Bajka

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
Strona tytułowa pierwszego tomu Fables choisies Jeana de La Fontaine’a

Bajka – krótki utwór literacki o charakterze dydaktycznym i zazwyczaj alegorycznym, w którym przedstawione wydarzenia i postacie służą zilustrowaniu prawdy ogólnej lub zasady postępowania. Pouczenie może zostać wyrażone wprost jako morał albo wynikać z przebiegu zdarzeń. Bajka może mieć formę wierszowaną lub prozatorską; jej bohaterami bywają ludzie, zwierzęta, rośliny i przedmioty, reprezentujące określone cechy i postawy ludzkie.

Bajka wywodzi się z tradycji ludowej, a jako samodzielny gatunek literacki rozwinęła się już w starożytności. Wyróżnia się m.in. bajki narracyjne i epigramatyczne oraz ludowe i literackie. W węższym znaczeniu literaturoznawczym bajkę odróżnia się od baśni, natomiast w folklorystyce pojęcie bajki ludowej obejmuje również opowieści fantastyczne, w tym baśnie.

Etymologia

Słowo „bajka” pochodzi od czasownika „bajać” i jest spokrewnione m.in. z wyrazami „bajda”, „bajdurzyć” i „baśń”. Magdalena Bąk, powołując się na ustalenia Aleksandra Brücknera, wskazuje ich związek z dawnym rdzeniem oznaczającym mówienie. Zwraca również uwagę na dawne skojarzenia opowiadania z czarami, widoczne w południowosłowiańskim bajati. W polszczyźnie do XVIII wieku „bajka” mogła oznaczać także osobę opowiadającą, a nie wyłącznie opowieść.

Charakterystyka

Podstawową funkcją bajki jest przekazywanie pouczeń moralnych za pomocą przykładów zachowań i sytuacji. Morał może występować na początku lub na końcu utworu, niekiedy pozostaje niewypowiedziany i wynika z sensu całej opowieści. Przedstawiane zdarzenia mają zwykle charakter typowy, a bohaterowie reprezentują określone postawy, cechy charakteru lub sposoby postępowania.

Bajka przedstawia powtarzalne sytuacje z życia społecznego i relacji międzyludzkich. Według Janusza Sławińskiego jej pouczenie wynika często z przeciwstawienia dwóch postaw, sposobów argumentowania lub działań, np. skutecznego i nieskutecznego. Bajka może w ten sposób wskazywać pożądane zachowania, ostrzegać przed ich konsekwencjami albo służyć krytyce satyrycznej.

Postacie bajkowe są zwykle schematyczne i stanowią uosobienie typów ludzkich. Przeciwstawiane bywają takie cechy, jak mądrość i głupota, siła i słabość czy przebiegłość i naiwność. Szczególnie częsta jest bajka zwierzęca, w której zwierzęta pełnią funkcję alegorycznych odpowiedników ludzi, a ich wzajemne relacje mogą odzwierciedlać stosunki i instytucje społeczne. Nazwy zwierząt zastępują wówczas rozbudowaną charakterystykę postaci: lew może symbolizować siłę lub odwagę, lis – przebiegłość, mrówka – pracowitość, zając – płochliwość, wilk – drapieżność, a jagnię – niewinność. W innych bajkach spotyka się także mówiące rośliny i przedmioty

W bajkach różnych narodów powracają podobne postacie, wątki i motywy, a ich tradycja literacka pozostaje związana z folklorem. Występują w nich również elementy fantastyczne. W odróżnieniu od baśni nie służą one jednak przede wszystkim tworzeniu odrębnego świata rządzącego się prawami cudowności, lecz alegorycznemu przedstawieniu ogólnej prawdy moralnej.

Rodzaje bajek

Ze względu na sposób przedstawienia wydarzeń wyróżnia się przede wszystkim:

Ze względu na pochodzenie i sposób funkcjonowania wyróżnia się również:

Odrębną klasyfikacją jest podział tematyczny, uwzględniający m.in. bajki zwierzęce, w których zwierzęta występują jako maski ludzkich charakterów.

Teoria i funkcje bajki

Bajka od starożytności była traktowana nie tylko jako forma literacka, lecz także jako środek perswazji. Arystoteles w Retoryce(inne języki) (II, 20) zaliczył ją do przykładów wykorzystywanych w argumentacji. Takie rozumienie bajki podtrzymywali późniejsi teoretycy, m.in. Izydor z Sewilli, Jan z Garlandii(inne języki) i Julius Caesar Scaliger.

Już w starożytnej Grecji bajki wykorzystywano w nauczaniu szkolnym. Hermogenes zalecał wykorzystywanie bajek w początkowych ćwiczeniach retorycznych młodzieży, zarówno w celach wychowawczych, jak i jako przykładu w wypowiedzi. Sprzyjało to powstawaniu zbiorów i usamodzielnianiu się gatunku. W tradycyjnej kompozycji bajki wyróżniano krótkie opowiadanie oraz pouczenie moralne. Morał umieszczony przed opowiadaniem nazywano promythion, a końcowy – epimythion. Niektóre utwory nie zawierały wyodrębnionego morału, jeżeli dydaktyczny sens przedstawionej sytuacji był dostatecznie wyraźny. W średniowiecznych redakcjach morał stanowił jednak często centralny element kompozycji.

Istotną zmianę w teorii gatunku przyniosła twórczość Jeana de La Fontaine’a. W przedmowie do Bajek(inne języki) (1668) francuski pisarz przedstawił bajkę przede wszystkim jako gatunek poetycki, a nie retoryczny. Sens moralny mógł być przekazywany pośrednio, za pomocą aluzji i przedstawionych sytuacji, bez wydzielonego dydaktycznego dopowiedzenia.

Historia gatunku

Bajka ma korzenie w tradycji ustnej. Już w starożytności bajka literacka wykształciła się jako osobny gatunek, zachowując związki z folklorem oraz tradycyjnymi schematami fabularnymi.

Starożytność

Europejska tradycja bajkopisarska ukształtowała się w starożytnej Grecji, wykorzystując także wątki znane z tradycji babilońskiej, egipskiej, hebrajskiej i syryjskiej. Wczesne przykłady bajek występują w twórczości Hezjoda (Prace i dni, w. 202–212) oraz Stesichora. Rozwój gatunku wiąże się szczególnie z postacią Ezopa, żyjącego według tradycji w VI wieku p.n.e., któremu przypisywano zebranie lub stworzenie licznych bajek zwierzęcych. Od V wieku p.n.e. określeniem „bajki ezopowe” obejmowano zarówno opowieści przypisywane Ezopowi, jak i utwory wcześniejszych i późniejszych autorów.

W jednej z najstarszych znanych bajek greckich, przytoczonej przez Hezjoda, jastrząb przemawia do schwytanego słowika; opowieść ta służy krytyce niesprawiedliwego postępowania. Herodot w Dziejach (I, 141) wykorzystał z kolei opowieść o rybaku grającym na flecie jako przykład w opisie stosunków politycznych. Golias wskazuje oba utwory jako wczesne świadectwa używania bajki do wyrażania ocen moralnych i społecznych.

W IV wieku p.n.e. rozpowszechnione wcześniej w różnych tekstach bajki zaczęto gromadzić w osobnych zbiorach; do wczesnych zbieraczy należał Demetriusz z Faleronu. Upowszechnienie bajki w szkołach retorycznych sprzyjało utrwaleniu morału i opracowywaniu nowych, także wierszowanych wersji utworów.

Do greckich bajkopisarzy należał Babrios, żyjący na przełomie I i II wieku n.e., autor wierszowanego zbioru bajek wykorzystywanego później w szkolnictwie bizantyjskim. W literaturze rzymskiej(inne języki) bajki pojawiały się m.in. u Enniusza, Lucyliusza i Horacego, gdzie służyły jako przykłady o charakterze dydaktycznym. Samodzielny zbiór bajek wierszowanych opracował Fedrus (I w. n.e.), nawiązujący do tradycji Ezopa. W późnej starożytności powstały również zbiory przypisywane Romulusowi(inne języki) oraz Awianowi, które odegrały istotną rolę w średniowiecznej recepcji gatunku. W tradycji antycznej ukształtowały się równolegle grecki i łaciński przekaz bajek ezopowych, a twórczość Fedrusa utrwaliła model bajki jako samodzielnej kompozycji obejmującej zwięzłą fabułę oraz morał, umieszczany na początku lub na końcu opowiadania.

Średniowiecze

W średniowieczu bajki wykorzystywano w szkolnictwie, ćwiczeniach stylistycznych i literaturze religijnej, zwłaszcza w postaci egzemplów kaznodziejskich. Podstawą średniowiecznego bajkopisarstwa europejskiego były przede wszystkim zbiory Romulusa i Awiana, wielokrotnie przerabiane prozą i wierszem, początkowo głównie po łacinie.

Do tej tradycji należał m.in. zbiór Novus Aesopus, opracowany przez włoskiego autora Balda(inne języki), który wykorzystał także motywy zaczerpnięte z literatury wschodniej. Ważnym źródłem tych wątków była indyjska Pańczatantra, znana w Europie za pośrednictwem przekładów i przeróbek. Jedną z łacińskich adaptacji związanych z tą tradycją było Directorium vitae humanae Jana z Kapui(inne języki) z XIII wieku. Od XII wieku rozwijały się też wersje bajek w językach narodowych, m.in. we Francji, gdzie tworzyła Marie de France. W Anglii Walter Anglik(inne języki) (Galterus Anglicus) opracował wierszowaną przeróbkę bajek Romulusa.

Renesans i czasy nowożytne

W renesansie wzrosło zainteresowanie bajkami starożytnymi. Nowe przekłady i adaptacje przygotowywali m.in. Rimicjusz(inne języki), Heinrich Steinhöwel(inne języki) i Laurentius Abstemius(inne języki). Do rozwoju gatunku przyczynił się również Erazm z Rotterdamu, autor zbioru Parabolae (1514). Bajki wykorzystywali także autorzy reformacyjni, w tym Marcin Luter, który opracował zbiór Etzliche Fabeln aus dem Esopo verdeutscht przeznaczony dla szerokiego kręgu odbiorców.

W XVII wieku istotną zmianę w rozwoju gatunku przyniosła twórczość La Fontaine’a. W kolejnych stuleciach znanymi bajkopisarzami byli również Gotthold Ephraim Lessing i Iwan Kryłow.

Bajka w literaturze polskiej

W literaturze polskiej bajki występowały początkowo jako fragmenty większych utworów, m.in. w kazaniach, kronikach i tekstach szkolnych. Jeden z najdawniejszych śladów recepcji bajki ezopowej zachował się w Kronice polskiej Wincentego Kadłubka. W 1509 roku Mikołaj Kopernik zamieścił dwie bajki ezopowe w łacińskim przekładzie listów Teofilakta Symokatty.

Duże znaczenie dla polskiego bajkopisarstwa miała twórczość Biernata z Lublina, który około 1510 roku opracował polską wersję opowieści o Ezopie, wydaną w 1522 roku jako Żywot Ezopa Fryga, wraz ze zbiorem stu bajek wierszowanych. Wykorzystał m.in. zbiory Romulusa, Rimicjusza, Abstemiusza(inne języki) i Jana z Kapui. Jego bajki zawierały również elementy krytyki społecznej(inne języki) i antyklerykalnej.

W okresie staropolskim rozpowszechniano także anonimowy zbiór bajek prozą Przypowieści Ezopowe, znany w późniejszych wydaniach również jako Fabuły Ezopowe. Jedna z edycji z około 1618 roku zawierała 339 bajek. Do średniowiecznej tradycji alegorycznej nawiązywał m.in. Bartosz Paprocki w Kole rycerskim (1576), a do humanistycznego bajkopisarstwa włoskiego – Marcin Błażewski w Setniku przypowieści uciesznych (1608). Bajki staropolskie wykazywały także bliskie związki z przysłowiami, które mogły stanowić ich morał lub tytuł. Wykorzystywał je m.in. Wacław Potocki w zbiorze Moralia.

W 1699 roku Krzysztof Niemirycz opublikował Bajki Ezopowe wierszem wolnym, zawierające czterdzieści swobodnych przekładów bajek La Fontaine’a. Hanna Dziechcińska wskazuje ten zbiór jako pierwsze użycie słowa „bajki” w tytule polskiego zbioru tego gatunku. Niemirycz korzystał z wiersza wolnego i przedstawiał sens moralny jako część fabuły, a nie wyłącznie odrębne pouczenie.

Polskie przekłady klasycznych bajkopisarzy ukazywały się również w kolejnych stuleciach: bajki Fedrusa opublikowano w przekładzie Józefa Epifaniusza Minasowicza w 1746 roku, a bajki Babriosa przełożył Zygmunt Węclewski w 1861 roku.

W epoce oświecenia bajki pisali m.in. Ignacy Krasicki, Stanisław Trembecki i Julian Ursyn Niemcewicz. Magdalena Bąk zwraca uwagę na polityczne zastosowania gatunku, w tym na bajki Niemcewicza odnoszące się do rozbiorów Polski, a następnie na bajki patriotyczne okresu romantyzmu. Obok tradycyjnych utworów moralizatorskich powstawały także formy odchodzące od dydaktyzmu oraz antybajki(inne języki) wykorzystujące konwencję gatunku w sposób przewrotny; jako przykłady Bąk wymienia O Janku, co psom szył buty Juliusza Słowackiego i Króla Bobo i królewnę Lalę Adama Mickiewicza.

W XIX wieku bajki pisali także Aleksander Fredro i Stanisław Jachowicz. W nawiązaniu do nowych koncepcji wychowawczych Jachowicz rozwinął odmianę utworów kierowanych specjalnie do dzieci, określaną przez badaczy jako bajeczka. Teksty te nawiązywały do doświadczenia młodego odbiorcy, łagodząc przedstawianie konfliktów i zachowując funkcję dydaktyczną.

Do polskich bajkopisarzy późniejszych epok Sławiński zalicza m.in. Jana Lemańskiego, Benedykta Hertza i Juliana Ejsmonda. Jako przykład parodystycznego odwracania tradycyjnych motywów bajkowych i przypisanych im morałów wskazuje twórczość Artura Marii Swinarskiego. Według Magdaleny Bąk twórcy Młodej Polski szczególną wagę przywiązywali do symbolicznych i poetyckich możliwości gatunku.

Bajka a baśń

W węższym znaczeniu literaturoznawczym bajka i baśń są odrębnymi gatunkami. Bajka opiera się przede wszystkim na alegorycznym przedstawieniu pouczenia, natomiast w baśni dominują elementy cudowne, stanowiące naturalną część praw świata przedstawionego.

Małgorzata Kubisiak wskazuje jako wyróżnik baśni „oczywistość cudowności”: postacie przyjmują istnienie czarów i istot nadprzyrodzonych jako coś zwyczajnego w świecie opowieści. Charakterystyka bohaterów podporządkowana jest zazwyczaj działaniu, nie zaś szczegółowemu przedstawieniu ich psychiki, a istotną rolę odgrywają wędrówka, próby i przemiany.

Rozróżnienie nie obejmuje jednak wszystkich użyć: w folklorystyce bajka magiczna jest odmianą bajki ludowej odpowiadającą baśni. Taką nazwę baśni podają również Kubisiak i Antoni Smuszkiewicz.

Terminologia powiązana

W dawnej polszczyźnie terminologia dotycząca bajki była niejednolita. Funkcjonowało tam m.in. łacińskie określenie apologus, obok polskich nazw „apolog”, „fabuła” i „przypowieść”. W Lexiconie Jana Mączyńskiego z 1564 roku słowo apologus objaśniono również wyrazem „bajka”. W XVI–XVIII wieku nazwa „bajka” bywała używana także szerzej, dla opowieści zmyślonych lub fantastycznych, a pejoratywnie – dla plotki i niewiarygodnego opowiadania. Z tym ostatnim znaczeniem wiąże się m.in. określenie banialuka, pochodzące od imienia bohaterki poematu Hieronima Morsztyna. W XIX wieku zbieracze folkloru posługiwali się również nazwami „baśń” i „klechda”, by uniknąć negatywnych skojarzeń słowa „bajka”.

Bajka w literaturze i kulturze współczesnej

W nowoczesnej literaturze nazwa bajki zaczęła obejmować także utwory wykorzystujące jej tradycyjne konwencje bez zachowania wszystkich cech klasycznej formy dydaktycznej. Magdalena Bąk wskazuje m.in. na związek bajki z parodią, twórczością satyryczną i formami baśniowo-groteskowymi. Jako przykład zacierania granic gatunkowych przywołuje 13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych Leszka Kołakowskiego.

Przenoszenie podobnych opowieści do książek ilustrowanych, komiksu i filmu animowanego sprzyjało upowszechnianiu szerszego, potocznego znaczenia słowa „bajka”, odnoszonego często do fantastycznych opowieści dla dzieci. W interpretacji Bąk towarzyszy temu zbliżenie bajki i baśni oraz przesunięcie akcentu z moralizatorstwa na funkcję rozrywkową, choć nie zawsze oznacza zanik dydaktyzmu.

Bajka w fantastyce naukowej

Nazwa „bajka” bywa stosowana również do utworów fantastycznonaukowych, które nawiązują do tradycyjnych form opowieści. Przykładem jest zbiór Bajki robotów Stanisława Lema, w którym tradycyjne konwencje bajki połączono z motywami technologicznymi i futurystycznymi. W części terminologicznej Leksykonu polskiej literatury fantastycznonaukowej Antoni Smuszkiewicz odsyła od nazw „bajka fantastyczna”, „baśń fantastycznonaukowa” i „bajki robotów” do pojęcia groteski fantastycznonaukowej.

Groteska fantastycznonaukowa wykorzystuje zestawienie elementów należących do odmiennych porządków rzeczywistości, m.in. fantastycznej techniki i tradycyjnych konwencji baśniowych, w celu uzyskania efektu komicznego lub parodystycznego. W Bajkach robotów istoty elektroniczno-mechaniczne (tytułowe roboty) tworzą własną kulturę, w tym mity, legendy i baśnie, odtwarzające tradycyjne wzory narracyjne w fantastycznym świecie maszyn. Podobne zestawienia nowoczesnej techniki z archaizacją języka i motywami codzienności występują w Dziennikach gwiazdowych Lema. Zabiegi te pozwalają zarazem parodiować utrwalone schematy fantastyki naukowej i poszerzać jej możliwości komentowania rzeczywistości.

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Magdalena Bąk, Bajka, [w:] Zbigniew Kadłubek, Beata Mytych-Forajter, Aleksander Nawarecki (red.), Ilustrowany słownik terminów literackich: historia, anegdota, etymologia, Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2018, ISBN 978-83-7453-495-6.
  2. ↑ Bajka; bajka epigramatyczna; bajka literacka; bajka ludowa; bajka narracyjna; bajka zwierzęca, [w:] Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, wyd. 4, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, ISBN 978-83-04-01914-0.
    1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 s. 37
  3. Janusz Sławiński, Bajka, [w:] Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, wyd. 2, poszerzone i poprawione, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 52–53, ISBN 83-04-01787-3.
    1. 1 2 3 4 5 6 s. 52
  4. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz, Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej, wyd. 1, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1990, ISBN 978-83-210-0892-9.
    1. 1 2 3 s. 252
    2. 1 2 s. 252–253
    3. 1 2 s. 252–253, 296–297
    4. ↑ s. 296–297
  5. Helena Kapełuś, Bajka ludowa, [w:] Teresa Michałowska (red.), Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, wyd. 3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002, s. 78–80, ISBN 83-04-04621-0.
    1. 1 2 s. 78–80
  6. Marian Golias, Bajka klasyczna, [w:] Grzegorz Gazda (red.), Słownik rodzajów i gatunków literackich, wyd. nowe, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 74–76, ISBN 978-83-01-17241-1.
    1. 1 2 s. 74–75
    2. ↑ s. 74
    3. 1 2 s. 75
  7. Hanna Dziechcińska, Bajka, [w:] Teresa Michałowska (red.), Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, wyd. 3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002, s. 75–78, ISBN 83-04-04621-0.
    1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 s. 75–78
  8. Maria Cristina Bragone, Note sulla traduzione di Pëtr Kašinskij delle favole di Esopo, „Kwartalnik Neofilologiczny”, 62 (2), 2015, s. 141–149, ISSN 0023-5911 [dostęp 2026-11-12] (wł.).
    1. ↑ s. 142–143
  9. Małgorzata Kubisiak, Baśń, [w:] Grzegorz Gazda (red.), Słownik rodzajów i gatunków literackich, wyd. nowe, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 101–104, ISBN 978-83-01-17241-1.
    1. 1 2 s. 101