Bildungsroman (z niem. Bildung – „kształcenie”, „formowanie” i Roman – „powieść”; dosł. „powieść edukacyjna” albo „powieść formacyjna”) – typ powieści przedstawiającej psychologiczny, moralny i społeczny rozwój protagonisty, zwykle młodego, oraz jego kształtowanie się w relacji z otoczeniem społecznym. W polskiej literaturze krytycznej termin bywa oddawany jako „powieść formacyjna”.
Gatunek wykształcił się w literaturze niemieckiej XVIII wieku. Za wczesny punkt odniesienia dla jego nowelistycznej postaci uznaje się Geschichte des Agathon Christopha Martina Wielanda, natomiast za klasyczny wzorzec gatunku – Lata nauki Wilhelma Meistra Johanna Wolfganga Goethego. Ważną rolę w ukształtowaniu pojęcia odegrał Karl Morgenstern, który w odniesieniu do Lat nauki Wilhelma Meistra posługiwał się terminem Bildungsroman.
Fabuła bildungsromanu koncentruje się na kolejnych etapach dojrzewania bohatera. Obejmuje jego konflikty z rodziną, szkołą, środowiskiem społecznym lub własnymi aspiracjami, a także doświadczenia prowadzące do przemiany postawy życiowej. W ujęciu klasycznym proces ten zmierza do osiągnięcia dojrzałości rozumianej jako pogodzenie osobistych dążeń z wymaganiami społecznymi, choć w nowszych realizacjach gatunku rozwój bohatera może być przedstawiany ironicznie, niepełnie albo jako porażka. Zakres pojęcia nie jest całkowicie stały: w użyciu ogólnym bywa odnoszone szeroko do powieści o rozwoju młodego bohatera, natomiast w badaniach germanistycznych pozostaje przedmiotem bardziej szczegółowych sporów gatunkowych.
Pokrewnymi pojęciami są Entwicklungsroman, czyli powieść rozwojowa w szerszym sensie, oraz Erziehungsroman, powieść wychowawcza lub edukacyjna. Terminy te bywają stosowane wymiennie, choć w badaniach literackich mogą służyć do odróżniania różnych modeli rozwoju bohatera. Odmianą bildungsromanu jest także Künstlerroman, czyli powieść o kształtowaniu się artysty.
Do przykładów wskazywanych w opracowaniach należą: