| Data i miejsce urodzenia |
20 grudnia 1885 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
29 maja 1967 |
| Odznaczenia | |
Adam Teofil Chętnik (ur. 20 grudnia 1885 w Nowogrodzie, zm. 29 maja 1967 w Warszawie) – polski etnograf, muzealnik, działacz społeczny i polityczny.
Miłośnik i badacz kultury kurpiowskiej, autor książek poświęconych Kurpiom Puszczy Zielonej, założyciel Skansenu Kurpiowskiego w Nowogrodzie. Jego dorobek naukowy liczy ponad 100 prac. Był posłem na Sejm I kadencji w II RP z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, należał do Polskiej Akademii Umiejętności. Tworzył również poezję, był muzykiem amatorem grającym na wielu instrumentach, twórcą i reżyserem zespołu pieśni i tańca oraz lutnikiem.
Ojciec Adama, Wincenty Chętnik, pochodził ze wsi Mątwica, którą opuścił po upadku powstania styczniowego. Zamieszkał w Nowogrodzie, gdzie trudnił się rzemiosłem: był cieślą, stolarzem, murarzem, blacharzem, a jednocześnie lutnikiem i muzykantem. Miał trzymorgowe gospodarstwo, ale praca ciesielska zajmowała go tak bardzo, że szybko pozbył się posiadanej ziemi. W latach 1892–1895 trzykrotnie wyjeżdżał do Anglii, gdzie w Londynie pracował w fabryce stylowych mebli. Za zarobione pieniądze zorganizował cegielnię dającą mieszkańcom Nowogrodu zatrudnienie. Wincenty Chętnik był człowiekiem „bywałym w świecie”, umiał czytać i pisać po polsku, znał też rosyjski i angielski. Prenumerował polskie czasopisma: „Gazetę Świąteczną”, „Zorzę” i „Polaka”. Krzewił wśród mieszkańców Nowogrodu idee narodowowyzwoleńcze i społecznikowskie, będąc współorganizatorem Ochotniczej Straży Pożarnej i ruchu spółdzielczego. Rodzina matki Adama Chętnika, Stanisława z Fliszkowskich, która zajmowała się hafciarstwem i krawiectwem, miała rodowód drobnoszlachecki.
W działalność społeczną włączył się też Adam Chętnik, prowadząc tajne nauczanie w pobliskich wioskach. W 1903 za namową i przy pomocy ojca założył pierwszą w Nowogrodzie bibliotekę publiczną. Był współorganizatorem Straży Pożarnej i Stowarzyszenia Spożywców. Zaangażował się w opór wobec rusyfikacji, polegający na bojkocie szkół z rosyjskim językiem wykładowym. We wspomnieniach napisał też o dywersji: pomieszczenia rosyjskiej szkoły w Nowogrodzie skażono trudno usuwalną cuchnącą substancją, przez co szkołę zamknięto. Kilku uczestników podał z imienia: Adam to był prawdopodobnie Chętnik. Patriotyczno-oświatowa działalność Chętników spowodowała represje władz rosyjskich – kilkakrotnie przetrzymywano ich w areszcie w Łomży.
Do obowiązków Adama należała opieka nad młodszym rodzeństwem i pomoc ojcu w jego pracy, dzięki czemu poznał w praktyce wiele rzemiosł. Założył z rówieśnikami zespół muzyczno-teatralny – grano na instrumentach wykonanych przez Adama i Wincentego Chętników. Zespół dawał przedstawienia z okazji świąt religijnych. Adam Chętnik bywał też grajkiem weselnym. Swoje spostrzeżenia, obserwacje i zasłyszane opowiadania zapisywał w prowadzonym od młodych lat dzienniku. Wielokrotnie nawiązywał do tych doświadczeń w późniejszych publikacjach.
Szkoła w Nowogrodzie zapewniła Chętnikowi bardzo wąską edukację. Dzięki samokształceniu i prowadzeniu nauczania domowego poznał geografię oraz historię i literaturę polską. Do najbliższego gimnazjum w Łomży chodził trzy razy w tygodniu pieszo, rzadko korzystając ze stancji. Na utrzymanie zarabiał w łomżyńskiej mleczarni oraz pomagając ojcu na budowach. Program czteroletniego gimnazjum przerobił w półtora roku.
W 1908 wyjechał do Warszawy, gdzie w 1909 ukończył kurs pedagogiczny uprawniający do pracy w szkolnictwie prywatnym. W 1911 wyjechał do Petersburga, gdzie przez kilka miesięcy uzupełniał dodatkowe przedmioty i doskonalił język rosyjski. Egzamin nauczycielski dający uprawnienia do pracy w szkolnictwie publicznym zdał celująco. W Warszawie kontynuował naukę na Wyższych Kursach Naukowych prowadzonych przez Towarzystwo Kursów Naukowych, które miało charakter polskiej szkoły wyższej. We wspomnieniach napisał: Nie miałem zamiaru trawić moich dni jako belfer. W skrytości pragnąłem zostać etnografem.
Podczas nauki nawiązał kontakty z publicystami i działaczami znanymi mu wcześniej jedynie z kolportowanych przez niego polskich pism. Główny opiekun Kursów Aleksander Zawadzki widział w Chętniku działacza politycznego; przez pewien czas współpracował przy wydawaniu tajnej „Polski” i kolportażu bibuły na prowincję. Najbardziej znacząca była jednak dla niego znajomość z redaktorem naczelnym „Zorzy” Mieczysławem Brzezińskim, który wykładał przyrodę martwą na kursie pedagogicznym. Pod jego wpływem młody Chętnik wycofał się z polityki, a zaangażował się w ruch ludowy i działalność dziennikarsko-publicystyczną. Brzeziński wsparł Chętnika w znalezieniu mieszkania w bursie i zatrudnieniu w administracji pisma, co umożliwiło młodzieńcowi samodzielne utrzymanie przy braku wsparcia od rodziny. Po śmierci Brzezińskiego w 1911 wdowa po nim – Rozalia Brzezińska, pisarka ludowa – wynajęła pokój Chętnikowi oraz udostępniła pracownię i bibliotekę męża. Adam Chętnik nazywał Brzezińskiego swoim ukochanym mentorem, a po jego śmierci symbolicznie odwdzięczył się za opiekę, pisząc o jego działalności w czasopismach (w „Drużynie” w 1913, w „Oświacie Polskiej” w 1930) i wydając w 1930 obszerną publikację Mieczysław Brzeziński. Jego życie i praca.
Od 1912 Adam Chętnik wydawał pismo „Drużyna” przeznaczone dla młodzieży wiejskiej. Czasopismu towarzyszyły osobne broszury naukowe oraz podręczniki przeznaczone dla działaczy ludowych i junackich pod wspólną nazwą „Biblioteka Drużyny”. Czasopismo ukazywało się z przerwami przez 12 lat. Chętnik należał do władz ruchu junackiego jako członek Rady Przybocznej.
Na kursach pedagogicznych Chętnik poznał Kazimierza Kulwiecia, redaktora „Ziemi”, współzałożyciela i prezesa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W „Ziemi” Chętnik publikował w 1911 sprawozdania etnograficzno-krajoznawcze. Jego działalność w PTK obejmowała organizowanie młodzieżowych kół krajoznawczych, muzealnictwo regionalne i publicystykę krajoznawczą. Założył w Nowogrodzie w 1917 koło krajoznawcze, którego prezesem pozostał do 1934. Organizował wycieczki dla młodzieży kurpiowskiej. Jego nieodłącznym wyposażeniem już wówczas był notatnik: zapiski i rysunki z wycieczek wykorzystywał w swoich późniejszych publikacjach. Zbierał eksponaty z myślą o utworzeniu muzeum kurpiowskiego, przekazał je utworzonym przez Towarzystwo muzeom regionalnym w Ostrołęce i Łomży. Publikował wiele artykułów zawierających opisy różnych regionów i ich zabytków, miejscowości, osobliwości przyrodniczych. Ukazywały się na łamach „Ziemi”, „Drużyny”, a później w „Gościu Puszczańskim” i Bibliotece Nadnarwiańskiej.
W latach 1919–1922 ukazywało się redagowane przez Chętnika pismo „Gość Puszczański”. Jesienią 1919 Adam Chętnik został prezesem nowo powstałego Związku Puszczańskiego, a pismo stało się organem Związku. Związek zajmował się sprawami Kurpiów i ich sąsiadów – Mazurów pruskich, z uwzględnieniem interesów ogólnopolskich. W deklaracjach programowych Związku podkreślał, że ma on charakter społeczno-gospodarczy i kulturalny oraz apolityczny. Chętnik założył koła Związku Puszczańskiego m.in. w Myszyńcu, Kadzidle, Łysych i Czarni.

Po ogłoszeniu w 1919 plebiscytu na Mazurach Chętnik zgłosił się do Głównego Komitetu Mazurskiego w Warszawie, gdzie uzyskał zgodę na utworzenie lokalnego komitetu w Nowogrodzie z prawem do wydawania własnego pisma i materiałów propagandowych. W agitacji na rzecz przyłączenia Mazur do Polski powoływał się na wspólnotę językowo-obyczajową Warmiaków i Mazurów pruskich z Kurpiami, czyli podobieństwo gwar i zwyczajów. Do agitacji plebiscytowej oraz propagowania idei pracy organicznej w duchu patriotyzmu powołał pismo kurpiowsko-mazurskie „Gość Pograniczny” (1920–1923 z przerwami), którego redakcja mieściła się razem z „Gościem Puszczańskim” w jego domu. Udało mu się zorganizować kolportaż aż na obszarze Suwalszczyzny. Powoływał oddziały i koła Związku Puszczańskiego, ukierunkowując je na działania plebiscytowe, starał się też do nich wciągnąć organizacje młodzieżowe i harcerstwo, członków Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, nauczycieli, Ochotniczą Staż Pożarną itp.
Niekorzystny dla Polski wynik plebiscytu w 1920 nie zraził go do działań na rzecz „braci Mazurów” w celu przeciwdziałania germanizacji i podtrzymywania świadomości narodowej. Rozpoczął wydawanie serii „Biblioteczka Pogranicza Prus Wschodnich”, w której wydał 8 swoich opracowań. Jako pierwsza ukazała się broszura poświęcona Stachowi Konwie. Dzięki staraniom Chętnika Konwie postawiono pomnik w lesie pod Jednaczewem. Na uroczystości odsłonięcia pomnika 25 czerwca 1922 zjawiło się kilku Mazurów z pogranicza, przez co po części oficjalnej urządzono wiec w sprawie mazurskiej.
W okresie międzywojennym, kiedy przekroczenie granicy polsko-niemieckiej było utrudnione, działalność mazurska Chętnika sprowadziła się do publikacji artykułów i opracowań historyczo-etnograficznych, z których najbardziej znaczącą była książka Mazurskim Szlakiem. Opisy, obrazki, opowieści, gadki z Pogranicza Prus Wschodnich z ilustracjami i mapkami (1939).
Był posłem na Sejm I kadencji (1922–1927) z ramienia Związku Ludowo-Narodowego. Jako przedstawiciel ziemi łomżyńskiej zasiadał w komisjach zajmujących się sprawami regionu: gospodarką leśną, regulacją Narwi, kwestiami gospodarczymi i oświatowymi, bronił interesów regionu przez składanie wniosków i interpelacji poselskich.
Po upływie kadencji Sejmu wycofał się z działalności politycznej i poświęcił się pracy naukowej.

Pierwsza książka Chętnika Puszcza kurpiowska ukazała się w 1913. Jego druga książka Chata kurpiowska (1915) – druga obszerna monografia o budownictwie ludowym, po „Budownictwie ludowym na Podhalu” Władysława Matlakowskiego – nawiązywała do rozprawy Jana Karłowicza pt. Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne zawierającej apel o gromadzenie szczegółowych opisów budownictwa ludowego różnych regionów. Jako praca poprawna metodycznie, oparta na doskonałej znajomości terenu i tematu (Chętnik zadedykował ją ojcu, „kurpiowskiemu cieśli zawołanemu”), została doceniona przez środowisko naukowe. Od Instytutu Popierania Nauki Chętnik otrzymał za nią nagrodę im. Mianowskiego. Całość nagrody i honorarium przeznaczył na zakup ziemi nad Narwią, gdzie w przyszłości zamierzał się osiedlić z rodziną.
Chata kurpiowska i późniejsze opracowania zawierały wykonane przez autora rysunki i fotografie. Umiejętności rysownicze Chętnik doskonalił w Szkole Rysunku im. Wojciecha Gersona oraz na kursach organizowanych przez Towarzystwo Miłośników Fotografii.
Jak wspominał Adam Chętnik, już w 1909 rozpoczął gromadzenie zbiorów z myślą o utworzeniu muzeum kurpiowskiego. Część tych zbiorów, przekazana muzeom w Ostrołęce i Łomży, zaginęła podczas I wojny światowej.
W 1927 wraz z żoną Zofią, na zakupionej w 1919 ziemi w Nowogrodzie, otworzył Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie. Przy budowie i utrzymaniu muzeum działali wolontariusze z Nowogrodu i okolicznych miejscowości. Było to drugie muzeum na wolnym powietrzu w Polsce. W 1933 Towarzystwo Naukowe Płockie utworzyło przy muzeum Stację Naukową Dorzecza Środkowej Narwi. Adam Chętnik był jej kierownikiem aż do wybuchu wojny w 1939.
Podczas II wojny światowej muzeum zostało zniszczone. Adam Chętnik podjął starania odbudowy muzeum po wojnie, a nasilił je po przejściu na emeryturę. W 1963 otwarto dział bartniczy, później także rolniczy.
Podczas II wojny światowej Chętnik został wpisany na „czarną listę” władz okupacyjnych w związku z jego przedwojenną działalnością polityczną i publikacyjną, zwłaszcza powiązaną z Mazurami. Musiał opuścić Nowogród i ukrywać się przed okupantem w Warszawie pod przybranym nazwiskiem (Antoni Chojnowski).
Doktoryzował się na tajnym uniwersytecie z tematu Pożywienie Kurpiów, jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe. Swoje spostrzeżenia dotyczące życia codziennego, obyczajów, folkloru, okupacyjnego humoru, charakterystycznych zachowań i postaw, a także doświadczeń terroru i postawy wobec losu Żydów, opisał w maszynopisie pt. Pod niemiecko-hitlerowskim obuchem.
Wznowił działalność Stacji Naukowo-Badawczej Narwi Środkowej, która zyskała wsparcie od Polskiej Akademii Umiejętności. Przeniósł siedzibę stacji z Nowogrodu do Łomży. Organizował Muzeum Regionalne w Łomży otwarte w 1948. W latach 1951–1958 pracował w Muzeum Ziemi w Warszawie na stanowisku kustosza działu bursztynu. Przeszedł na emeryturę w 1958 i przeniósł się na stałe do Nowogrodu, gdzie wznowił starania nad odbudową skansenu.
Był współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, należał też do Komisji Antropologicznej TNW.
Na emeryturze doradzał muzeom jako rzeczoznawca do spraw Kurpiowszczyzny.
Publikował w czasopismach („Lud”, „Polska Sztuka Ludowa”, „Literatura Ludowa”) i w pracy zbiorowej pt. Kurpie. Puszcza Zielona (red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, 1–3, Wrocław–Warszawa 1962–1965). Kilka jego prac opublikowano pośmiertnie. W posiadaniu rodziny jest pamiętnik i wiele rękopisów.
W 1913 na studiach w Warszawie poznał przyszłą żonę Zofię z Klukowskich, córkę lekarza Ambrożego (1856–1900) i Jadwigi z Górskich Klukowskich, ziemian spod Grodna. Ślub wzięli w kościele Najświętszego Zbawiciela w Warszawie 9 czerwca 1914. Wesele zorganizowano w Hotelu Europejskim. W 1915 urodziła się ich córka Wiesława, a w 1917 syn Jerzy (zm. 1967). W 1919 urodziło się trzecie dziecko Chętników – syn Eugeniusz. W 1922 zarówno Eugeniusz, jak i starsza siostra Wiesława, zmarli. W 1926 przyszło na świat kolejne dziecko – córka Teresa (zm. 2014). Zofia Chętnikowa zmarła w 1950.
22 listopada 1955 Chętnik ożenił się z 30 lat młodszą Jadwigą z Nowickich, która również zaangażowała się w utrwalanie kultury Kurpiów. Nie mieli dzieci.



Adam Chętnik został pochowany na cmentarzu parafialnym w Nowogrodzie, na jego grobie postawiono głaz i duży pień bartny. Jego imię nosi założony przez niego Skansen Kurpiowski oraz:
Imieniem Adama Chętnika nazwano ulice w Nowogrodzie, Ostrołęce, Łysych i Białymstoku.

W katedrze w Łomży z inicjatywy Jadwigi Chętnik umieszczono epitafium ku czci Chętnika.
W Myszyńcu na skwerze w pobliżu kolegiaty znajduje się kamień upamiętniający Chętnika wystawiony w 2014 jako element parku bohaterów kurpiowskich. Skwer ulokowano u zbiegu ulicy ks. Adama Bargielskiego i placu Konstantego Rynarzewskiego.
Od 2017 w pobliżu Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży znajduje się mural przedstawiający Adama Chętnika. Dwa inne powstały w Nowogrodzie w ramach Festiwalu „Na wzgórzu, nad rzeką” organizowanego przez Fundację im. Adama Chętnika od 2023. W pierwszej edycji festiwalu Arkadiusz Andrejkow na ścianie budynku szkoły podstawowej im. Adama Chętnika namalował, na podstawie zdjęcia, młodego Adama Chętnika z rowerem. Tworząc wizerunek osoby znanej, odszedł od swojej zwyczajowej praktyki. W 2025 mural przedstawiający Chętnika grającego na skrzypcach i jego żonę Zofię na ścianie budynku przy ul. A. Chętnika stworzył Jakub Bitka.
13 maja 2017 na terenie Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika w Nowogrodzie odsłonięto jego pomnik oraz ławeczki-pomniki jego żon: Zofii z Klukowskich i Jadwigi z Nowickich. Wystawiono je z inicjatywy Danuty Chętnik w nawiązaniu do 50 rocznicy śmierci Adama Chętnika oraz 100 objawień fatimskich. Rzeźba etnografa koresponduje z istniejącym na terenie skansenu pomnikiem Chętnika wykonanym przez rzeźbiarza Albina Sokołowskiego z drewna dębowego wyłowionego z Narwi. Ustawiono go w 1977. Na tablicy na kamieniu, na którym stał pomnik, wyryto napis: Czyniąc, zastanawiałem się, czy to będzie dobre dla Polski. Adam Chętnik 1885–1967. W latach 90. XX wieku upamiętnienie zniszczył silny wiatr, przetrwał jedynie kamień, na którym stał pomnik. Przy nim obchodzono rocznice związane z Chętnikiem.


Sejmik Województwa Podlaskiego ogłosił rok 2015 Rokiem Adama Chętnika. Podobną uchwałę podjęła Rada Powiatu Ostrołęckiego. Stowarzyszenie „Unikat Przyjazna Gmina” z Ostrołęki we współpracy ze Starostwem Powiatowym w Ostrołęce i miastem Ostrołęka wydało 2 tysiące egzemplarzy talarów kurpiowskich z wizerunkiem Adama Chętnika. W szkołach, których patronuje Chętnik, oraz w placówkach oświatowych i kulturalnych w regionie organizowano konkursy wiedzy o patronie, fotograficzne, czytelnicze, popularyzujące folklor. W Muzeum Północno-Mazowieckim w Łomży zaprezentowano wystawy Osóbki kurpiowskie, Adam Chętnik – znany i nieznany oraz Bursztyniarstwo – Adam Chętnik. Muzeum Przyrody w Drozdowie przygotowało wystawę Działalność sejmowa Adama Chętnika. W Muzeum Ziemi PAN odbyło się seminarium o Chętniku jako twórcy nauki o bursztynie. Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów zorganizowało konferencję naukową pt. Kontynuacja badań Adama Chętnika w Polsce północno-wschodniej, a Gminny Ośrodek Kultury w Turośli konferencję pt. Działalność społeczna i naukowa Adama Chętnika. Referaty dotyczące Chętnika wygłoszono też na V Kongresie Historyków Wsi i Ruchu Ludowego na Uniwersytecie Warszawskim. Organizowano koncerty, prelekcje oraz spotkania poświęcone Adamowi Chętnikowi i kulturze kurpiowskiej. Podczas Wesela Kurpiowskiego w Kadzidle w dniach 27–28 czerwca 2015 odbył się VII Światowy Zjazd Kurpiów. Na różnych wydarzeniach promowano książki Adama Chętnika wydane w latach poprzedzających Rok Chętnika: Z nadnarwiańskich borów, Wspomnienia z okupacji, Pod Kopańskim Mostem. W maju 2016 w Publicznej Szkole Podstawowej im. Adama Chętnika w Jednorożcu odsłonięto tablicę poświęconą patronowi.

W województwie podlaskim i mazowieckim oraz w Ostrołęce Rok 2025 jest Rokiem Adama Chętnika. Jest to odniesienie do 140 rocznicy urodzin etnografa. Za wydarzenia w ramach jubileuszu odpowiada komitet organizacyjny złożony m.in. z reprezentacji instytucji kultury i samorządów oraz rodziny – wnuka Jacka Chętnika i jego żony Danuty oraz ich córki Katarzyny Chętnik, prezeski Fundacji im. Adama Chętnika. W czerwcu 2025 w ramach Festiwalu „Na wzgórzu, nad rzeką” organizowanego przez Fundację im. Adama Chętnika odbył się m.in. cykl spotkań, wykładów i warsztatów „Śladami Adama Chętnika”. W Ostrołęce na ścianie budynku Zespołu Szkół Zawodowych nr 4, którego patronem jest Chętnik, muralista Mgr Mors namalował wizerunek etnografa z drzewami nawiązującymi do Puszczy Zielonej oraz w kolorystyce flagi miasta.
W 2025 Towarzystwo Ochrony Dziedzictwa Kurpiowszczyzny przyznało Nagrodę im. Adama Chętnika za szczególny i trwały wkład w ochronę i promocję kultury Kurpiów. Kapituła pod przewodnictwem Grażyny Świąteckiej wyróżniła Jerzego Rubacha oraz Laurę i Zdzisława Bziukiewiczów z Wachu. Inicjatywy nie poparła rodzina Adama Chętnika.
W listopadzie 2025 Senat RP podjął przez aklamację uchwałę w 140. rocznicę jego urodzin.