Etyn

Etyn
Nazewnictwo
	Nomenklatura systematyczna (IUPAC)
PIN	acetylen
inne	etyn
	Inne nazwy i oznaczenia
	narcylen
	Ogólne informacje
	Charakterystyka fizyczna
	bezbarwny i bezwonny gaz, produkt techniczny ma nieprzyjemny zapach podobny do czosnku
Wzór Hilla	C2H2
Inne wzory	HCCH, HC≡CH, H−C≡C−H
Masa molowa	26,04 g/mol
	Identyfikacja
Numer CAS	74-86-2
PubChem	6326
DrugBank	DB15906
SMILES
	C#C
InChI
	InChI=1S/C2H2/c1-2/h1-2H
	InChIKey
	HSFWRNGVRCDJHI-UHFFFAOYSA-N
Właściwości
	Gęstość
	0,729 g/cm³ (w temperaturze sublimacji); ciało stałe; 0,0011772 g/cm³ (0 °C, 1013 hPa); gaz; 0,0010996 g/cm³ (15 °C, 1000 hPa); gaz;
	Rozpuszczalność w wodzie
	słabo rozpuszczalny: 1185 mg/l (20 °C)
	w innych rozpuszczalnikach
	rozpuszczalny w acetonie, benzenie, chloroformie, słabo w etanolu i disiarczku węgla
Temperatura sublimacji	−83,8 °C
Punkt potrójny	−80,6 °C; 128,2 kPa;
Punkt krytyczny	35,18 °C; 6,19 MPa; 0,231 g/cm³;
logP	0,37
Lepkość	10,4 μPa·s (27 °C); 13,5 μPa·s (127 °C); 16,5 μPa·s (227 °C);
Ciśnienie pary nasyconej	42,473 bar (20 °C); 55 bar (30 °C);
Budowa
Typ hybrydyzacji i VSEPR	sp – liniowa
Moment dipolowy	0 D
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	Niebezpieczeństwo
Zwroty H	H220, H230, H280
Zwroty P	P202, P210, P377, P381, P403, P501
Temperatura samozapłonu	305 °C
Granice wybuchowości	2,3–100%
Numer RTECS	AO9600000
Stężenie śmiertelne	LCLo 50% (człowiek, najniższe opublikowane stężenie śmiertelne)
	Podobne związki
Podobne związki	etan, eten, cyjanowodór, azot
Pochodne	metyloacetylen
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
	Więcej identyfikatorów i właściwości może znajdować się w Wikidanych
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Etyn, acetylen, C₂H₂ – organiczny związek chemiczny, najprostszy węglowodór nienasycony z szeregu homologicznego alkinów.

Historia

Etyn odkrył angielski chemik Edmund Davy(inne języki) (1785–1857) w roku 1836. Davy odkrycia dokonał przypadkowo, mieszając węglik potasu (K₂C₂) z wodą. Zauważył, że powstały gaz pali się jasnym płomieniem i stwierdził, że może on być wykorzystywany jako źródło światła. Z uwagi jednak na wysoką cenę węgliku potasu było to nieopłacalne do momentu, gdy niemiecki chemik Friedrich Wöhler odkrył węglik wapnia, co spowodowało wzrost popytu na etyn do lamp i innych zastosowań.

Właściwości

kąty pomiędzy wiązaniami: 180°
gęstość względem powietrza: 0,906
szerokie granice wybuchowości w powietrzu: 2,4–83% obj.
czysty acetylen nie ma zapachu, jednak zwykle zawiera zanieczyszczenia związkami siarki i fosforu (głównie PH₃ i H₂S), które nadają mu nieprzyjemny zapach
bardzo słabo rozpuszczalny w wodzie i innych rozpuszczalnikach polarnych – jednak bardzo dobrze w acetonie
po osiągnięciu pewnego ciśnienia ulega wybuchowemu rozkładowi według reakcji:
C₂H₂ → 2C + H₂
wobec węgla aktywnego (jako katalizatora) ulega reakcji polimeryzacji najpierw do winyloacetylenu a później benzenu
na powietrzu (zawierającym 21% tlenu) spala się niecałkowicie, z powodu bardzo dużej procentowej zawartości węgla w cząsteczce (92,3%):
2C₂H₂ + O₂ → 4C + 2H₂O
Ze względu na to w spawalnictwie (w palnikach acetylenowo-tlenowych) stosuje się czysty tlen, aby reakcja spalania była całkowita.
ulega reakcji addycji (przyłączenia)
ulega reakcjom spalania

Otrzymywanie

hydroliza węgliku wapnia:
CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂
niewielkie ilości tego gazu powstają również w łuku elektrycznym wytworzonym w atmosferze wodoru pomiędzy elektrodami grafitowymi:
2C + H₂ → C₂H₂
piroliza metanu CH₄ (w temperaturze 2000 °C)
2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂
eliminacja fluorowca
C₂H₂Cl₂ + Zn → C₂H₂ + ZnCl₂

Zastosowanie

w palnikach acetylenowo-tlenowych do spawania i cięcia metali (acetylen w dużej ilości tlenu spala się w temperaturze 3100 °C)
w lampie karbidowej do oświetlania
w przemyśle chemicznym, między innymi, do produkcji tworzyw sztucznych
acetylen o wysokiej czystości stosowany może być do narkozy, jako tzw. narcylen

Przechowywanie

Acetylen przechowuje się w butlach stalowych, pod ciśnieniem 1,2 MPa, w postaci roztworu w acetonie. Butle są wypełnione porowatą masą, która absorbuje aceton i acetylen.

Toksykologia

Acetylen zaliczany jest do gazów „duszących fizycznie”. Wykazuje działanie narkotyczne. Nie jest bezpośrednio toksyczny dla błon śluzowych układu oddechowego, jednakże poprzez zmniejszenie ilości tlenu w powietrzu powoduje hipoksję, której objawami mogą być zaburzenia ruchowe, przyśpieszenie akcji serca, przyśpieszenie oddechu i trudności w koncentracji. W przypadku stężeń powyżej 50% mogą pojawiać się nudności, wymioty, skrajne wyczerpanie, zaburzenia świadomości oraz zapaść prowadząca do zgonu w wyniku asfiksji. Najczęściej jednak acetylen powoduje wybuch, zanim osiągnie stężenie działające dusząco.

Przypisy

↑ Henri A.H.A. Favre Henri A.H.A., Warren H.W.H. Powell Warren H.W.H., Nomenclature of Organic Chemistry. IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013, wyd. 1, Royal Society of Chemistry, International Union of Pure and Applied Chemistry, 2014, s. 31, 375, DOI: 10.1039/9781849733069, ISBN 978-0-85404-182-4, OCLC 898242916, Cytat: The name acetylene is retained for the compound HC=CH. It is the preferred IUPAC name, but substitution of any kind is not allowed; however, in general nomenclature, substitution is allowed, for example fluoroacetylene [fluoroethyne (PIN)], but not by alkyl groups or any other group that extends the carbon chain, nor by characteristic groups expressed by suffixes (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Acetylene, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 13570 [dostęp 2017-04-16] (niem. • ang.).
1 2 3 4 CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 3-6, 6-241, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).
↑ Etyn (Acetylen) rozpuszczony [PDF], karta charakterystyki produktu Linde Gaz Polska, 8 czerwca 2015 [zarchiwizowane 2017-04-17] .
↑ Acetylene, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 6326 [dostęp 2023-01-18] (ang.).
↑ StefanS. Chudzyński StefanS., JanJ. Puternicki JanJ., WiktorW. Surowiak WiktorW., 1000 słów o tworzywach sztucznych, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, s. 10, ISBN 83-11-06641-8 .
↑ Chemical Compounds, NeilN. Schlager (red.), JayneJ. Weisblatt (red.), David E.D.E. Newton (red.), Thomson Gale, 2006, s. 27–30, ISBN 978-1-4144-0150-8 .
1 2 W.W. Rimarski W.W., Die Betäubung mittels „Narcylen” bei operativen Eingriffen in sicherheits-technischer Hinsicht, „Angewandte Chemie”, 38 (19), 1925, s. 409–412, DOI: 10.1002/ange.19250381905 (niem.).
↑ Mały słownik chemiczny, JerzyJ. Chodkowski (red.), wyd. 5, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976 .
↑ narcylen, [w:] Słownik wyrazów obcych [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2013-09-16] [zarchiwizowane z adresu 2006-10-09] .
↑ OSHA Regulated Hazardous Substances. Health, Toxicity, Economic and Technological Data, 1990, s. 28–29, ISBN 0-8155-1240-6 (ang.).
↑ T.S.S.T.S.S. Dikshith T.S.S.T.S.S., Safe Use of Chemicals. A Practical Guide, CRC Press, 2009, s. 45–46, ISBN 978-1-4200-8051-3 (ang.).

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

[BlueBook-1] Henri A.H.A. Favre Henri A.H.A., Warren H.W.H. Powell Warren H.W.H., Nomenclature of Organic Chemistry. IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013, wyd. 1, Royal Society of Chemistry, International Union of Pure and Applied Chemistry, 2014, s. 31, 375, DOI: 10.1039/9781849733069, ISBN 978-0-85404-182-4, OCLC 898242916, Cytat: The name acetylene is retained for the compound HC=CH. It is the preferred IUPAC name, but substitution of any kind is not allowed; however, in general nomenclature, substitution is allowed, for example fluoroacetylene [fluoroethyne (PIN)], but not by alkyl groups or any other group that extends the carbon chain, nor by characteristic groups expressed by suffixes (ang.).

[GESTIS-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Acetylene, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 13570 [dostęp 2017-04-16] (niem. • ang.).

[CRC-3] 1 2 3 4 CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 3-6, 6-241, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).

[Linde-4] Etyn (Acetylen) rozpuszczony [PDF], karta charakterystyki produktu Linde Gaz Polska, 8 czerwca 2015 [zarchiwizowane 2017-04-17] .

[PubChem-5] Acetylene, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 6326 [dostęp 2023-01-18] (ang.).

[6] StefanS. Chudzyński StefanS., JanJ. Puternicki JanJ., WiktorW. Surowiak WiktorW., 1000 słów o tworzywach sztucznych, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, s. 10, ISBN 83-11-06641-8 .

[gale-7] Chemical Compounds, NeilN. Schlager (red.), JayneJ. Weisblatt (red.), David E.D.E. Newton (red.), Thomson Gale, 2006, s. 27–30, ISBN 978-1-4144-0150-8 .

[Rimarski-8] 1 2 W.W. Rimarski W.W., Die Betäubung mittels „Narcylen” bei operativen Eingriffen in sicherheits-technischer Hinsicht, „Angewandte Chemie”, 38 (19), 1925, s. 409–412, DOI: 10.1002/ange.19250381905 (niem.).

[Słownik_chemiczny-9] Mały słownik chemiczny, JerzyJ. Chodkowski (red.), wyd. 5, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976 .

[narcylen-10] narcylen, [w:] Słownik wyrazów obcych [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2013-09-16] [zarchiwizowane z adresu 2006-10-09] .

[osha-11] OSHA Regulated Hazardous Substances. Health, Toxicity, Economic and Technological Data, 1990, s. 28–29, ISBN 0-8155-1240-6 (ang.).

[safeuse-12] T.S.S.T.S.S. Dikshith T.S.S.T.S.S., Safe Use of Chemicals. A Practical Guide, CRC Press, 2009, s. 45–46, ISBN 978-1-4200-8051-3 (ang.).