ځ

Arabska litera Ḥāʾ z hamzą u góry
	ځ
	; Arabska litera Ḥāʾ z hamzą u góry
	Informacje podstawowe
Postać izolowana	ځ‬
Postać początkowa	ځـ‬‬
Postać środkowa	ـځـ‬‬
Postać końcowa	ـځ‬‬
Podstawowe pismo	arabski
Podstawowy alfabet	gawar-bati(inne języki), ormuri(inne języki), paszto
	Pochodzenie
Oparty na grafemie	Ḥāʾ
Znak diakrytyczny	hamza
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Arabska litera Ḥāʾ z hamzą u góry (ځ‬) – dodatkowa litera alfabetu arabskiego, która jest używana w językach gawar-bati(inne języki), ormuri(inne języki) i paszto.

Zastosowanie

W piśmie paszto litera oznacza spółgłoskę zwarto-szczelinową dziąsłową dźwięczną [dz] lub spółgłoskę szczelinową dziąsłową dźwięczną [z]. Znak diakrytyczny nad literą może mieć formę małego hamza lub formę małego otwartego indeksu górnego, jak w przypadku litery Kāf (ك‬).

W języku gawar-bati(inne języki) ځ‬ jest jedenastą literą w alfabecie i oznacza [d͡z]. W języku ormuri(inne języki) jest ona pierwszą literą alfabetu i jest wymawiana tak samo, jak w języku gawari-bati [d͡z].

W 1873 roku Ernst Trumpp zaproponował użycie litery w gramatyce języka paszto z dwiema kropkami nad nią (ڂ‬) do oznaczenia spółgłoski zwarto-szczelinowo dziąsłowo dźwięcznej [dz], aby odróżnić ją od spółgłoski zwarto-szczelinowo dziąsłowo bezdźwięcznej [ts], które obie były wówczas konwencjonalnie zapisywany literą څ‬. Oficjalnie litera została wprowadzona do języka paszto w 1936 roku, w momencie przyjęcia tego języka jako języka urzędowego w Afganistanie.

Postać:	izolowana	końcowa	środkowa	początkowa
Wygląd:	ځ‬	ـځ‬	ـځـ‬	ځـ‬

Litera ځ‬, w formie Unicode, została wprowadzona w czerwcu 1993 roku pod nazwą "U+0681", wraz z wprowadzeniem Unicode 1.1..

Znak	ځ
Nazwa w Unikodzie	Arabic Letter Hah with Hamza Above
Kodowanie	dziesiątkowo	szesnastkowo
Unicode	1665	U+0681
UTF-8	218 129	da 81
Odwołania znakowe SGML	ځ	ځ

↑ Arabic block notes. r12a. [dostęp 2026-05-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-04-30)]. (ang.).
1 2 Ivanoc i Novgorodova 2001 ↓, s. 4.
↑ Gawar-Bati (گواربتی بݰہ). omniglot.com. [dostęp 2026-05-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-03-01)]. (ang.).
↑ Ormuri (اورموړی). omniglot.com. [dostęp 2026-05-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-03-09)]. (ang.).
↑ Trumpp 1873 ↓, s. XI-XII.
↑ MacKenzie 1997 ↓, s. 137-143.
↑ Unicode Character “ځ” (U+0681). compart.com. [dostęp 2026-05-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-02-09)]. (ang.).

Vladimir Ivanoc, Irina Novgorodova: Arabic letter final/isolated kaf sign. sierpień 2001. [dostęp 2026-05-14]. (ang.).
David Neil MacKenzie: The development of the Pashto script. W: Shirin Akiner, Nicholas Sims-Williams: Languages and scripts of Central Asia. Londyn: SOAS, Uniwersytet Londyński, 1997. (ang.).
Ernst Trumpp: Grammar of the Pḁṣ̌tō or Language of the Afghāns : Compared with the Īrānian and North-Indian Idioms. 1873. [dostęp 2026-05-14]. (ang. • paszto).