Czas Plancka

Czas Plancka – jednostka czasu w układzie jednostek Plancka (układzie, w którym kilka podstawowych stałych przyrody przyjmuje wartość 1), oznaczana zwykle symbolem tP. Jest to czas, w jakim światło w próżni przebywa długość Plancka (jednostkę długości tego samego układu). Stanowi on naturalną skalę czasu zbudowaną z trzech stałych przyrody: zredukowanej stałej Plancka, stałej grawitacji i prędkości światła. Wartość czasu Plancka wynosi około 5,39×10−44 sekundy.

W ugruntowanych teoriach fizycznych nie ma niepodzielnej jednostki czasu. Czas Plancka jest przede wszystkim wyróżnioną skalą, przy której oczekuje się jednocześnie istotnych efektów kwantowych i grawitacyjnych, a zarazem głównym kandydatem na „kwant czasu” rozważany w teoriach grawitacji kwantowej. Nie istnieje jednak potwierdzona teoria, która dowodziłaby, że czas rzeczywiście składa się z dyskretnych, czyli oddzielnych i niepodzielnych, przedziałów trwających tP.

Definicja i wartość

Czas Plancka definiuje się wzorem:

tP=lPc=ℏGc5=5,391247(60)×10−44 s,

gdzie lP oznacza długość Plancka, ℏ zredukowaną stałą Plancka, G stałą grawitacji, a c prędkość światła w próżni. Liczba w nawiasie to niepewność dwóch ostatnich cyfr, a podana wartość pochodzi z zalecanego zestawu stałych fizycznych Komitetu Danych Międzynarodowej Rady Nauki (CODATA, ang. Committee on Data of the International Science Council) z 2022 roku. Wartość wyrażona w sekundach jest obarczona niepewnością pomiarową, ponieważ w definicji występuje stała grawitacji, której wartość nie jest znana z taką względną dokładnością jak stałe zdefiniowane dokładnie w układzie SI.

Zapis tP=lP/c podkreśla prostą interpretację geometryczną. Jest to czas, w jakim światło w próżni przebywa jedną długość Plancka. Równoważny zapis pierwiastkowy pokazuje, że czas Plancka jest – z dokładnością do bezwymiarowego czynnika liczbowego – jedyną kombinacją stałych ℏ, G i c, która ma wymiar czasu. Z tego powodu pojawia się naturalnie w oszacowaniach, w których trzeba jednocześnie uwzględnić mechanikę kwantową, grawitację i szczególną teorię względności.

Miejsce w jednostkach Plancka

Max Planck, autor przedstawionej w 1899 roku propozycji jednostek naturalnych opartych na stałych uniwersalnych

Jednostki Plancka tworzą układ jednostek naturalnych, czyli taki, w którym wybrane stałe fundamentalne otrzymują wartość liczbową równą 1. Max Planck zaproponował w 1899 roku naturalne jednostki długości, masy, czasu i temperatury oparte na stałych uniwersalnych, podkreślając, że nie zależą one od własności konkretnych ciał ani od lokalnych konwencji metrologicznych. Propozycję tę ogłosił 18 maja 1899 roku w piątym, zamykającym doniesieniu o nieodwracalnych procesach promieniowania, przedstawionym berlińskiej Akademii Nauk. Posłużył się w nim stałą oznaczoną wtedy literą b (dzisiejszą stałą h), a nie zredukowaną stałą ℏ=h/2π, dlatego jego pierwotne jednostki różnią się od dzisiejszych o czynnik 2π.

W standardowej konwencji podstawowe jednostki Plancka definiuje się najczęściej za pomocą c, G, ℏ oraz, dla temperatury, stałej Boltzmanna. Z pozostałymi jednostkami tego układu czas Plancka wiąże wspólny wybór stałych, za pomocą których zdefiniowano je wszystkie. W takim ujęciu wszystkie trzy stałe pełnią funkcję przeliczników: c wiąże jednostki przestrzeni i czasu, ℏ – energię stanu z częstotliwością jego drgań, a G – krzywiznę czasoprzestrzeni z gęstością energii.

Znaczenie fizyczne

Znaczenie czasu Plancka polega na tym, że wyznacza on skalę, przy której typowe długości i czasy związane z mechaniką kwantową stają się porównywalne ze skalami grawitacyjnymi. Rolę tę często uzasadnia się porównaniem długości Comptona (skali, poniżej której ujawnia się kwantowa natura cząstki) i promienia Schwarzschilda (rozmiaru, do którego trzeba by ścisnąć daną masę, by powstała czarna dziura) dla masy Plancka. W tej skali nie można już pomijać ani efektów kwantowych, ani grawitacyjnych.

Ten sam wniosek można wyrazić, mówiąc o granicy podzielności przestrzeni. Pomiar odległości mniejszych od długości Plancka wymagałby skupienia w tak małym obszarze tak dużej energii, że powstałaby mikroskopijna czarna dziura, a obszar ten stałby się niedostępny dla obserwacji. Długość minimalna dopełniałaby wtedy zestaw skal podstawowych, obok prędkości światła jako największej możliwej prędkości i stałej Plancka jako najmniejszej porcji działania wymienianej między układami.

W standardowych teoriach fizycznych czas jest wielkością ciągłą. W mechanice kwantowej i kwantowej teorii pola czas należy do zadanej z góry czasoprzestrzeni, a w ogólnej teorii względności – do geometrii, która sama jest dynamiczna. Z powodu tego napięcia oczekuje się, że w skali Plancka klasyczny opis czasoprzestrzeni przestaje wystarczać, a potrzebna staje się teoria grawitacji kwantowej.

Już w połowie XX wieku John Archibald Wheeler zwracał uwagę, że fluktuacje pola grawitacyjnego są znikome w zwykłych skalach odległości. Według niego przestają one jednak być pomijalne w porównaniu ze średnimi wartościami metryki w obszarach o rozmiarach porównywalnych z charakterystyczną długością (ℏG/c3)1/2≈1,6×10−33 cm, czyli z długością Plancka. Współczesne programy grawitacji kwantowej różnie rozwijają tę ideę i opisują fundamentalną strukturę czasoprzestrzeni jako dyskretną (jak pętlowa grawitacja kwantowa), algebraiczną (jak geometria nieprzemienna) lub złożoną z punktów powiązanych wyłącznie relacjami przyczynowymi (jak teoria zbiorów przyczynowych). Są to konkurencyjne, wciąż hipotetyczne kierunki badań i żaden z nich nie jest powszechnie przyjęty.

Skala Plancka pozostaje poza zasięgiem bezpośrednich pomiarów, więc do 2008 roku żadnej z tych propozycji nie potwierdzono ani nie obalono doświadczalnie. Rozważa się jednak efekty pośrednie. Jednym z nich jest niewielka zależność prędkości światła od jego barwy, wynikająca z ziarnistości przestrzeni w skali Plancka. Efekt jest znikomy, ale kumulowałby się na bardzo długiej drodze międzygalaktycznej i mógłby stać się wykrywalny. To jedna z kilku zaproponowanych dróg doświadczalnego badania tej skali.

W kosmologii

Schemat rozszerzającego się Wszechświata od Wielkiego Wybuchu do dziś, z zaznaczonymi epokami
Oś czasu Wszechświata w modelu Wielkiego Wybuchu; era Plancka to skrajnie lewy fragment tej osi

W kosmologii fizycznej czas Plancka wyznacza umowną granicę ery Plancka, czyli najwcześniejszego rozważanego etapu ewolucji Wszechświata. W standardowym opisie Wielkiego Wybuchu dla chwil wcześniejszych niż około tP nie ma powszechnie przyjętej teorii pozwalającej wiarygodnie połączyć efekty kwantowe i grawitacyjne.

Określenie „chwile wcześniejsze niż czas Plancka” ma charakter umowny. Nie odnosi się ono do żadnego bezpośrednio obserwowanego etapu dziejów kosmosu, bo żadna potwierdzona teoria nie sięga tak daleko. Modele nukleosyntezy (powstawania pierwszych jąder lekkich pierwiastków) czy rekombinacji(inne języki) (łączenia się elektronów i jąder w obojętne atomy) dotyczą znacznie późniejszych epok – odpowiednio kilku sekund i około 400 tysięcy lat po Wielkim Wybuchu. Opis samej ery Plancka wymagałby teorii grawitacji kwantowej.

Dla porównania wiek obserwowalnego Wszechświata jest rzędu 1060 czasów Plancka.

Czas Plancka a kwant czasu

Czas Plancka jest charakterystyczną skalą czasu, a nie dowiedzionym kwantem czasu. Hipotezy o dyskretnym czasie, takie jak chronon (hipotetyczny niepodzielny kwant czasu), mogą wprowadzać elementarny krok czasowy, który jednak nie musi być równy czasowi Plancka. W modelu włoskiego fizyka Piera Caldiroli(inne języki) chronon elektronu wynosi około 6,27×10−24 s, a więc jest większy od czasu Plancka o dwadzieścia rzędów wielkości. Różnica nie jest przypadkowa, bo chronon jest tam wyznaczony przez ładunek i masę spoczynkową elektronu, a nie przez uniwersalne zestawienie ℏ, G i c.

Pośrednie ograniczenia doświadczalne pozostają daleko od tej skali. Analiza z 2020 roku dotyczyła modelu, w którym czas jest opisywany przez oscylujący proces fizyczny, a nie przez współrzędną. Wykazała, że taki podstawowy okres musiałby być krótszy niż 10−33 s. Granicę tę wyprowadzono z ograniczeń na zmiany okresu układów ewoluujących w czasie. Jest ona o około dziesięć rzędów wielkości większa od czasu Plancka, ale znacznie bliższa mu niż jakikolwiek bezpośredni pomiar czasu.

Samo istnienie skali Plancka nie dowodzi więc, że poniżej niej „nie istnieje czas” ani że każda teoria fundamentalna musi zakładać dyskretną strukturę czasu. Skala ta wyznacza jedynie granicę stosowalności znanych teorii.