Brownizm

Geneza doktryny

Punktem wyjścia doktryny było doświadczenie osobiste. W 1771 roku, mając trzydzieści sześć lat, Brown doznał ciężkiego napadu dny moczanowej. Konsultujący go lekarz – najprawdopodobniej sam Cullen – rozpoznał „dnawą pletorę”, czyli nadmiar krwi i soków uznawany wówczas za przyczynę dny, i zalecił odstawienie mięsa i alkoholu. Według własnej relacji Brown przez rok trzymał się ścisłej diety z owsianki i jarzyn, pijąc wyłącznie wodę, a mimo to napady bywały jeszcze bardziej bolesne. Zniechęcony, przyjął hipotezę sprzeczną z ówczesnymi poglądami klinicznymi: że przyczyną jego dny była nie pletora, lecz osłabienie, a antyflogistyczny (obniżający pobudzenie) reżim Cullena tylko pogarszał jego stan. Wrócił do obfitego jedzenia i picia alkoholu w towarzystwie, a przez kolejnych sześć lat nie miał objawów choroby.

Ponieważ Brown miał skromne doświadczenie kliniczne, to jedno „wyleczenie” wzbudziło w nim nieufność wobec tradycyjnych metod antyflogistycznych – ścisłej diety, przeczyszczania i puszczania krwi – i podważyło w jego oczach również ich podstawy teoretyczne. Gdy napady wróciły, Brown szukał ulgi w opium, zwłaszcza w płynnym laudanum, które nazywał „winem Turków”. Zalecał i sam przyjmował dawki po 150 kropli, popadając stopniowo w uzależnienie. Doszedł przy tym do przekonania, że sławiona uzdrawiająca siła natury działa najwyżej w dolegliwościach ostrych i samoograniczających się, a leczyć powinien lekarz.

Pobudliwość i bodźce

Opis fizjologii i patologii miał u Browna charakter naturalistyczny: lekarz ten nie utożsamiał życia organizmu z funkcją duszy, lecz ujmował je wyłącznie w kategoriach somatycznych, rozpatrując zależności między układem nerwowym a kontrolowanymi przez niego układami i narządami. Zgodnie z fizyką Newtona przyjmował, że w otaczającym środowisku działają dające się opisać siły fizyczne, zdolne oddziaływać na nerwy, mięśnie i układ krwionośny. Bodźce, pobudzenie i pobudliwość traktował jako równie realne składniki świata fizycznego jak grawitacja, co pozwalało wprowadzić do medycyny kryteria ilościowe.

Brown wyobrażał sobie układ nerwowy jako system rurek, w których krąży właściwa mu „ciecz nerwowa”. Organizm miał pozostawać w zdrowiu wtedy, gdy ciecz ta bez przeszkód dociera do wszystkich jego części, a sam organizm zachowuje poziom reaktywności wystarczający do odbierania docierających bodźców. Życie było w tym ujęciu stanem wymuszonym przez działanie środowiska, na które organizm jedynie odpowiada: gdy bodźce nie docierają z odpowiednim natężeniem albo gdy zdolność ich odbierania zostaje zaburzona, organizm nie jest zdolny do życia.

Choroba pojawiała się w dwóch sytuacjach. Po pierwsze wtedy, gdy zdolność organizmu do odbierania bodźców słabła – aż do całkowitego wyczerpania, którego skutkiem była śmierć – albo gdy organizm zachowywał zdolność reagowania, lecz brakowało bodźców dostatecznie silnych do podtrzymania życia. Po drugie wtedy, gdy bodźce działały zbyt silnie i wyczerpywały naturalną reaktywność organizmu, nagle albo stopniowo.

Choroby steniczne i asteniczne

Z tych założeń Brown wyprowadził uproszczoną klasyfikację chorób, wyróżniając tylko trzy typy schorzeń, porządkowane według stanu pobudzenia organizmu:

• choroby steniczne – o zbyt wysokim poziomie pobudzenia, wywołanym działaniem zbyt silnych bodźców zewnętrznych;
• choroby asteniczne – o zbyt niskim poziomie pobudzenia, wywołanym albo zbyt długim działaniem bodźców, które doprowadziło do wyczerpania organizmu, albo działaniem zbyt słabym, niezapewniającym dostatecznej stymulacji;
• schorzenia mieszane – steniczno-asteniczne lub asteniczno-steniczne, w których właściwe rozpoznanie i dobór terapii należały do lekarza.

Sam Brown zaliczał do chorób astenicznych 97% wszystkich schorzeń, co przesądzało o kształcie jego terapii. Zaburzenie pobudliwości mogły, według niego, wywołać zarówno czynniki fizyczne, jak i psychiczne – zimne albo ciężkostrawne potrawy na równi z deprymującymi przeżyciami.

Terapia

Zasada terapeutyczna wynikała wprost z patologii. Brown twierdził, że leczenie sprowadza się do jednego zabiegu: oddziaływania na chorego bodźcami, których siłę dobiera się do jego stanu pobudzenia. Wszystkie leki, niezależnie od tego, jak klasyfikowała je ówczesna farmakologia, działają w gruncie rzeczy tak samo: jako bodźce dla organizmu. Różnią się jedynie siłą i szybkością działania, dlatego Brown dzielił je na umiarkowanie i szybko rozprzestrzeniające się w organizmie.

Z tego założenia wynikał praktyczny schemat. W chorobach stenicznych stosowano bodźce słabe, obniżające nadmierne pobudzenie: puszczanie krwi, środki wymiotne i przeczyszczające, napotne, zimne okłady, ubogą i wodnistą dietę, ograniczenie ruchu i spokój psychiczny. W chorobach astenicznych – bodźce silne: dietę mięsną, wino lub napoje spirytusowe, umiarkowany ruch, świeże powietrze, wzmożoną aktywność umysłową oraz cztery leki pobudzające: opium, kamforę, piżmo i eter. Ponieważ zdecydowaną większość chorób Brown uznawał za asteniczne, w praktyce jego terapia sprowadzała się do pobudzania: podanie środków ożywiających pracę układu nerwowego miało skutkować pośrednio normalizacją pracy pozostałych układów. Katalog zalecanych przez niego leków obejmował w większości środki tanie, sporządzane z powszechnie dostępnych w Europie surowców i bardzo proste w użyciu.

Kluczowe znaczenie miało dawkowanie, skoro – jak utrzymywał Brown – pobudzenie da się mierzyć w stopniach. Gdy lekarz nie był pewien, w jakim stanie pobudzenia znajduje się chory, zalecane było rozpoznanie przez próbę: podanie bodźca umiarkowanie rozprzestrzeniającego się i obserwacja reakcji.

Schematyzm tej terapii sprawiał, że mogli ją stosować nie tylko lekarze z pełnym wykształceniem akademickim, lecz także chirurdzy i lekarze wojskowi, niosący pomoc z dala od miast i szpitali, a nawet na polu bitwy. Zarazem Brown odrzucał pojęcie uzdrawiającej siły natury i utrzymywał, że lekarz dysponuje w istocie jednym narzędziem – bodźcem o odpowiednio dobranej sile.

Wielka Brytania

Doktryna nie zdobyła trwałego uznania instytucjonalnego ani w Edynburgu, ani w Anglii. Stanowisko klinicystów edynburskich wobec niej było krytyczne. Zbliżone stanowisko zajął później fakultet wiedeński, co wpłynęło na jej odbiór w krajach Europy Środkowej. Christopher Lawrence zwrócił uwagę, że pisma Browna dopuszczały rozmaite odczytania – każdy komentator interpretował je po swojemu – a rozbieżne są także relacje jego biografów, poczynając od życiorysu dołączonego przez Beddoesa do edycji z 1795 roku. Dla anonimowego angielskiego autora jednej z polemik brownizm stanowił najgorsze z możliwych zagrożeń, bo Brown miał regularne wykształcenie lekarskie, a mimo to jego terapia czyniła go pozornie nieodróżnialnym od znachorów. Nie znaczy to, że doktryna pozostała bez śladu: Michael Barfoot pokazał, że w Edynburgu przełomu lat 70. i 80. XVIII wieku brownizm funkcjonował jako forma medycyny alternatywnej, rozwijająca się w opozycji do zwalczającego ją lekarskiego establishmentu, choć ani uniwersytet, ani szpital królewski nie były przez brownistów poważnie zagrożone.

Charakterystyczny dla brytyjskiego sporu układ przetrwał w kulturze na długo. Po jednej stronie stawał młodszy, niżej postawiony lekarz domagający się środków pobudzających, po drugiej uznane autorytety zalecające dietę i środki obniżające. Jeszcze w 1868 roku posłużyło to za oś wątku medycznego w powieści Kamień Księżycowy Wilkiego Collinsa, w której Ezra Jennings podaje choremu szampana, podczas gdy dwaj uznani lekarze obstają przy kleiku i lemoniadzie. Elementy myślenia brownistowskiego przetrwały w brytyjskiej medycynie dłużej niż sama doktryna: jeszcze w 1859 roku lekarz i hydropata Edward W. Lane oparł swoją „medycynę higieniczną” na radykalnym witalizmie, inspirowanym romantyczną koncepcją życia, zwłaszcza w jej wersji brownistowskiej.

Doktryna miała od początku wymiar publiczny. Guenter B. Risse(inne języki) zwraca uwagę, że Brown adresował swój wykład świadomie nie tylko do lekarzy, lecz i do szerokiej publiczności. Sprzeciwiał się zasłonie tajemnicy, jaką medyczny żargon otacza sztukę leczenia, i zachęcał laików do samodzielnego leczenia domowego, w czym przeciwnicy widzieli zachętę do znachorstwa. W Edynburgu spór przeniósł się na łamy prasy: od stycznia 1783 roku Edinburgh Evening Post, wydawany przez sympatyka Browna, Campbella Denovana, drukował relacje z posiedzeń Royal Medical Society(inne języki), przedstawiające debaty z perspektywy brownistów. Towarzystwo próbowało powstrzymać te publikacje na drodze sądowej, ale proces przegrało: ostatni z jego wniosków Court of Session(inne języki), najwyższy szkocki sąd cywilny, odrzucił w lipcu 1784 roku. W latach 90. XVIII wieku do zwolenników Browna należeli w Wielkiej Brytanii między innymi Erasmus Darwin i Thomas Beddoes z kręgu Samuela Taylora Coleridge’a, który jeszcze w 1819 roku wymieniał Browna wśród ludzi „wielkiego geniuszu i oryginalnego umysłu”.

Niemcy

Recepcja niemiecka była paradoksalna: za życia Browna, gdy jego dzieło zdobywało rozgłos w Anglii i innych krajach Europy, w Niemczech nie budziło żadnego zainteresowania. Zwrócił na to uwagę Coleridge, zauważając, że w kraju, w którym każdą nowość z literatury obcej odnotowuje się natychmiast, Elements Browna przeszły bez echa przez dwanaście lat. W 1790 roku znany getyngeński lekarz Christoph Girtanner(inne języki) ogłosił we francuskim czasopiśmie pracę opartą na dziele Browna, w ogóle go nie wymieniając. Plagiat wykryto rok później i sprawa była szeroko komentowana, ale i to nie przysporzyło Brownowi popularności. Milczenie trwało do 1795 roku, kiedy zainteresowanie wybuchło nagle i przed końcem stulecia Brown był jednym z najbardziej znanych lekarzy w Niemczech. O skali rozgłosu świadczy i to, że po Elementa medicinae sięgnął Goethe: w liście do Schillera z 19 marca 1802 roku pisał, że książkę ożywia „wyborny duch”, ale jest trudna w odbiorze, więc odłożył ją na rzecz pilniejszych spraw.

Pierwszym ośrodkiem był Bamberg, a głównym rzecznikiem doktryny Andreas Röschlaub(inne języki) (1768–1835), lekarz szpitalny i profesor tamtejszego uniwersytetu. W 1793 roku, gdy Röschlaub był jeszcze studentem, egzemplarz Elementa medicinae przywiózł mu z Pawii znajomy. Zachwycony Röschlaub przesłał książkę Adamowi Melchiorowi Weikardowi (1742–1803) do Fuldy, byłemu lekarzowi przybocznemu carycy Katarzyny II. Weikard doprowadził w 1794 roku do pierwszego w Niemczech wydania łacińskiego tekstu, opartego na edycji ogłoszonej we Włoszech, a w 1795 ogłosił własny przekład, pierwsze przedstawienie dzieła Browna po niemiecku. Już w 1796 roku ukazał się drugi przekład, pióra Christofa Pfaffa, którego wydanie z 1798 roku opatrzono krytycznym omówieniem. Własny przekład przygotował także Röschlaub, ale przez wzgląd na Weikarda wstrzymał się z publikacją. Jego trzytomowe John Brown’s sämtliche Werke wyszły w latach 1806–1807.

Najszerszą i najtrwalszą recepcję doktryna znalazła właśnie w medycynie klinicznej niemieckiego obszaru językowego, przede wszystkim w luterańskich państwach Rzeszy, gdzie utrzymała się ponad pół wieku. Według Bożeny Płonki-Syroki w latach 1797–1848 nie było w niemieckiej medycynie klinicznej żadnej oryginalnej doktryny medycznej, w której nie dałoby się odnaleźć bezpośrednich wpływów brownizmu, a po 1830 roku przynajmniej odniesień do niego. Płonka-Syroka wiąże tę trwałość ze specyfiką standardu medycyny klinicznej na luterańskim obszarze niemieckojęzycznym, czyli przyjętego tam sposobu uprawiania i nauczania medycyny. Standard ten miały cechować metafizyczne podstawy wiedzy, nawiązanie do rodzimej filozofii idealistycznej i dystans wobec filozofii oświecenia. Pod tym względem różnił się od kierunku obranego przez klinicystów krajów katolickich.

Röschlaub i Adalbert Marcus, dyrektor szpitala w Bambergu, rozwinęli system Browna, a odchodząc od jego założeń, stworzyli nowy system – tak zwaną teorię pobudliwości (Erregbarkeitstheorie). Doktryna splotła się z filozofią przyrody wczesnego romantyzmu niemieckiego, którego dwaj czołowi przedstawiciele – Schelling i Novalis – pisali obszernie o zagadnieniach nauk przyrodniczych, a obaj zajmowali się przy tym medycyną. Schelling był brownistą: wszelka choroba sprowadzała się dla niego do zaburzenia równowagi pobudliwości, a związek jego Naturphilosophie z systemem Browna stał się osobnym przedmiotem badań historyków medycyny.

Thomas H. Broman ostrzega jednak przed traktowaniem brownizmu jako odgałęzienia filozofii przyrody. Obie formacje różniły się co do celu: Naturphilosophie pozostawała systemem filozofii przyrody i nigdy nie próbowała poważnie wypowiadać się o praktyce lekarskiej, brownizm natomiast odnosił się wprost do medycyny klinicznej i za główne zadanie stawiał sobie zjednoczenie teorii z praktyką. Był więc ruchem na rzecz reformy zawodu lekarza. Różnicę widać też w reakcji przeciwników: filozofii przyrody zarzucano śmieszność, bezużyteczność i psucie charakterów młodzieży, brownizm zaś potępiano jako zagrożenie dla całego stanu lekarskiego – doktrynę niebezpieczną, którą należy stłumić za wszelką cenę.

Zdaniem Bromana spór o brownizm był zarazem odsłoną szerszego konfliktu o to, czym ma być Wissenschaft w medycynie. Niemieccy browniści, idąc za Johannem Christianem Reilem, próbowali oprzeć swój system na filozofii krytycznej Kanta, natomiast ich przeciwnicy posługiwali się pojęciem naukowości bliższym historii niż naukom przyrodniczym. Sięgając po nauki historyczne, by wzmocnić zastany porządek w medycynie, położyli podwaliny pod nową dyscyplinę – historię medycyny. Aprobatę wyraził sam Kant: w liście z 20 grudnia 1799 roku uznał za dobrze uzasadniony, co do zasad formalnych, zamiar zaprzyjaźnionego lekarza Johanna Benjamina Erharda(inne języki), by przyjąć system Browna. Według Rissego podobnie myślało wielu niemieckich lekarzy. Pobudliwość Browna szybko utożsamiono z elektrycznością zwierzęcą i tlenem, a ilościowe ujęcie stanów klinicznych okazało się niewykonalne przy łóżku chorego, toteż w obliczu rozmycia doktryny szukali oni oparcia w epistemologii Kanta. Broman umieszcza też rozkwit doktryny w kontekście politycznym: w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku rewolucja francuska i powstania jakobińskie w zachodnich Niemczech czyniły przewrót polityczny obecnym na co dzień. Medycyna brownistowska stała się sztandarem dziesiątków młodych, rozgoryczonych studentów medycyny, którzy nie widzieli dla siebie dobrych perspektyw ani w zawodzie lekarza, ani w społeczeństwie mieszczańskim. Jako jednolity ruch brownizm zniknął w Niemczech między 1805 a 1810 rokiem.

Austria

W Wiedniu rzecznikami doktryny byli Johann Peter Frank i jego syn Joseph Frank, którego cesarski lekarz przyboczny Andreas Joseph von Stifft(inne języki) uznawał za „prawdziwego brownistę” (echter Brownianer). Przeciwnikami doktryny byli w Wiedniu zarówno Stifft, jak i Anton von Störck(inne języki), kierujący tamtejszym Fakultetem Medycznym. Za sprawą Störcka Joseph Frank otrzymał zakaz nauczania (Lehrverbot) w Wiedniu, ponieważ krzewione przez niego poglądy uznano za sprzeczne ze standardem wydziału. W kwietniu 1803 roku protomedykiem, dyrektorem studiów medycznych i prezesem Fakultetu Medycznego został Stifft, a po śmierci Störcka w tym samym roku przejął po nim także funkcję pierwszego cesarskiego lekarza przybocznego. Zmiana na czele wiedeńskiej medycyny ostatecznie przechyliła szalę na stronę przeciwników brownizmu. W 1804 roku obaj Frankowie opuścili Wiedeń, obejmując posady na Uniwersytecie Wileńskim. Wpływy brownizmu na ogólny standard medycyny wiedeńskiej okazały się w efekcie ograniczone do niespełna dekady.

Wilno i ziemie dawnej Rzeczypospolitej

Na Uniwersytecie Wileńskim Józef Frank (1771–1842) kierował Kliniką Lekarską. Wpływy brownizmu widać w jego pracach, między innymi w ogłoszonej w 1815 roku w Warszawie po polsku Toksykologii, czyli krótki rys nauki o truciznach i przeciw nim lekarstwach podług zasad Browna i nowszej chemii ułożony.

Związek Franka z doktryną nie był jednak trwały. Ramunas Kondratas opisał ewolucję jego stanowiska od początkowej akceptacji i zachwytu, przez umiarkowany sceptycyzm, aż po odrzucenie – i to nie tylko brownizmu, lecz systemów medycznych w ogóle. Zerwanie było znane współczesnym. W liście z 30 grudnia 1807 roku Jean-Nicolas Corvisart pisał Frankowi, że z całego serca cieszy się z jego rozstania z Brownem. Przyjmowanie jakiegokolwiek systemu jest w praktyce niebezpieczne, dowodził, a system Browna, jak wszystkie inne, „pochłonął wiele ofiar”. Wszelkie teorie powinny znikać przy łóżku chorego. Jak ustaliła Płonka-Syroka na podstawie badań źródłowych, trudno uznać Franka po 1808 roku za konsekwentnego brownistę, a po 1812 roku stał się on krytykiem doktryny. Powodem tej zmiany był brak potwierdzenia empirycznego hipotez Browna: zalecana przez niego terapia okazała się rażąco nieskuteczna, a jego koncepcje patologiczne nie znalazły potwierdzenia w badaniach anatomicznych. Frank dał temu wyraz w artykule Rzut oka na dzisiejszy stan medycyny praktycznej, ogłoszonym w 1822 roku w „Dzienniku Medycyny, Chirurgii i Farmacji”. Na zmianę jego poglądów wpłynęli inni lekarze wileńscy, przede wszystkim Jędrzej Śniadecki, którego stosunek do brownizmu jest widoczny w Teorii jestestw organicznych. Modelu medycyny klinicznej, jaki Frank ukształtował w Wilnie, nie da się w efekcie uznać za pozostający pod wpływem brownizmu – odbijały się w nim raczej wpływy głównych europejskich szkół klinicznych: wiedeńskiej, edynburskiej i paryskiej.

Pracę w Wilnie przerwała wojna 1812 roku. Klinika Franka służyła za szpital wojskowy, a preparaty z muzeum anatomopatologicznego zjedli głodni żołnierze francuscy. W okolicach Wilna pochowano około 80 tysięcy zmarłych, a zbudowane przez Franka instytucje medyczne legły w gruzach. Sam Frank wyjechał z rodziną do Wiednia na kilka miesięcy przed wkroczeniem Napoleona i wrócił dopiero latem 1813 roku.

Ślady praktyki opartej między innymi na doktrynie Browna zachowały się w dokumentacji klinik Uniwersytetu Wileńskiego z lat 1806–1842. Obok terapii wyprowadzanych z patologii humoralnej stosowano tam wobec chorych z chorobami układu nerwowego obfite puszczanie krwi, środki przeczyszczające, pijawki i bańki – metody określane dziś przez historyków medycyny mianem „medycyny heroicznej”.

Zdaniem Płonki-Syroki poza luterańskimi państwami Rzeszy doktryny Browna nie wykładano na uniwersytetach jako pełnoprawnej koncepcji akademickiej. Jej elementy stosowano natomiast w praktyce lekarskiej obok elementów czerpanych z innych doktryn, zgodnie z panującym wówczas pluralizmem terapeutycznym. Taki eklektyzm widać także w Warszawie. W artykułach ogłoszonych w „Pamiętniku Lekarskim Warszawskim” w latach 1828–1829 Jacek Adamski i Płonka-Syroka znaleźli, obok przeważających wpływów francuskiej szkoły anatomopatologicznej i neohipokratyzmu, także ślady brownizmu. Przejawiał się on w podziale chorób na przebiegające z nadmiarem i z niedostatkiem pobudzenia oraz w podziale leków na pobudzające układ nerwowy i uspokajające go.

Włochy

Po śmierci Browna w 1788 roku jego idee przyjęły się w północnych Włoszech, w Mediolanie i Pawii. W 1792 roku Pietro Moscati(inne języki), wcześniej profesor anatomii i chirurgii w Pawii, wydał Elementa medicinae – według Antonina De Francesca był to pierwszy przekład dzieła, według Judith A. Overmier przedruk wydania łacińskiego. W tym samym roku młody Giovanni Rasori(inne języki) (1766–1837) ogłosił pod tytułem Compendio della nuova dottrina di G. Brown przekład ostatniej pracy szkockiego lekarza. Według De Francesca dwa przekłady w jednym roku, dokonane przez osoby o tak różnej pozycji – uznanego lekarza i błyskotliwego, ale młodego badacza – były wyrazem sporu toczącego się wówczas na uniwersytecie w Pawii.

Włoska recepcja doprowadziła jednak do odwrócenia wyjściowego założenia doktryny. Po doświadczeniach z epidemią gorączki plamistej podczas austriackiego oblężenia Genui Rasori uznał, że choroby wynikają nie z niedostatku bodźca, lecz z jego nadmiaru, i zaproponował leczenie kontrbodźcem (controstimolo) – upustami krwi i winianem antymonu potasu, stosowanym jako środek wymiotny. Od 1802 roku wydawał „Annali di medicina”, a w 1803 przystąpił do przekładu Zoonomii Erasmusa Darwina, by szerzej ugruntować swoją teorię. Tak zaczął się długi okres tak zwanego rasoryzmu, który zdominował włoską medycynę na dziesięciolecia i wygasł dopiero wraz ze śmiercią autora.

Francja

We Francji doktryna Browna trafiła na środowisko o przeciwnym nastawieniu metodologicznym. Nowa medycyna francuska była empiryczna i niechętna systemom. Kładła nacisk na opis i wyodrębnianie jednostek chorobowych na podstawie obserwacji klinicznej i patologicznej. Philippe Pinel (1745–1826) i Pierre Jean Georges Cabanis (1757–1808) spodziewali się wprawdzie przyszłej syntezy medycyny, ale bez matematycznej pewności. Brown chciał czegoś odwrotnego – porównując się wielokrotnie z Newtonem, zamierzał uczynić z medycyny naukę ścisłą, mierzalną i wyprowadzalną logicznie z podstawowych zasad.

Starciu sprzyjały ówczesne warunki: po rewolucji szkoły medyczne zamknięto, zniesiono uprawnienia do wykonywania zawodu, a medycyna – atakowana wcześniej przez Jeana-Jacques’a Rousseau – była w paryskich kręgach intelektualnych wyśmiewana, co otworzyło pole dla znachorstwa. W tych warunkach 22 listopada 1797 roku przedstawiono francuskiemu Instytutowi Narodowemu monografię propagującą system Browna.

Zainteresowanie okazało się jednak krótkotrwałe. Głównymi przeciwnikami doktryny byli profesorowie paryskiej szkoły medycznej, przede wszystkim Pinel, a Société de Médecine najwyraźniej przestało dopuszczać nowe artykuły o systemie wprost do druku, kierując je najpierw do komisji recenzującej. Początkową życzliwość porzucił też Nicolas Desgenettes (1762–1837), naczelny lekarz szpitala Val-de-Grâce, późniejszy szef służby zdrowia armii Napoleona w kampanii egipskiej. Nawet pierwszy francuski przekład łacińskiego oryginału, ogłoszony w 1805 roku przez Pierre'a Fouquiera(inne języki), nie ożywił zainteresowania: w najważniejszych francuskich kręgach lekarskich system Browna został odrzucony, a z jego dorobku włączono do praktyki tylko nieliczne rozwiązania terapeutyczne. Zdaniem Guentera Rissego odrzucenie doktryny oszczędziło Francji trwającego blisko dekadę okresu jałowych sporów teoretycznych, przez który przeszła medycyna niemiecka i włoska. Francuska medycyna w poszukiwaniu pewności oparła się na obrazie klinicznym.

Rosja i Stany Zjednoczone

W Rosji recepcja doktryny miała charakter ograniczony, głównie do grona lekarzy praktyków, w tym zwłaszcza lekarzy wojskowych niemieckiego pochodzenia, i nie zaważyła na ogólnym kierunku rozwoju tamtejszej medycyny. W kategoriach brownistowskich ujmowali stany upojenia i obłędu działający niezależnie od siebie Benjamin Rush w Ameryce, Thomas Trotter(inne języki) w Wielkiej Brytanii i Carl von Brühl-Cramer(inne języki) w Rosji. Rush, naczelny lekarz armii Jerzego Waszyngtona i absolwent Uniwersytetu Edynburskiego, modyfikując poglądy Cullena i Browna, uznawał choroby gorączkowe za skutek nadmiernego pobudzenia i stosował wobec nich energiczne upusty krwi oraz środki przeczyszczające.

Stany Zjednoczone były zarazem krajem, w którym Elements of Medicine wydawano najczęściej: ukazało się tam dziewięć edycji, więcej niż gdziekolwiek indziej, a ostatnie w ogóle wydanie dzieła Browna wyszło w Ameryce w 1814 roku. Judith A. Overmier zwraca uwagę, że cztery zbadane przez nią edycje amerykańskie nie mają ani dedykacji, ani nazwisk tamtejszych redaktorów czy tłumaczy, ani własnych wstępów. Sama liczba wydań świadczy według niej o popycie wśród lekarzy, choć wpływu Browna na ówczesną medycynę amerykańską nie zbadano dotąd gruntownie. Rushowi przypisuje się doprowadzenie do pierwszego amerykańskiego wydania z 1790 roku, ale informacji tej nie potwierdzono. Rush studiował w Edynburgu u Cullena i znał Browna osobiście, a przyznawał, że system Browna „bardzo mu pomógł” we własnych dociekaniach. Ponieważ przejął część jego terminologii, czytelnicy utożsamiali oba systemy i sam musiał się nieraz od brownizmu odżegnywać.