Kruszczycowate (Cetoniinae) – podrodzinachrząszczy z rodziny poświętnikowatych (klasyfikowana niekiedy jako odrębna rodzina Cetoniidae). Obejmuje około 3 tysięcy opisanych gatunków. Rozprzestrzenione kosmopolitycznie. Larwy rozwijają się w zbutwiałym drewnie, próchnie, glebie lub gniazdach innych zwierząt. Charakterystyczną cechą większości imagines jest lot z zamkniętymi pokrywami. Liczne gatunki zyskały popularność w hodowlach terraryjnych. W zapisie kopalnym znane od eocenu.
Większość gatunków osiąga średnie i duże jak na chrząszcze rozmiary ciała. Najmniejsze mają 8 mm długości. Największy przedstawiciel, Goliathus goliatus, osiąga 110 mm i jest jednym z najcięższych chrząszczy oraz jednym z najmasywniejszych owadów zdolnych do lotu. Ubarwienie bywa rozmaite – spotykane są formy matowo brązowe lub czarne, jak i jaskrawo jedno- lub wielobarwne. Częsty jest u nich metaliczny lub emaliowy połysk oskórka. Powierzchnia ciała może być naga albo porośnięta owłosieniem lub łuskami.
Głowa ma zbudowane z dobrze wykształconych omatidiów (eukoniczne) oczy złożone podzielone długim i wąskim występem policzka zwanym canthus. Czułki buduje dziesięć członów, z których trzy ostatnie formują buławkę wyposażoną w narządy zmysłowe. Zazwyczaj słabo zesklerotyzowaneżuwaczki są niewidoczne patrząc od góry, wskutek nakrycia nadustkiem. Warga górna jest błoniasta i również schowana pod nadustkiem.
Przedplecze ma zwykle krawędź nasadową wykrojoną przed tarczką. Charakterystyczną cechą pokryw większości kruszczycowatych są głębokie wcięcia na bocznych brzegach umieszczone za guzami barkowymi. Taka ich budowa umożliwia im lot z zamkniętymi pokrywami. Epimerytyśródtułowia są mocno rozrośnięte i zwykle odsłonięte rzeczonymi wcięciami. Owe wcięcia nie występują u plemion Trichiini i Valgini. Przednia para odnóży ma stożkowate, skierowane ku dołowi biodra. Biodra tylnej pary stykają się ze sobą u wszystkich grup z wyjątkiem części przedstawicieli Trichiini, u których są one tylko mocno do siebie przybliżone. Na goleniach występują zwykle ząbki i ostrogi; golenie środkowej pary mają na szczycie dwie ostrogi, stykające się ze sobą. Stopy wszystkich par odnóży zwieńczone są empodiami oraz nierozszczepionymi i zbliżonymi do siebie rozmiarami pazurkami.
Odwłok jest krótki i ma funkcjonalne przetchlinki na segmentach od pierwszego do siódmego, przy czym ich położenie wykazuje się zmiennością w obrębie tej podrodziny. Propygidium jest tylko częściowo odsłonięte i zazwyczaj łączy się nieruchomo z piątym sternitem. Pygidium jest duże, dobrze widoczne.
Larwami są pędraki o ciele wygiętym w kształt litery „C”, przy czym może się ono rozprostowywać przy poruszaniu i w przypadku zaniepokojenia. Największe rozmiary osiągają u niektórych przedstawicieli rodzaju goliat, dochodząc do 130 mm długości i przekraczając masę 100 gramów. Czułki ich zbudowane są z czterech członów. Oczka larwalne wykształcone są tylko u niektórych gatunków; pozostałe są ślepe. Puszka głowowa ma wykształcony szew czołowonadustkowy. Szczęki mają żuwki zewnętrzną i wewnętrzną zrośnięte w malę. Nadgębie zaopatrzone jest w asymetryczne, nieprzerośnięte tormy.
Biologia i ekologia
Owady dorosłe żerują głównie na pokarmie płynnym, najczęściej na nektarze, dojrzałych owocach i soku wyciekającym z drzew. Czasem zjadają też delikatniejsze części kwiatów, np. pręciki lub płynniejsze frakcje odchodów (koprofagia). Wśród Cremastocheilini znaleźć można gatunki wyjadające zapasy pokarmu zgromadzone w gniazdach społecznych owadów wraz z ich larwami oraz typowe drapieżniki, np. rodzaj Spilophorus żerujący na larwach piewików. Imagines większości gatunków wykazują aktywność dzienną, a liczne są heliofilami, latającymi głównie w dni słoneczne.
Larwy większości gatunków są saproksyliczne i żerują na próchnie (kariofagi) lub zbutwiałym i silnie przegrzybiałym drewnie. Liczne są też gatunki rozwijające się w glebie i żerujące tam na detrytusie. Bardziej wyspecjalizowane gatunki rozwijają się na detrytusie gromadzącym się w mrowiskach czy też gniazdach ptaków. Larwy przemieszczają się w substracie pulsującymi ruchami, podpierając się na sztywnych szczecinkach.
Takson ten wprowadził w 1815 roku William Elford Leach. W 1984 roku Jan Krikken redefiniował go włączając w jego skład Valgini i Trichini wcześniej klasyfikowane jako odrębne podrodziny Valginae i Trichinae. Pod koniec XX wieku, głównie wśród entomologów francuskich i włoskich, pojawiać się zaczął trend do wynoszenia niektórych podrodzin Scarabaeidae, w tym kruszczycowatych, do rangi rodzin. Takie podejście zwykle jest krytykowane m.in. przez entomologów środkowoeuropejskich. Prace systematyzujące podział chrząszczy, zarówno Lawrence'a i Newtona z 1995 roku, jak i autorstwa 11 koleopterologów z 2011 roku, traktują kruszczycowate jako podrodzinę poświętnikowatych (Scarabaeidae).
Do kruszczycowatych zalicza się około 3 tysięcy opisanych gatunków, zgrupowanych w około 400 rodzajach. Klasyfikuje się je w następujących plemionach i podplemionach:
Najstarsze skamieniałości kruszczycowatych znane są ze środkowego eocenu i pozostają nieoznaczone.
Hodowla
Liczne kruszczycowate są popularne w terrarystyce ze względu na ubarwienie, rozmiary i stosunkową łatwość hodowli. Wśród najłatwiejszych gatunków wymienia się m.in. przedstawicieli rodzajów Chlorocala, Cyprolais, Eudicella, Dicronorhina, Pachnoda czy Stephanorrhina. Za podłoże służy im stosunkowo wilgotna, gruba warstwa starej ściółki z drzew liściastych z domieszką butwiejącego drewna takich drzew jak dąb czy buk, a w przypadku niektórych gatunków także z dodatkiem odchodów. Larwy dają się hodować w temperaturze pokojowej (22–25 °C), jednak wyższa temperatura (do 30 °C) przyspiesza ich wzrost. Celem uniknięcia przypadków wzajemnego ich uszkadzania i uśmiercania zaleca się dodawanie pokarmu bogatego w białko lub chowanie ich osobno. Osobniki dorosłe wymagać mogą stymulacji dłuższych dni oraz dogrzewania w dzień i spadków temperatury nocą, a nakłonienie ich do składania jaj bywa najtrudniejszym elementem hodowli. W karmieniu owadów dorosłych stosuje się miękkie owoce, specjalne galaretki, a w niektórych rodzajach także delikatne kwiaty i liście.
Przypisy
↑Cetoniinae, [w:] Integrated Taxonomic Information System(ang.).
12Marek Bunalski.Nowe trendy w systematyce rodzinowej żuków (Coleoptera, Scarabaeoidea) a nazewnictwo wernakularne.„Biuletyn Entomologiczny”.4 (16),s.8–9,czerwiec–lipiec 1996.
12345678910111213Zdzisława Stebnicka:Klucze do oznaczania owadów Polski Część XIX Chrząszcze – Coleoptera z. 28b Żukowate – Scarabaeidae grupa podrodzin: Scarabaeidae pleurosticti.Warszawa:Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Polskie Towarzystwo Entomologiczne,1978,s.44–57.
12345678910111213141516171819Rolf G. Beutel, Richard A. B. Leschen:Coleoptera, Beetles, Volume 1: Morphology and Systematics (Archostemata, Adephaga, Myxophaga, Polyphaga partim).de Gruyter,2005,seria:Handbuch der Zoologie. ISBN3-11-017130-9.
↑Laurence Mound, Steve Brooks:Owady.Warszawa:Muza SA,1996,s.107, 146.
↑K.D. Ghorpade.A remarkable predacious cetoniid, Spilophorus maculatus (Gory & Percheron), from southern India (Coleoptera: Scarabaeidae).„The Coleopterists Bulletin”.29(4),s.226–230,1975.
↑B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska:Katalog Fauny Polski. Tom XXIII, zeszyt 9. Chrząszcze – Coleoptera. Scarabaeoidea, Dascilloidea, Byrrhoidea i Parnoidea.Warszawa:1983.
↑Jerzy Pawłowski, Daniel Kubisz, Mieczysław Mazur:Coleoptera. Chrząszcze. W:Zbigniew Głowaciński, Małgorzata Makomaska-Juchiewicz, Grażyna Połczyńska-Konior:Czerwona Lista Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce. Suplement.Kraków:Instytut Ochrony Przyrody PAN,2002.
↑Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z2016r. poz.2183 (ISAP)).
↑Jan Krikken.A new key to the suprageneric taxa in the beetle family Cetoniidae, with annotated lists of the known genera.„Zoologische Verhandelingen”.210,s.1–75,1984.
12J.F. Lawrence, A.F. Newton Jr.:Families and subfamilies of Coleoptera (with selected genera, notes, references and data on family-group names). W:J. Pakaluk, S. A. Slipinski (Eds.):Biology, Phylogeny, and Classification of Coleoptera: Papers Celebrating the 80th Birthday of Roy A. Crowson.Warszawa:Museum i Instytut Zoologii PAN,1995,s.779–1006.
↑T. Wappler.Systematik, Phylogenie, Taphonomie und Paleoekologie der Insekten aus dem Mittel-Eozen des Eckfelder Maares, Vulkaneifel.„Clausthaler Geowissenschaften”.2,s.1–241,2003.
↑Jolanta Bielecka, Andrzej Budziszewski:Owady w terrarium.Warszawa:Agencja Wydawnicza "Egros",s.52–53,seria:Hobby.
.jpg)
