Akwarela

Akwarela (fr. aquarelle – „wodnisty”, łac. aqua – „woda”) – określenie techniki malarskiej oraz nazwa obrazów nią wykonywanych, skupiających się wokół tematu pejzażu i martwej natury. Technika ta, wymagająca stosowania unikatowych, indywidualnych rozwiązań artystycznych, polega na malowaniu wodną zawiesiną pigmentów na chłonnym podobraziu – zwyczajowo na celulozowym lub bawełnianym papierze. Rozcieńczone pigmenty nie pokrywają całkowicie faktury papieru, lecz pozostawiają ją dobrze widoczną. Z tego względu na efekt bardzo duży wpływ ma barwa i faktura samego papieru. Terminem „akwarela” określa się zarówno samą technikę, jak i powstałe w ten sposób dzieło sztuki.

Historia

Sztuka akwareli wywodzi się jeszcze z malowideł jaskiniowych w Europie paleolitycznej i była wykorzystywana do ilustrowania rękopisów co najmniej od czasów starożytnego Egiptu, zyskując szczególne znaczenie w europejskim średniowieczu. Jednak jej nieprzerwana historia jako techniki artystycznej rozpoczyna się w okresie renesansu. Za jednego z pierwszych twórców posługujących się tą techniką uznaje się powszechnie niemieckiego artystę renesansowego Albrechta Dürera (1471–1528), autora znakomitych akwareli przedstawiających rośliny, zwierzęta oraz krajobrazy. Istotna szkoła malarstwa akwarelowego rozwinęła się w Niemczech pod dużym wpływem malarstwa Hansa Bola (1534–1593) w ramach nurtu nawiązującego do twórczości Dürera.

Akwarele w formie zbliżonej do tej, którą znamy dzisiaj, pojawiły się w Europie w okresie renesansu i baroku. W renesansie włoskim akwarela zyskała popularność jako medium do szkiców i studiów przygotowawczych natury, ponieważ idealnie nadawała się do oddania ulotnych wrażeń i emocji. Prace te często stanowiły przygotowanie do „właściwego” dzieła sztuki albo pełniły funkcję dokumentacji naukowej. Złoty wiek holenderski przyniósł rozwój malarstwa krajobrazowego, w którym akwarela znalazła swoje naturalne miejsce, pozwalając artystom uchwycić zmienne światło i atmosferę. Niemniej to ilustracje botaniczne i przyrodnicze stanowią prawdopodobnie najstarszą i najważniejszą tradycję w malarstwie akwarelowym. Ilustracje botaniczne zyskały popularność w okresie renesansu – pojawiały się zarówno jako ręcznie kolorowane drzeworyty w książkach czy drukach ulotnych, jak i w formie rysunków wykonanych tuszem i podmalowanych akwarelą na pergaminie lub papierze. Twórcy ilustracji botanicznych od zawsze należeli do najbardziej precyzyjnych i utalentowanych akwarelistów; również dziś akwarele – dzięki swej unikalnej zdolności do syntetyzowania, wyjaśniania i idealizowania przedstawianych obiektów w pełnej gamie barw – są wykorzystywane w publikacjach naukowych i muzealnych oraz w pejzażach. Ilustracja przyrodnicza osiągnęła swój rozkwit w XIX wieku dzięki artystom takim jak John James Audubon, czy w pejzażach William Turner.

Techniki

Stosowane są różne techniki malarskie w akwareli:

"wet-on-wet" - mokre na mokre - farba nakładana jest na mokry papier
"wet-on-dry" - mokre na suche - farba nakładana jest na suchy papier
technika "liftingu" - usuwanie farby z użyciem suchego pędzla lub gąbki, co pozwala na uzyskiwanie jasnych plam
technika "dry brush" - suchy pędzel - wykorzystuje minimalną ilość wody w celu uzyskania szóstkach i fakturalnych efektów

Renowacja akwareli

Podczas konserwacji i renowacji materiały użyte do tonowania lub naprawy akwareli są starannie dobierane pod kątem stabilności koloru. Badania dotyczące konserwacji papieru pokazują, że barwniki roślinne stosowane do japońskich bibułek powodują większą zmianę koloru w porównaniu z nowoczesną akwarelą i farbami akrylowymi. Z tego powodu artyści zwykle używają dostępnych w handlu pigmentów do naprawy obrazów, które mają zachować stabilność wizualną przez długi czas.

Charakterystyka

Akwarela jest jedną z technik malarskich, w której wykorzystuje się farby akwarelowe – będące farbami wodnymi. Z punktu widzenia artystycznego, eteryczna i świetlista, z punktu kolekcjonerskiego – jeśli jest dziełem klasyków – równie atrakcyjna. Jako podłoże najczęściej stosuje się papier, zazwyczaj specjalistyczny, fakturowy. Malowanie polega na stopniowym nakładaniu cienkich, niemalże transparentnych warstw farby, przez które przebija podłoże. Jest to technika uważana za jedną z trudniejszych, gdyż wymaga niesamowitej precyzji i dokładności w nakładaniu farb na papier, który ze względu na swoje właściwości sprawia problemy w nanoszeniu poprawek.

Farby akwarelowe składają się z pigmentu i wodorozpuszczalnego kleju (najczęściej gumy arabskiej) utrzymującego farbę w odpowiedniej do malowania konsystencji. Oprócz nich w farbach znajdują się różne domieszki mogące modyfikować właściwości fizyczne farby. Malarz nabierając farbę zmoczonym pędzlem rozpuszcza klej i pobiera na pędzel pigmenty w wodnej zawiesinie. Pociągnięcia pędzla na chłonnym podkładzie pozostawiają cienką warstwę pigmentu, który uzyskuje przyczepność głównie poprzez siłę adhezji, a nie jak dzieje się to najczęściej w innych technikach malarskich, dzięki wiązaniu spoiwa. Z powodu bardzo niewielkiej ilości spoiwa zawartej w akwareli, warstwa pigmentu nie wykazuje mocnego krycia, przez co malarz najczęściej wykonuje obraz poprzez sukcesywne przyciemnianie plam aż do pożądanego rezultatu. Obrazy malowane tą techniką mają zwykle delikatną kolorystykę w pastelowych barwach.

Akwarela nie daje prawie żadnej możliwości dokonywania poprawek i retuszy. W szczególności, nie można usunąć namalowanego fragmentu, a jedynie modyfikować go w niewielkim stopniu, poprzez pokrywanie kolejnymi warstwami lub usuwanie części pigmentu przez szorowanie lub wymywanie papieru. W akwareli właściwie nie używa się białej farby, gdyż cienka warstwa pigmentu właściwa dla techniki akwarelowej nie jest w stanie całkowicie pokryć zamalowanego papieru. Malarz stosujący technikę akwareli pozostawia plamy jasne dzięki nakładaniu małej ilości pigmentów i ekspozycję jasnego koloru podobrazia.

Akwarela, ze względu na swoją budowę fizyczną opartą na wodorozpuszczalnym spoiwie jest farbą bardzo zbliżoną go gwaszu i bywa z nim łączona. „Akwarela abstrakcyjna” Wassilego Kandinsky’ego jest uznawana za pierwszy obraz abstrakcyjny.

Angielscy malarze John Constable, William Turner i Amerykanin Edward Hopper wykorzystali akwarele do tworzenia dramatycznych pejzaży pełnych emocji i mistycyzmu. Z polskich malarzy tą techniką posługiwał się, m.in. Henryk Rodakowski w Album Pałahickie, zawierający cykl jedenastu akwarel i Julian Fałat.