een succes dat aan een triomf grensde”); de krant roemde haar «voix exquise et une parfaite science de la diction musicale» („verfijnde stem en volmaakte beheersing van de muzikale dictie”).
In november 1899 zong Philbert tijdens een groot liefdadigheidsconcert in Avranches een aria uit Händels Serse en een cavatina uit Rossini’s Il barbiere di Siviglia. Een ongedateerde recensie uit Avranches omschreef haar succes als «je ne dirai point local, mais artistique» („niet alleen plaatselijk, maar artistiek”) en meldde dat Viardot haar persoonlijk «tous les secrets d’interprétation» („alle geheimen van de interpretatie”) van een van haar composities had bijgebracht. Op 27 augustus 1900 werkte Philbert mee aan een liefdadigheidsmatinee in het Casino de Jullouville, naast musici die verbonden waren aan de Opéra-Comique en de Concerts Lamoureux.
Tijdens een bijeenkomst van het Collège d’Avranches op 23 maart 1901 zong zij La Cigale, Edvard GriegsSolveigs lied en de Ballade de Hamlet van Ambroise Thomas. Bij een concert in Saint-Hilaire vertolkte zij Pourquoi? uit Lakmé, de aankomstarie uit Massenets Manon, een Canzonetta van Haydn en als toegift C’est un rêve. De recensent noemde haar «une véritable artiste» („een echte kunstenares”) met «une jolie voix qu’elle manie savamment» („een mooie stem die zij vakkundig beheerst”).
Het laatst tot dusver bekende optreden van Philbert vond plaats op 15 mei 1905. Zij zong toen de Cantilène de Hellé van Alphonse Duvernoy en Non credo van Charles-Marie Widor.
Correspondentie
In het familiearchief Philbert is een brief bewaard gebleven die Pauline Viardot op 7 september vanuit Saint-Gervais in de Haute-Savoie aan Cavaillé-Coll schreef. Viardot meldde dat zij een bericht van „Mlle Philbert” had ontvangen en vroeg haar felicitaties en goede herinneringen aan haar over te brengen..
Een portretkaart die op 12 september 1902 in Villerville werd geschreven, bevat de opdracht «Avec mon plus affectueux souvenir à mon amie élève, Mademoiselle Philbert» („Met mijn hartelijkste herinnering aan mijn vriendin en leerlinge, mejuffrouw Philbert”). De kaart is ondertekend door Guy d'Hardelot, het pseudoniem van de Frans-Britse componiste, pianiste en zangpedagoge Helen Guy Rhodes. De opdracht documenteert een persoonlijke band en bevestigt dat Philbert tot de leerlingen van D’Hardelot behoorde.
Gesigneerd portret van componiste en zangpedagoge Guy d’Hardelot, 1902
In hetzelfde archief bevindt zich een brief van violiste Louise Gillart van 26 december 1892. Gillart bedankte „chère Mademoiselle” voor toegezonden kranten en verwees naar een kort concertverslag. De persoonlijke toon wijst op een vriendschappelijke band.
Latere leven
Aan het einde van haar leven woonde Philbert in Avranches, waar ook verschillende familieleden verbleven. Zij bleef ongehuwd en overleed op 10 november 1951 in Pontorson, 75 jaar oud.
↑Joseph Antonius Verheijen, „Charles Marie Godefroy Philbert”, Het Orgel, jrg. 9, nr. 6 (1894), pp. 4–6.
↑René Verwer, Cavaillé-Coll en Nederland. Een onderzoek naar het werk van Aristide Cavaillé-Coll en zijn invloed in Nederland in de periode 1839–1924, proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 2008.
↑Stadsarchief Amsterdam, Burgerlijke Stand Amsterdam, geboorteakte Ursule Elisabeth Marie Joséphine Emanuela Gabrielle Philbert, 15 augustus 1876.
↑„Matinée-Concert de charité”, niet-geïdentificeerd krantenknipsel, Avranches, 23 augustus 1896, familiearchief Philbert.
12„Association Artistique et Littéraire de Bretagne”, Le Patriote Breton, 21 juni 1899.
12„Association Artistique et Littéraire de Bretagne”, Les Nouvelles Rennaises, 21 juni 1899.
↑Olivier de Closville, „Concert”, ongedateerd krantenknipsel uit Avranches, familiearchief Philbert.
↑„Association amicale des anciens élèves du collège et de l’école de Saint-Hilaire – Soirée-concert”, ongedateerd krantenknipsel, familiearchief Philbert.
Frankrijk
