Karol Banszel

Karol Banszel
Ilustracja
Kraj działania

Polska

Data i miejsce urodzenia

8 marca 1890
Mnisztwo lub Sibica

Data śmierci

ok. 1941

Wyznanie

luteranizm

Kościół

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP

Ordynacja

1 kwietnia 1919

Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Medal Niepodległości

Karol Banszel (ur. 8 marca 1890 w Mniszstwie lub Sibicy na Śląsku Cieszyńskim, zm. w lub po. 1941) – polski duchowny ewangelicki, kapelan wojskowy, działacz społeczny i polityczny, kompozytor i publicysta, komeniolog.

Jako działacz polityczny związany był z BBWR.

Życiorys

Urodził się w Mniszstwie w dzisiejszym Cieszynie lub jak podają inne źródła w Sibicy na Śląsku Cieszyńskim, jako syn Jerzego i Zuzanny z Rzymanów. Jego ojciec pracował jako robotnik fabryczny. Karol Banasz doskonale władał językami: polskim, czeskim i niemieckim.

W okresie nauki gimnazjalnej związany był z organizacją konspiracyjną – „Jedność”. Maturę uzyskał w 1912. Następnie podjął pracę jako organista, kantor i nauczyciel religii w Morawskiej Ostrawie.

W latach 1913–1917 studiował teologię ewangelicka i filozofię na Uniwersytecie Wiedeńskim. 1 kwietnia 1919 roku został ordynowany na duchownego. Następnie był wikariuszem i nauczycielem religii w szkołach w obrębie parafii Orłowa na Zaolziu.

23 lipca 1920 roku zgłosił się do wojska i po otrzymywaniu pozytywnej opinii superintendenta został od sierpnia, duszpasterzem przy Dowództwie Frontu Północno-Wschodniego. W listopadzie został zwolniony z dotychczasowych obowiązków i skierowany do prac plebiscytowych.

Od listopada 1920 do lipca 1921 roku był referentem plebiscytowym dla spraw ewangelików polskich na Śląsku. W 1921 roku, podczas III powstania śląskiego, pełnił obowiązki kapelana przy Naczelnym Dowództwie Wojsk Powstańczych.

27 kwietnia 1921 roku został przeniesiony do rezerwy. Od 10 lipca 1922 do roku 1924 pracował jako kapelan pomocniczy w garnizonach w Ostrowie Wielkopolskim i Kaliszu. Ze stanowiska odszedł na własną prośbę. Jednocześnie od grudnia 1923 pełnił funkcję dyrektora Miejskiego Koedukacyjnego Gimnazjum Humanistycznego w Ostrzeszowie, aż do zmiany dyrektora w 1924 (zastąpił go Mirosław Toporowski). W latach 1921–1925 kierował również Ewangelickim Seminarium Nauczycielskim w Ostrzeszowie. W szkole tej uczył religii, śpiewu i przedmiotów pedagogicznych.

W roku 1923 zmarła jego żona Elfryda z Folwarcznych, która została pochowana na cmentarzu ewangelickim w Ostrzeszowie. Następnie poślubił Wiktorię Ossowską, która zdecydowała się zmienić wyznanie i przejść z katolicyzmu na luteranizm, co wywołało skandal i przyczyniło się do opuszczenia przez Banszela, Ostrzeszowa.

1 września 1925 roku objął obowiązki dyrektora Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Mławie w którym uczył przedmiotów pedagogicznych, muzyki oraz prowadził chór szkolny. Jego żona Wiktoria Banszel pracowała natomiast jako nauczycielka w szkole ćwiczeń, działającej przy seminarium. W tym okresie współpracował również z Emilią Sukertową-Biedrawiną przy organizacji Muzeum Mazurskiego w Działdowie. Następnie w 1930 przeniósł się do Krakowa, gdzie objął stanowisko pastora.

W 1931 roku powołany do służby czynnej w WP. W roku 1932 był proboszczem duszpasterstwa ewangelickiego Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, zaś od roku 1933 szefem duszpasterstwa ewangelickiego Okręgu Korpusu Nr VI we Lwowie oraz czasowo także Okręgu Korpusu Nr X w Przemyślu.

II wojna światowa

Wybuch II wojny światowej zastał go we Lwowie. W momencie wybuchu wojny był starszym kapelanem (majorem) WP. Brał udział w kampanii 1939. Po kapitulacji załogi miasta w dniu 22 września 1939 roku, zaangażował się w opiekę nad ludnością cywilną.

Został aresztowany przez NKWD w połowie listopada 1939 roku. Okoliczności jego śmierci pozostają niejasne. Według niektórych źródeł został zamordowany we Lwowie. Według niektórych badaczy, został osadzony w obozie jenieckim w Kozielsku i wywieziony stamtąd wraz z innymi kapelanami 23 grudnia 1939 (Zbrodnia katyńska).

Historyk Mečislav Borák podawał, że przez długi czas błędnie uważano, że jako oficer został wywieziony do Kozielska, a fakt, iż jego ciała nie znaleziono w Katyniu, tłumaczono przypuszczeniem, że mógł być z obozu wywieziony w czasie Świąt Bożego Narodzenia i zamordowany w innym miejscu. Badacz ten, wskazuje, że według innych relacji, Karol Banszel został aresztowany we Lwowie dopiero w 1941 roku i wywieziony do ZSRR, i że te informacje potwierdzają materiały archiwalne w postaci wykazu spraw prowadzonych przez organy NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorusi, gdzie zewidencjowano jego aresztowanie we Lwowie.

Dokładna data i miejsce śmierci Karola Banszela, nie są znane.

Jego żona Wiktoria została zesłana z córkami, Olgą i Anielą, w głąb Związku Radzieckiego, skąd udało im się przedostać do Wielkiej Brytanii.

Działalność publicystyczna i wydawnicza

Wydawał tygodniki „Nowiny Ewangelickie” i „Evangelischer Bote”. Współpracował z „Gazetą Mazurską” i „Twierdzą Ewangelicką”.

Był tłumaczem i wydawcą prac Jana Ámosa Komenskiego na język polski. W 1932 ukazało się jego wydanie i tłumaczenie Wielkiej dydaktyki: (w skrócie). Był również tłumaczem i wydawcą pracy Szkoła macierzyńska czyli Program rozumnego wychowania dzieci w pierwszych sześciu latach (wznowienie w 2017).

Odznaczenia

Uwagi

  1. ↑ Leszek Zynger w artykule pt. Propagator i tłumacz Jana Amosa Komeńskiego w „Tygodniku Ciechanowskim” podaje, że ordynacja miała miejsce 1 kwietnia 1917, natomiast Rafał Leszczyński w biogramie Karola Banszela w Wiara i Mundur: Ryszard Paszko i inni kapelani ewangeliccy (Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe i Centralna Biblioteka Wojskowa, Warszawa, 2019), podaje 1918 jako rok ordynacji.
  2. ↑ Biogram na stronie Encyklopedii Powiatu Działdowskiego podaje, że został aresztowany w październiku 1939 roku.
  3. ↑ Wcześniej Mečislav Borák tworzą pierwszą kartotekę zaolziańskich ofiar zbrodni katyńskiej, sam mylnie przypuszczałem, iż Banszel został zastrzelony w Katyniu.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rafał Leszczyński – Wiara i Mundur: Ryszard Paszko i inni kapelani ewangeliccy (Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe i Centralna Biblioteka Wojskowa, Warszawa, 2019; ISBN 978-83-63050-68-9) str. 107
  2. 1 2 Banszel Karol. Encyklopedia Powiatu Działdowskiego. [dostęp 2026-02-13].
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Karol Banszel. fundacja100.pl. [dostęp 2026-02-13].
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 Leszek Zygner: Propagator i tłumacz Jana Amosa Komeńskieg. tygodnikciechanowski.pl, 2025-10-16. [dostęp 2026-02-13].
  5. ↑ Piotr Gołdyn – Działalność Gimnazjum Miejskiego w Ostrzeszowie w świetle zachowanych sprawozdań z wizytacji (1929–1932) w „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2023, t. LX
  6. ↑ Władysław Graf – Ostrzeszów Parafia Ewangelicka (Ostrzeszowskie Centrum Kultury w Ostrzeszowie, 1995) z cyklu Zeszyty Ostrzeszowskie, s. 11
  7. ↑ Władysław Graf – Ostrzeszów Parafia Ewangelicka (Ostrzeszowskie Centrum Kultury w Ostrzeszowie, 1995) z cyklu Zeszyty Ostrzeszowskie, s. 19 i 52
  8. ↑ Mečislav Borák – Ewangelicy ze Śląska Cieszyńskiego wśród ofiar Katynia, Ostaszkowa i Miednoje w Trzysta lat tolerancji na Śląsku Cieszyńskim. W trzystulecie założenia kościoła Jezusowego w Cieszynie pod red. Renaty Czyż, Wacława Gojniczka, Daniela Spratka (Cieszyn, 2010) s. 226-228
  9. ↑ Wielka dydaktyka : (w skrócie) / Jan Amos Komeńsky ; [wyd. i tł.] Karol Banszel. [online], Wirtualny Katalog Biblioteki Narodowej [dostęp 2026-02-13].
  10. ↑ Szkoła macierzyńska czyli Program rozumnego wychowania dzieci w pierwszych sześciu latach / Jana Amosa Komeńskiego w przekładzie Karola Banszela ; [redakcja Anna Mamulska]. [online], Wirtualny Katalog Biblioteki Narodowej [dostęp 2026-02-13].