Wieś znajdowała się od ok. 1250 na terytorium powstałej Nowej Marchii, pierwsza wzmianka pochodzi z 1333 W latach 1454–1757 właścicielem wsi była znana rodzina szlachecka von der Marwitz, posiadająca również majątki w Smolnicy i Zielinie. Od 1945 leży w granicach Polski.
Pośrodku wsi- znajduje się kościół z I poł. XIV w., obok ruina pałacu z XIX w. i park krajobrazowy założony w II poł. XIX w., z częściowo zachowanym starodrzewiem (150-200 lat).
Nazwa
Dawna niemiecka nazwa może pochodzić ze średnio-dolno-niemieckiego grōn(e), współcześnie grün „zielony” i średnio-dolno-niemieckiego rot „kawałek pola, który został wykarczowany pod uprawę” (roden „karczować”).
Nazwa na przestrzeni wieków: Grünenrod 1333; Gronenrade 1337; Grunenrode 1451; Grunrade 1833; Grünrade do 1945.
Wśród lasów dominują monokultury sosnowe, zaś grunty wykorzystywane są jako orne, łąki oraz pastwiska. Na terenie wsi i w krajobrazie otwartym ważne są zadrzewienia przydrożne, parkowe i cmentarne, zwłaszcza starodrzewia. Po wschodniej stronie Klepina (część wsi w kierunku Dębna) i 1,8km na pn-wsch. od Barnówka gatunkiem objętym ścisłą ochroną są kocanki piaskowe występujące w mineralnych nieużytkach rolniczych i na łąkach z murawą szczotlichową oraz torfowce tworzące w okolicach Grzymiradza rozległy kompleks dolinowy z łozowiskiem i brzeziną bagienną.
Do gatunków roślin cennych i rzadko spotykanych stwierdzonych w sezonie wegetacyjnym należy sierpnica zwyczajna występująca wzdłuż poboczy śródpolnych dróg w okolicach Smolnicy, Grzymiradza i Wysokiej.
Historia
VIII-poł. X w. – w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną.
960–972 – książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską
1005 (lub 1007) – Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty
1250 – margrabiowie brandenburscy z dynastii Askańczyków rozpoczynają ekspansję na wschód od Odry; z zajmowanych kolejno obszarów powstaje następnie Nowa Marchia
1320-1323 – po wygaśnięciu dynastii askańskiej, Nowa Marchia przejściowo przechodzi we władanie książąt pomorskich
02.10.1333 – pierwsza wzmianka, rycerz Vromold Wutsikk otrzymał od margrabiego Ludwika w lenno 20 łanów we wsi Grunenrod (Grimenrod)
1337 – wzmianka w księdze ziemskiej margrabiego brandenburskiego Ludwika Starszego pod nazwą Gronenrade (w ziemi mieszkowickiej): „Gronenrade XL, dos II, Ffrumolt de wutvik pro seruicio XX, pactus V solidos sed quondam X solidos” – wieś liczy 40 łanów, (mansos), wolne od ciężarów podatkowych są 2 łany parafialne (dos), lennikiem zobowiązanym do służby konnej jest Ffrumolt de Wutvick posiadający 20 łanów, pakt (pactus) płacony rycerstwu przez chłopów wynosi 5 szylingów (solidos), ale dawniej wynosił 10 szylingów.
6.01.1349 – margrabia Ludwik Starszy nadaje czterem braciom Schönebeck (Kuno, Henning, Heinrich i Albert) mały gaj koło wsi
1433 – podczas wojny polsko-krzyżackiej, okoliczne tereny zostają zdobyte i splądrowane przez Husytów; wieś zniszczona
16.05.1451 – Beteke (Betekin) von der Marwitz zostaje upoważniony przez krajowego wójta krzyżackiego Eglingera do wprowadzenia rady miejskiej w Chojnie w posiadanie części wsi Grzymiradz (Grunenrode) zakupionej od Ludolfa von Ellingen (Ludeke de Ellynge)
przed? 1493-1703 – właścicielem wsi jest rodzina von der Marwitz
15.02.1493 – kościół wymieniony jako parafialny, pod patronatem Georga (II) von der Marwitz ze Smolnicy (właściciel również Grzymiradza i Zielina); jego żoną była Ursula von Ellingen z Białęg
Pocz. XVI w. – żyje Peter von der Marwitz „Starszy” (ok. 1508-1557)), właściciel Grzymiradza, Smolnicy i Zielina; od niego pochodzą cztery linie rodu: z Friedersdorf, Zielina, Smolnicy i Linie
21.11.1517 – list lenny elektora Joachima stwierdza, że Claus, Melchior i Hans von der Marwitz ze Smolnicy, Zachariasz i Kaspar z Marwic, Piotr z Grzymiradza i Otto ze Stanowic posiadają do wspólnej ręki m.in. Zielin, połowę opuszczonych pól Babina, jezioro Warnice na warnickim polu, młyn Wielki Smoliniec z obydwoma jeziorami, staw Kuckuck z miejscem młyna, rzekę Smolnicę od młyna Smoliniec Mały po las Dębna, Smolnicę oraz Grzymiradz, (Nowy) Santok z połową miasteczka, Marwice, połowę Tarnowa, ¾ Jenina, ¾ Stanowic
1529 – Peter von der Marwitz „Starszy” sprowadza do majątku luterańskiego kapelana
1538 – margrabia Jan kostrzyński oficjalnie wprowadza na terenie Nowej Marchii luteranizm jako religię obowiązującą
2 poł. XVI w. – we wsi wymieniani są Baltazar von der Marwitz i jego syn Maurycy
2 poł. XVII w. – właścicielem Grzymiradza jest Hans von der Marwitz (1608-3.12.1675), komendant twierdzy Kostrzyn; w 1650 r. wziął ślub z Anną Elisabeth von Münchahausen, córką Otto von Münchahausena, podpułkownika, radcy skarbowego i [[Landrat (Prusy)}landrata]] powiatu Schaumburg
1703 – po śmierci Hansa Ottona von der Marwitz, właścicielką majątku zostaje wdowa po nim, Emilia (Ämilia) z domu von Derfflinger (ur. 1658, zm. 1727; ślub wzięli w 1691), córka generała-feldmarszałka Georga von Derfflinger
2.6.1749 - spadkobiercy sprzedają majątek Grzymiradz i swoje udziały Albrechtowi Berndtowi Ludwigowi von der Marwitz ze Smolnicy, który następnego dnia sprzedaje go Joachimowi Erdmannowi von Burgsdorf (1701-1760)
1768 – właścicielem części majątku zostaje Johann Georg von Sydow (1742-1804), za cenę 28 tysięcy talarów
1774 (lub 1775) – właścicielem majątku zostaje pułkownik Albrecht Ludwig von Katte, który odkupuje go za 18 tysięcy talarów od bankrutującego von Sydowa
1776 – następuje rozdzielenie majątku od wsi Grzymiradz; we wsi mieszkało wówczas 6 chłopów rolnych (niem. Bauern) i 4 zagrodników (niem. Kossaten)
1797 – zbudowano ryglową wieżę kościoła i ufundowano bogate wyposażenie wnętrza
XIX w. – dobudowano zakrystię kościelną
1800 – majątek Grzymiradz (1078 ha) nabywa za kwotę 55 tysięcy talarów radca wojenny Karl Johann Ludwig Berg z Golzow; po jego śmierci w 1820 r. majątek przejmują kolejno jego dwaj synowie
1806-1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej
1807-1811 – reformy gospodarcze Steina- Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach.
VIII.1837–IX.1839 - Grzymiradzem gospodaruje Emil Robert Theodor Krahmer (1809-1883), przebywający w formie kary w majątku swojego wuja i ojca chrzestnego, Johanna Karla Friedricha Berg, syna Karla Johanna Ludwiga.
1839 – majątek zakupuje Gustav Nesselhauf
1852 – właścicielem majątku zostaje Ernst Friedrich Gustav Henning (ur. 19.12.1796 w Demmin, zm. 14.02.1869 w Grzymiradzu; ożenił się z Wilhelmine Caroline Sophie Dudy 17.07.1833 w Gnevkow)
1872 – majątek kupuje emerytowany rotmistrz Friedrich Wilhelm August Hermann von Hertell (7.12.1837-10.08.1906); odnowił on pałac i założył przy nim park
1909 – wdowa po Hermannie von Hertell, Auguste Louise Mathilde z domu von Ziethen (17.01.1844-11.11.1914), sprzedaje majątek Grünrade i przenosi się do Berlina
22.08.1917 – majątek nabywa berliński przemysłowiec Max Wegener
1928
obszar gminy Grzymiradz wraz z przyległościami Choszczówko, folwarkiem Klepin i Kukadło obejmuje 239,8 hektarów, zaś majątek 1076,4 hektary
Max Wegener bankrutuje; ziemia dworska zostaje rozparcelowana
1982 – proboszcz parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Dębnie, ksiądz Stanisław Sadowski, wykupił plac przy kościele wraz z ruinami zniszczonego kościoła
1984-1985 – odbudowa kościoła przez mieszkańców pod nadzorem salezjanina ks. Wiesława Dąbrowskiego
30.06.1985 – konsekracja kościoła
1988 – zamknięto bibliotekę, ze względu na techniczne wyeksploatowanie budynku
1996 – pożar pałacu
Właściciele majątku Grzymiradz
Imię i nazwisko
Lata
Fromold Wutsik
1333, 1337
Ludolf von Ellingen
przed? 1451-?
?
?- przed? 1493
von der Marwitz
przed? 1493-1703
Emilia (Ämilia) z domu von Derfflinger wdowa po Hansie Ottonie von der Marwitz
1703-27
spadkobiercy Emilii von der Marwitz
1727-1749
Albrecht Berndt Ludwig von der Marwitz
1749
von Burgsdorff
1749-1774
Johann Georg von Sydow
1768-1774
von Katte
1774(5)-1800
Berg
1800-39
Gustav Nesselhauf
1839-52
Ernst Friedrich Gustav Henning
1852-69
?
1869-72
Friedrich Wilhelm August Hermann von Hertell
1872-1906
Auguste Louise Mathilde von Hertell, wdowa
1906-09
?
1909-17
Max Wegener
1917-28
Ludność
Ludność w ostatnich 3 stuleciach (wieś i majątek):
Ruina pałacu – wzmianki o pałacu pochodzą z 1839, kiedy to już popadał w ruinę. Odnowiony przez Hermanna von Hertell po 1872 w stylu neoklasycystycznym. Po 1945 budynek zaadaptowano na potrzeby szkoły i użytkowano częściowo do końca lat 80. XX w. W 1996 zniszczył go pożar. Obecnie zdewastowany – brak dachu, stropy zawalone, wnętrze zniszczone. Architektura obiektu jest jednak nadal czytelna – bryła dwukondygnacyjnego pałacu jest rozczłonkowana symetrycznie ryzalitami, elewacje przeprute prostokątnymi oknami, zdobione profilowanymi gzymsami i naczółkami.
Park pałacowy – pow. 3,5 ha, założony po 1872 przez Hermanna von Hertell jako park krajobrazowy typu naturalistycznego, o kształcie zbliżonym do wieloboku. Pierwotnie połączony był kompozycyjnie z parcelą kościelną oraz ogrodami na południu założenia. Całość od wschodu i południa była odgrodzona od terenów polnych szpalerami drzew, a od strony drogi wiejskiej część przypałacową parku osłaniał ceglany mur. Obecnie zatarty jest prawie całkowicie układ komunikacyjny parku, ceglany mur rozebrany, parcela kościelna została ogrodzona betonowym płotem. We wschodniej części widoczne są fundamenty po dawnej lodowni, a w południowo-wschodniej kopiec po pomniku rodu von Hertell. W drzewostanie wyróżnia się 37 gatunków, w tym 22 gatunki to drzewa liściaste, 3 gatunki to drzewa iglaste oraz 12 gatunków krzewów i pnączy. Starodrzew częściowo zachowany, wiek drzew oceniono na 150-200 lat. Wpisany do rejestru zabytków pod nr 228 z 10.09.1977
12Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z2013r. poz.200 (ISAP))
↑Nazwy miejscowe Polski: historia - pochodzenie - zmiany.Kazimierz Rymut (red.).T.III.Kraków:Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN,1996,s.431. ISBN83-85579-29-X.
↑Karty z dziejów Dębna.Dębno:PPH „Zapol” Dmochowski Sobczyk,2005,s.25. ISBN83-60140-35-9.
↑LudwigGollmert:Das Neumärkische Landbuch Markgraf Ludwigs des Älteren vom Jahre 1337. Nach einer neu aufgefundenen Handschrift des vierzehnten Jahrhunderts.Frankfurt am Oder:1862,s.12.
↑EdwardRymar.Nowomarchijski ród Marwitzów w średniowieczu.„Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny”.nr 10,s.276-7,2003.Gorzów Wlkp.:Towarzystwo Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości.ISSN1231-3033.
↑Balzer von der Marwitz (ur. w 1538 w Grzymiradzu, zm. 03.11.1598), właściciel Grzymiradza, Zielina i Smolnicy, żona Anne von Schöning (ur. w 1540 w Lubiechowie Górnym)
↑EdwardRymar.Rycerstwo Nowej Marchii w czasach margrabiego Jana Kostrzyńskiego.„Rocznik Lubuski”.tom XXVII Cz. 1,s.35,2001.Zielona Góra:Lubuskie Towarzystwo Naukowe.ISSN0485-3083.
123Kreis Königsberg/Neumark. Erinnerungen an einen ostbrandenburgischen Landkreis.Berlin/Bonn:Westkreuz-Verlag GmbH,1996,s.278.
↑Jego córka,Friederike Sophie, wyszła w 1773 r. za mąż za Friedricha Augusta Ludwiga von Burgsdorff (1747-1802), botanika leśnika-naukowca i królewskiego nadleśniczego Kurmarchii
↑Heinrich Karl Wilhelm Berghaus:Geographisch-historisch-Statistisches Landbuch der Provinz Brandenburg und des Markgrafthums Niederlausitz in der Mitte des 19. Jhrhndts.T.3.Brandenburg:Adolph Müller,1856,s.424.
↑Zarządca domeny w Neuenhagen (338 ha) i następnie Herrenwiese (obecnie w granicach Bad Freienwalde (Oder))
52°47′18″N 14°41′39″E/52,788333 14,694167
