Pałac w Żyrowej, widok od frontu – 1929 r.Kościół pw. św. Mikołaja w Żyrowej – 1929 r.
Historia miejscowości i pałacu sięga czasów średniowiecznych i jest związana jest z klasztorem minorytów (z Jemielnicy), którzy na przełomie XIII i XIV wieku zbudowali pierwszy obiekt w miejscu obecnego pałacu.
13 marca 1631 roku Melchior Ferdynand de Gaschin kupił za 24000 talarów dobra żyrowskie – m.in. Żyrową. „Zyrowa” była nazwą wioski do 1936. Podczas akcji germanizacyjnej nazw miejscowych i fizjograficznych na Górnym Śląsku historyczna nazwa niemiecka Zyrowa została w lipcu 1936 r. zastąpiona przez administrację nazistowską nazwą Buchenhöh. Po kapitulacji Niemiec w 1945 r. ustalono nazwę Żyrowa. W 2002 r. Żyrowa zdobyła nagrodę „Najpiękniejszej Wsi Opolskiej”.
W 1899 r. nowym właścicielem pałacu i dóbr żyrowskich została hrabiowska rodzina von Francken-Sierstorpff. Hrabiowskie małżeństwo Johannesa i Mary przyjechało do Żyrowej z dwoma synami po ślubie zawartym w 1892 r.: Edvinem Victorem (ur. w 1893 r.) i Hansem Klemensem (ur. w 1895 r.).
W 1912 r. zakończono budowę nowej szkoły w Żyrowej, którą objął ówczesny kierownik dawnej placówki na terenie przypałacowym - Ernst Mücke, człowiek o bardzo wielu zainteresowaniach. Był redaktorem i wydawcą miesięcznika „Aus dem Chelmer Lande” („Z Ziemi Chełmskiej”).
W 1919 r. założono w Żyrowej pierwszy klub sportowy w okolicy o nazwie „Spiel und Eislauf Verein”.
Plebiscyt i powstanie
W 1910 roku 548 mieszkańców mówiło w języku polskim, 4 w językach polskim i niemieckim, natomiast 118 osób posługiwało się jedynie językiem niemieckim. W wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku wszystkie 107 głosów oddano na kandydatów z list polskich, którzy zdobyli maksymalną liczbę 9 mandatów. Podczas plebiscytu w 1921 r. we wsi uprawnionych do głosowania było 451 mieszkańców (w tym 95 emigrantów). Za Polską głosowało 165 osób, za Niemcami 270 osób. Hrabina Mary von Francken-Sierstorpff, oddana polskiej sprawie, w czasie plebiscytu żądała od wszystkich swoich urzędników, żeby głosowali za Polską, a jeśli miałoby to skutkować szkodami materialnymi, zobowiązywała się taką osobę odszkodować.
Podczas trwania III powstania śląskiego, Żyrowa została 9 maja 1921 r. zajęta przez baon Jana Faski z Podgrupy „Bogdan”. Wieś była miejscem stacjonowania dowództwa pułku pszczyńskiego Franciszka Rataja z Grupy „Wschód”. Miejscowość była jednym z celów natarcia niemieckiego zgrupowania kpt. von Chappuisa(inne języki) z krapkowickiego związku taktycznego Selbstschutz Oberschlesien Gruppe „Süd” nacierającego 21 maja z rejonu Gogolina. Żyrowa broniona była przez baony Alojzego Kurtoka, Leonarda Krukowskiego i Józefa Szendery oraz baterię powstańczą „Ordon”. Po ciężkich walkach i kilkukrotnym przechodzeniu z rąk do rąk, wieś ostatecznie została zdobyta przez Niemców. Bojówki Selbstschutz Oberschlesien zamordowały trzech mieszkańców Żyrowej: Pawła Bugiela, Teodora Mainusza i Alojzego Mainusza, którzy zostali pośmiertnie (21.12.1933 r.) odznaczeni Medalem Niepodległości. Z powodu nasilonego antypolskiego terroru, który ogarnął część Górnego Śląska, która pozostała w granicach Niemiec po zakończeniu powstania, wyemigrowało z Żyrowej 45 jej mieszkańców.
Po powrocie do Żyrowej zdałem Ratajowi raport z przebiegu walk (…). „Długo zastanawiałem się, co tu dalej robić – tłumaczył mi Rataj – i doszedłem do wniosku, że najlepiej będzie ściągnąć wszystkie oddziały pułku, uporządkować je i przejść do przeciwnatarcia (…). Bazą wyjściową będzie Żyrowa, którą utrzymać musimy za wszelką cenę. Liczę na was” – zakończył mój dowódca (…).
Wydzieloną mi do wykonania tego zadania kompanię obsadziłem wszystkie dojścia do Żyrowy z kierunku Krępny, Jasiony i Oleszki. Sam leżę na wzgórzu 385, na północ od Żyrowy, i wypatruję przez lornetę bacznie, czy nie dzieje się coś podejrzanego. Oczy mi się kleją z przemęczenia. Nagle huk. Strzelają nasi. Niemcy odpowiadają gdzieś spod Gogolina. Tak mija godzina, dwie, trzy.
Do ostrej walki dochodzi jedynie z oddziałami nacierającymi na Oleszkę. Powstańcy bronią się zaciekle, muszą jednak ustąpić przeważającym liczebnie i pod względem uzbrojenia wrogowi. Mamy dotkliwe straty. W ręce nieprzyjaciela wpadło kilkunastu ciężko rannych powstańców, co równoznaczne było z wyrokiem śmierci (…).
Nie zdążyliśmy jeszcze ochłonąć po stoczonej walce, gdy Niemcy podeszli nas od tyłu. Sytuacja w najwyższym stopniu niebezpieczna.
Do rozrzuconych w terenie oddziałów wysyłam łączników z rozkazem niezwłocznego zejścia z pozycji i zebrania się w parku zamkowym. Na krótkiej odprawie dowódców plutonów i drużyn wyjaśniam sytuację i nakazuję opuszczenie Żyrowy.
Jan Keller,Godzina druga. Walki pod Górą św. Anny w czasie trzeciego powstania na Górnym Śląsku w 1921 r. (wspomnienia uczestników)
W 1984 r. patronem szkoły podstawowej w Żyrowej został polski językoznawca, prof. Stanisław Rospond.
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
kościół filialny pw. św. Mikołaja, wzniesiony ok. 1300 r., rozbudowany z późnobarokową fasadą w pierwszej połowie XVIII w., restaurowany w XIX w. i w latach 1932–1936. Jest trój-przęsłowym kościołem 1-przestrzennym z 2-przęsłowym prezbiterium, z prostym zamknięciem i wczesnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym o groszkowatym przekroju żeber, z prostym zwornikiem, w narożnikach szczątkowe służki o kielichowatych głowicach, szeroki korpus z dobudowaną później emporą muzyczną, pierwotnie kryty stropem, od XVIII w. ze sklepieniem kolebkowym, z lunetami i gurtami na pilastrach, z dekoracją stiukową, na sklepieniach medaliony w stiukowych otokach. Kwadratowy aneks jako kaplica (pn.), z czes. kapą nad ukośnie ustawionymi pilastrami, masywna wieża zach., górą 8-boczna, w rodzaju tamburu z przełamanym hełmem barok., kaplice z hełmami cebulastymi, na fasadzie rzeźba św. Jana Nepomucena (XVIII w.). – Zachowana część wyposażenia, m.in. rokokowy ołtarz gł., z przemalowanym obrazem, XVIII w. (Św. Anna nauczająca Marię), wyżej medalion z przedstawieniem św. Mikołaja; dwa ołtarze boczne, w ramach stiukowych i z obrazami (św. Floriana, św. Józefa z Dzieciątkiem) F. A. Sebastiniego (4. ćw. XVIII w.); barokowa ambona (l. pół. XVIII w.).
12Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z2013r. poz.200 (ISAP)).
12345JerzyJ.SzołtysekJerzyJ., Wielka Monografia Historyczna Ziemi Zdzieszowickiej, Zdzieszowice-Żyrowa: Wydawnictwo i Drukarnia SADY, 2007, s. 52, 294-295, 297.
↑Zarządzenie o nadaniu Krzyża Niepodległości z Mieczami, Krzyża Niepodległości i Medalu Niepodległości.„Monitor Polski”,s.2,3,21.12.1933.Warszawa:Polska Agencja Telegraficzna.
↑JanJ.KellerJanJ., Natarcie szło od Starego Koźla w: Godzina druga. Walki pod Górą św. Anny w czasie trzeciego powstania na Górnym Śląsku w 1921 r. (wspomnienia uczestników), Warszawa: Książka i Wiedza, 1959, s. 53–54.
↑Robert Niedźwiedzki, Joachim Szulc, Marek Zarankiewicz, 2012: Przewodnik geologiczny. Kamienne skarby Ziemi Annogórskiej. Wyd.: Stowarzyszenie Kraina św. Anny, strona 70. ISBN978-83-63036-04-1.
Bibliografia
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk. wyd. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2006 we współpracy z Dehio-Vereinigung oraz Herder-Institut w Marburgu.
50°26′59″N 18°07′35″E/50,449722 18,126389
.jpg)
.jpg)
