Chepesz

Egipski chepesz z końca XIII wieku p.n.e.

Chepesz, chopesz (staroegip. ḫpš) – rodzaj starożytnej broni białej o sierpowatej głowni. Używany na Bliskim Wschodzie od III tysiąclecia p.n.e. do ok. 1300 p.n.e., znany przede wszystkim ze starożytnego Egiptu. W tamtejszej ikonografii występuje również jako insygnium bóstw i symboliczna broń faraonów.

Opis

Typowy okaz broni (z kilkunastocentymetrową rękojeścią) miał 50-60 cm długości, spotykane są jednak i mniejsze egzemplarze. Ostre w nim jest tylko zakończenie głowni (sztych) oraz jej część zewnętrzna. Tępa krawędź końcowa głowni służyła skutecznie jako pałka, a także jako hak. Rękojeść była oddzielona od głowni niewielkim pogrubieniem tworzącym zastawę chroniącą bezpośrednio dłoń przed ciosem. Uchwyt był prosty z rozszerzoną lub wygiętą dla wzmocnienia chwytu głowicą.

Chepesz początkowo wytwarzany głównie z brązu, w czasach późniejszych wykonywano z żelaza.

Pochodzenie

Chepesz sumeryjski z ok. 2000 p.n.e.

Udowodniono, iż broń ta ma długą azjatycką tradycję. Przypuszcza się, że wytworzona została z form bliskowschodnich toporów bojowych typu epsilon. Znana już ok. 2500 p.n.e. w Babilonii (pod nazwą gamlu), gdzie we wczesnej formie (jako „miecz-sierp”) uwidoczniona na tzw. Steli sępów, stanowi broń króla Eanatuma z Lagasz. Wszystkie wcześniejsze znaleziska (np. z grobów królewskich w Byblos, także grób w Sychem oraz groby z okresu hyksoskiego w Tell el-Daba), świadczą o tym, iż była to wyszukana broń elitarna, nie zaś stosowana powszechnie.

Nad Nilem chepesz był rodzajem uzbrojenia przejętego przez Egipcjan od ludów Bliskiego Wschodu i typowego dla epoki Nowego Państwa. Za przykładem Syryjczyków miał wprowadzić go Totmes III. Egipska nazwa pochodzi od skojarzenia z kształtem nogi zwierzęcej (wołu), zwanej tam ḫpš, określenia poświadczonego w Tekstach Sarkofagów z Pierwszego Okresu Przejściowego. Po raz pierwszy chepesz jako broń wspomniano źródłowo w czasach XVII dynastii jako uzbrojenie faraona Kamose. Ogólnie zakłada się, że jego wyrobu Egipcjanie nauczyli się od Kananejczyków bądź też wprost przejęli go od najeźdźczych Hyksosów wraz z innymi nowościami wojskowymi.

Zastosowanie

Typowy chepesz egipskiej piechoty

W czasach Nowego Państwa wraz z włócznią i tarczą chepesz był bronią egipskiej piechoty, w której wraz z toporem zastąpił maczugę, nieużyteczną wobec chronionego opancerzeniem przeciwnika. Pod względem technicznym wyróżniał się znaczną przebijalnością. Jego ciężar (ok. 2 kg) oraz wyjątkowy kształt pozwalał wojownikowi na zmienność sposobu atakowania w rozmaitych warunkach. Chopesz wyszedł z użycia ok. 1300 p.n.e. lub nieco później, gdyż wiadomo, iż Egipcjanie stosowali go jeszcze w trakcie walk z Ludami Morza. Posługiwały się nim też nawet pustynne plemiona nomadów zwanych Szasu (Beduini) w czasach XIX dynastii.

Chepesz stanowił też jedno z insygniów najważniejszych bóstw egipskich (np. Atuma, Amona) oraz symbolizował magiczną broń władcy-faraona, wyobrażaną w sztuce jako oznakę zwycięstwa nad wrogami. W tym znaczeniu występuje też w staroegipskiej mitologii i w astronomii – jako znak gwiazdy Chepesz w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy, łączonej z gwiezdnym bóstwem Mesechtiu.

Uwagi

  1. ↑ W czasach Średniego Państwa każdemu władcy Byblos składano do grobu jej luksusowy egzemplarz; podobną broń otrzymał jako dar od wojowników syryjskich Mencheperreseneb, wielki kapłan Amona (Pierre Montet: Życie codzienne w Egipcie…, dz. cyt., s. 191).
  2. ↑ Występuje jeszcze w przestawieniach egipskiej wyprawy wojennej w grobowcu Ramzesa III (P. Montet: Życie codzienne w Egipcie…, dz. cyt., s. 190).
  3. ↑ Religioznawcy uznają ten miecz sierpowaty za widocznie zapożyczony atrybut bóstw wschodnich, m.in. w przypadku zwycięskiego Ramzesa III, będący u niego symbolem zwycięstwa, bycia panem życia i śmierci (Manfred Lurker: Bogowie i symbole starożytnych Egipcjan. Warszawa: Czytelnik, 1995, s. 134.).

Przypisy

  1. ↑ Pierre Montet: Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramessydów, XIII-XII w. p.n.e. Warszawa 1964, s. 191.
  2. ↑ William J. Hamblin: Warfare in the Ancient Near East…, dz. cyt. w bibliografii, s. 66–71.
  3. ↑ Pierre Montet: Życie codzienne w Egipcie…, dz. cyt., s. 191.
  4. ↑ Coffin Texts V, 9c, B1C. Na ogół kojarzona mniej słusznie z przednią nogą zwierzęcia, ale płaskorzeźba z Luwru bardziej przekonująco kojarzy ją z udźcem wołowym – por. relief wotywny Abakau z XI dynastii.
  5. ↑ Wolfgang Helck: Historisch-Biographische Texte der 2. Zwischenzeit und neue Texte der 18. Dynastie (Kleine ägyptische Texte). Wiesbaden 1983, s. 96.
  6. ↑ Terence Wise: Ancient Armies…, dz. cyt. w bibliografii, s. 22-23.
  7. ↑ T. Wise: Ancient Armies…, dz. cyt., s. 23.)
  8. ↑ T. Wise: Ancient Armies…, s. 38.
  9. ↑ Christian Leitz: Altägyptische Sternuhren. Leuven: Peeters, 1995, s. 441.

Bibliografia