Chrysanthemum indicum | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Podkrólestwo | |
| Nadgromada | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Nadklasa | |
| Klasa | |
| Nadrząd | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Podrodzina | |
| Rodzaj |
złocień |
| Nazwa systematyczna | |
| Chrysanthemum L. Sp. Pl. 887, 1753 | |
| Typ nomenklatoryczny | |


Złocień, chryzantema (Chrysanthemum) – rodzaj roślin należący do rodziny astrowatych. Należy do niego 37–39 gatunków. Występują one głównie w Azji wschodniej i środkowej, dwa gatunki sięgają Europy, w tym w Polsce rośnie jeden – chryzantema (złocień) Zawadzkiego. Do XX wieku rodzaj ujmowany był szeroko, stąd szereg gatunków zwanych jest nadal często złocieniami lub chryzantemami, mimo że w systematyce przeklasyfikowane zostały do odlegle klasyfikowanych rodzajów, należących do innych plemion astrowatych (np. złocień polny, złocień wieńcowy, chryzantema krzewiasta). W 1999 włączono tu z kolei ponownie gatunki wyodrębniane przez jakiś czas do rodzaju chryzantema (dendrantema) Dendranthema.
Większość gatunków ma bardzo niewielkie zasięgi i przywiązanych jest mocno do określonych siedlisk. Ch. yoshinaganthum jest reofitem.
Mające pochodzenie mieszańcowe odmiany ozdobne z tego rodzaju, uprawiane w Azji wschodniej od co najmniej I tysiąclecia n.e. (półpełną odmianę o białych kwiatostanach opisywał poeta Tao Yuanming żyjący na przełomie IV i V wieku), należą do najbardziej popularnych roślin uprawianych na kwiaty cięte i w doniczkach. Na rynku kwiatowym rośliny z tego rodzaju są drugie co do wartości obrotów po różach. Rośliny uprawiane klasyfikowane zbiorowo do gatunku mieszańcowego zwanego złocieniem chińskim lub ogrodowym Ch. × morifolium tworzą grupy odmian o zróżnicowanych pierwotnych taksonach rodzicielskich.
W Azji złocienie wykorzystywane są poza tym jako repelenty, lecznicze, jadalne i do wyrobu napojów. Kwiatostany zawierają laktony seskwiterpenowe (arteglazynę-A i in.), które u osób nadwrażliwych mogą powodować reakcje alergiczne (problem ten występuje nierzadko np. wśród osób handlujących tymi roślinami).
Arctanthemum (Tzvelev) Tzvelev; Dendranthema (Candolle) Des Moulins; Dendranthema sect. Arctanthemum Tzvelev; Pyrethrum sect. Dendranthema Candolle.
Rodzaj z podplemienia Artemisiinae z plemienia Anthemideae w podrodzinie Asteroideae z rodziny astrowatych. W obrębie podplemienia wchodzi w skład tzw. grupy Chrysanthemum (druga, siostrzana grupa spokrewniona i nazwana jest od rodzaju Artemisia). W obrębie grupy złocienie są najbliżej spokrewnione z rodzajem ajania Ajania, czasem włączanym do Chrysanthemum jako sekcja. Bliskie pokrewieństwo wiąże ten rodzaj także z rodzajem Arctanthemum. Z rodzajów tych wyodrębniono rodzaj Phaeostigma skupiający gatunki wyraźnie niezagnieżdżone w szeroko ujmowanym rodzaju Chrysanthemum (w przypadku włączenia do niego rodzaju Ajania to właśnie Phaeostigma staje się rodzajem siostrzanym złocieni).
W obrębie rodzaju wyróżniane są dwie grupy gatunków spokrewnionych – jedna skupiona wokół Ch. indicum i obejmująca gatunki z południowych Chin i południowej części zasięgu rodzaju, druga spokrewniona jest bliżej z Ch. zawadzkii i skupia gatunki z północnej części zasięgu rodzaju.
Do XX wieku rodzaj ujmowany był szeroko stąd szereg gatunków zwanych jest nadal często złocieniami lub chryzantemami, mimo że w systematyce przeklasyfikowane zostały do dość odlegle spokrewnionych rodzajów, należących do innych podplemion astrowatych (np. złocień polny, złocień wieńcowy – rodzaj Glebionis i chryzantema krzewiasta – rodzaj Argyrantemum; oba rodzaje zaliczane są do podplemienia Glebionidinae).

Rośliny uprawiane z tego rodzaju klasyfikowane są zbiorowo do gatunku mieszańcowego zwanego złocieniem chińskim lub ogrodowym Ch. × morifolium (syn. Ch. × hortorum), czasem też chryzantemą wielkokwiatową Dendranthema × grandiflorum, tworzą grupy odmian o zróżnicowanych pierwotnych taksonach rodzicielskich. Rośliny te uprawiane są jako rabatowe, doniczkowe oraz na kwiat cięty.
Wielość odmian (współcześnie ok. 2,3 tysiąca, w 1630 znanych było ponad pół tysiąca) powoduje, że grupowane są one w zależności od budowy koszyczków kwiatowych:
Chryzantemy należą do najtrwalszych kwiatów ciętych, mogą stać w wazonie nawet 4 tygodnie. Za sprawą odpowiednich zabiegów pielęgnacyjnych (sterowanie oświetleniem), niektóre odmiany ciętych chryzantem dostępne są przez cały rok. Ze względu na swoje właściwości i różnorodność, cięta chryzantema znalazła zastosowanie w bukieciarstwie. Floryści dodają ją do bukietów oraz różnych kompozycji kwiatowych na bazie gąbki florystycznej (popularne są np. kule zdobione santini).
W starożytnych Chinach chryzantema używana była do celów leczniczych. Wykorzystywane były w tym celu zwłaszcza Ch. indicum, Ch. lavandulifolium, w mniejszym stopniu mieszańce Ch. × morifolium. Rośliny te stosowano w przypadku przeziębienia, bólów i zawrotów głowy, nadciśnienia. Do substancji czynnych zawartych w złocieniach należą monoterpeny i seskwiterpeny.



Chryzantemy można znaleźć na obrazach znanych malarzy, m.in. francuskich impresjonistów Pierre-Augusta Renoira („Bukiet chryzantem” z 1881 roku oraz z ok. 1884 roku), Claude’a Monet („Chryzantemy” z 1882 oraz 1897 roku), Camille’a Pissarro („Chryzantemy w chińskim wazonie” z 1983 roku), Edgara Degas („Kobieta siedząca obok wazonu chryzantem” z 1865 roku).
Chryzantema dotarła do Wielkiej Brytanii pod koniec XVIII wieku. Dzięki rozmaitym kształtom i kolorom, w którym występowała, w połowie XIX wieku stała się ulubionym kwiatem epoki wiktoriańskiej. Kolorowymi chryzantemami doniczkowymi zdobiono werandy podczas zimowych przyjęć, bardziej stonowane kwiaty wkładano do butonierek, a biała chryzantema w bukiecie ślubnym oznaczała uczciwość panny młodej. Chryzantemami zdobiono też parki i miejsca publiczne.
W XIX wieku w Wielkiej Brytanii i Francji popularne stało się przypisywanie kwiatom określonego znaczenia (tzw. „mowa kwiatów”). Biała chryzantema oznaczała „prawdę”, „szczerość”, a czerwona – „kocham”.
Większość gatunków i odmian jest mrozoodporna. Można je uprawiać zarówno w gruncie jak i pod osłonami. Np. odmiany z grupy złocienia wielkokwiatowego można uprawiać w strefach klimatycznych 4–10, a więc w Polsce są w pełni mrozoodporne. Jednak niektóre gatunki, np. złocień trójbarwny nie przetrzymują zimy. Przy uprawie gruntowej należy wybrać słoneczne stanowisko. Gleba powinna być lekko kwaśna, żyzna i przepuszczalna, najlepiej zmieszana z obornikiem. Wczesnym latem rośliny nawozi się nawozami o niskiej zawartości azotu, a dużej potasu. Niektóre tylko odmiany rozmnaża się przez wysiew nasion, większość ozdobnych odmian nie odtwarza z nasion cech rodzicielskich i mogą być rozmnażane tylko przez podział kęp wczesną wiosną lub sadzonki pobierane wczesnym latem. Jeśli chcemy uzyskać duże kwiaty uszczykuje się boczne pędy, pozostawiając tylko jeden główny pęd. Należy unikać nadmiernego podlewania. Łatwiejsze do uprawy są gatunki jednoroczne, które rozmnaża się z nasion wysiewanych wiosną.