Dyniowate

Dyniowate
	; Morfologia dyniowatych na przykładzie ziemniaczki sercowatej
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	dyniowce
Rodzina	dyniowate
	Nazwa systematyczna
	Cucurbitaceae Juss.; Gen. Pl.: 393. 4 Aug 1789, nom. cons.
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Dyniowate (Cucurbitaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu dyniowców. Obejmuje ok. 990–1000 gatunków, grupowanych w 97–98 rodzajów. Rośliny te występują w obszarach tropikalnych i subtropikalnych, bardzo nieliczne w strefie umiarkowanej. Obecne są w podobnej liczbie gatunków na Nowym Świecie, jak i na Starym. Stosunkowo największy udział rośliny te mają we florze suchych obszarów Afryki. W Polsce dziko rosną tylko jako gatunki introdukowane rośliny z rodzajów: przestęp (Bryonia), kolczurka (Echinocystis), harbuźnik (Sicyos) i ziemniaczka (Thladiantha). Do rodziny tej należy wiele roślin użytkowych, spożywanych jako warzywa, owoce (głównie rodzaje dynia, ogórek, arbuz), używanych jako rośliny lecznicze i oleiste. Twarde, zewnętrzne części owoców tykwy (tzw. kalabasy) wykorzystywane są jako naczynia i instrumenty, z owoców trukwy wyrabia się tzw. „gąbki roślinne”.

Morfologia

Pokrój: Rośliny zielne, zwykle jednoroczne lub wieloletnie pnącza, rzadko drewniejące półkrzewy, w przypadku jednego monotypowego rodzaju – niewielkie drzewa (Dendrosicyos). Rośliny często z bulwami korzeniowymi i kłączami, czasem bezlistne i z asymilującą, gruboszowato zgrubiałą łodygą. Pnącza wspinają się za pomocą pojedynczych lub rozgałęziających się (raz lub dwukrotnie) wąsów czepnych pochodzenia pędowego. Owijają się one wokół podpór, przyczepiają się do nich lub wciskają w szczeliny, przy czym ich górna i dolna część zwijają się w przeciwnych kierunkach.
Liście: Rozwijają się na pędzie skrętolegle, są ogonkowe i pozbawione przylistków. Blaszka liściowa różnokształtna, często pojedyncza, okrągława w zarysie i klapowana, czasem podzielona dłoniasto. Na brzegu blaszki często występują drobne gruczołowate ząbki.
Kwiaty: Promieniste (rzadko grzbieciste) i pięciokrotne. Najczęściej rozdzielnopłciowe na skutek redukcji pręcików lub słupkowia, odpowiednio w kwiatach żeńskich i męskich, rzadko kwiaty obupłciowe. Wyrastają w kątach liści pojedynczo lub zebrane w różne kwiatostany: pęczki, grona, wiechy, główki, baldachy i kłosy. Szypułka przedłużona w talerzykowato rozszerzone lub lejkowate, dzbankowate albo rurkowato wydłużone dno kwiatowe. Kielich i korona są zrośnięte przynajmniej u podstawy, rzadko płatki korony są wolne. Rzadko też elementy okwiatu występują w innej liczbie niż pięć (od trzech do 10). Spośród pięciu pręcików cztery zrastają się parami, jeden zostaje wolny, czasem też stulają się w centralną kolumienkę. Dolny lub wpół dolny słupek powstaje z trzech (rzadko czterech lub pięciu) owocolistków i zwykle ma wyraźnie zaznaczone ich brzegi. W zalążni jednokomorowej o łożysku ściennym znajdują się zwykle liczne zalążki. Szyjka słupka zwieńczona jest zwykle rozwidlonymi, trzema znamionami. W kwiatach znajdują się często gruczoły wydzielające nektar (miodniki), czasem także olejki.
Owoce: Mięsiste, jedno- lub wielonasienne jagody (u dyń przekraczających nawet 50 kg wagi) lub torebki, rzadko skrzydlaki i niełupki. Nasiona są zwykle spłaszczone, bezbielmowe, z dużymi liścieniami zawierającymi duże ilości oleju.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Jedna z rodzin rzędu dyniowców należącego do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych:

dyniowce

Anisophylleaceae

	Corynocarpaceae – pałężynowate

	Coriariaceae – garbownikowate

Cucurbitaceae – dyniowate

Tetramelaceae

	Datiscaceae – konopnicowate

	Begoniaceae – begoniowate

Podział rodziny

Podrodzina Actinostemmateae

Actinostemma Griff.
Bolbostemma Franquet

Podrodzina Cucurbitoideae

Plemię Benincaseae

Acanthosicyos Welw. ex Benth. & Hook.f.
Benincasa Savi – beninkaza, woszcza
Blastania Kotschy & Peyr.
Borneosicyos W.J.de Wilde
Cephalopentandra Chiov.
Citrullus Schrad. – arbuz
Coccinia Wight & Arn.
Cucumis L. – ogórek
Dactyliandra (Hook.f.) Hook.f.
Diplocyclos (Endl.) Post & Kuntze
Indomelothria W.J.de Wilde & Duyfjes
Khmeriosicyos W.J.de Wilde & Duyfjes
Lagenaria Ser. – tykwa
Lemurosicyos Keraudren
Melothria L.
Muellerargia Cogn.
Oreosyce Hook.f.
Papuasicyos Duyfjes
Peponium Engl.
Raphidiocystis Hook.f.
Ruthalicia C.Jeffrey
Scopellaria W.J.de Wilde & Duyfjes
Solena Lour.
Trochomeria Hook.f.
Zehneria Endl.

Plemię Bryonieae

Austrobryonia H.Schaef.
Bryonia L. – przestęp
Ecballium A.Rich. – tryskawiec

Plemię Coniandreae

Apodanthera Arn.
Bambekea Cogn.
Ceratosanthes Burm. ex Adans.
Corallocarpus Welw. ex Hook.f.
Dendrosicyos Balf.f.
Doyerea Grosourdy
Eureiandra Hook.f.
Gurania (Schltdl.) Cogn.
Helmontia Cogn.
Ibervillea Greene
Kedrostis Medik.
Psiguria Arn.
Seyrigia Keraudren
Trochomeriopsis Cogn.
Wilbrandia Silva Manso

Plemię Cucurbiteae

Abobra Naudin – abobra
Calycophysum H.Karst. & Triana
Cayaponia Silva Manso
Cionosicys Griseb.
Cucurbita L. – dynia
Cucurbitella Walp.
Penelopeia Urb.
Peponopsis Naudin
Polyclathra Bertol.
Schizocarpum Schrad.
Selysia Cogn.
Sicana Naudin
Tecunumania Standl. & Steyerm.

Plemię Indofevilleeae H. Schaefer & S. S. Renner

Indofevillea Chatterjee

Plemię Joliffieae

Ampelosycios Thouars
Cogniauxia Baill.
Telfairia Hook. – tykwica

Plemię Momordiceae

Momordica L. – przepękla

Plemię Schizopeponeae

Herpetospermum Wall. ex Benth. & Hook.f.
Schizopepon Maxim.

Plemię Sicyoeae

Brandegea Cogn.
Cyclanthera Schrad. – cyklantera
Echinocystis Torr. & A.Gray – kolczurka
Echinopepon Naudin
Halosicyos Mart.Crov.
Hanburia Seem.
Hodgsonia Hook.f. & Thomson
Linnaeosicyos H.Schaef. & Kocyan
Luffa Mill. – trukwa
Marah Kellogg
Microsechium Naudin
Nothoalsomitra I.Telford
Parasicyos Dieterle
Sechiopsis Naudin
Sicyocaulis Wiggins
Sicyos L. – harbuźnik (w tym Sechium P. Browne – kolczoch)
Sicyosperma A.Gray
Trichosanthes L. – gurdlina

Plemię Siraitieae

Siraitia Merr.

Plemię Thladiantheae

Baijiania A.M.Lu & J.Q.Li
Sinobaijiania C.Jeffrey & W.J.de Wilde
Thladiantha Bunge – ziemniaczka

Plemię Gomphogyneae Bentham & J. D. Hooker

Alsomitra (Blume) Spach
Bayabusua W.J.de Wilde
Gomphogyne Griff.
Gynostemma Blume
Hemsleya Cogn. ex F.B.Forbes & Hemsl.
Neoalsomitra Hutch.

Plemię Triceratieae A. Richard

Cyclantheropsis Harms
Fevillea L.
Pteropepon Cogn.
Sicydium Schltdl.

Plemię Zanonieae Bentham & J. D. Hooker

Gerrardanthus Harv. ex Benth. & Hook.f.
Siolmatra Baill.
Xerosicyos Humbert
Zanonia L.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 3 4 5 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-06-22] (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 261-262. ISBN 978-1-84246-634-6.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Wielka encyklopedia przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 83-93. ISBN 83-7079-779-2.
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
↑ Barbara Tokarska-Guzik, Zygmunt Dajdok, Maria Zając, Adam Zając, Alina Urbisz, Władysław Danielewicz, Czesław Hołdyński: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 160. ISBN 978-83-62940-34-9.
↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 185-186. ISBN 83-214-1305-6.
↑ List of Genera in CUCURBITACEAE, [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2024-12-13] (ang.).
↑ Cucurbitaceae Juss., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-12-13] .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 3 4 5 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-06-22] (ang.).

[maarten-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 261-262. ISBN 978-1-84246-634-6.

[encyk-4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Wielka encyklopedia przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 83-93. ISBN 83-7079-779-2.

[checklist2002-5] Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.

[tokarska-6] Barbara Tokarska-Guzik, Zygmunt Dajdok, Maria Zając, Adam Zając, Alina Urbisz, Władysław Danielewicz, Czesław Hołdyński: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 160. ISBN 978-83-62940-34-9.

[slownik-7] Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 185-186. ISBN 83-214-1305-6.

[kew-8] List of Genera in CUCURBITACEAE, [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2024-12-13] (ang.).

[powo-9] Cucurbitaceae Juss., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-12-13] .