Konfederacja barska

Konfederacja barska
wojny polsko-rosyjskie
Ilustracja
Modlitwa konfederatów barskich przed bitwą pod Lanckoroną, obraz Artura Grottgera z 1863 roku
Czas

1768–1772

Terytorium

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Przyczyna

opór szlachty polskiej i litewskiej przeciwko uzależnieniu Rzeczypospolitej od Rosji

Wynik

klęska konfederatów,
I rozbiór Polski

Strony konfliktu
konfederaci barscy
Królestwo Francji (do 1770)
Imperium Osmańskie
Imperium Rosyjskie
Królestwo Francji (od 1770)
I Rzeczpospolita (królewskie regimenty koronne)
Dowódcy
Kazimierz Pułaski
Michał Jan Pac
Maurycy Beniowski
Charles François Dumouriez
Aleksandr Suworow
Iwan Elmpt
Franciszek Ksawery Branicki
brak współrzędnych
Ogniska oporu konfederatów barskich i walki z wojskami rosyjskimi i króla Stanisława Augusta Poniatowskiego
Pułaski w Barze, obraz pędzla Kornelego Szlegla
Krzyż konfederacji barskiej
Pieczęć konfederacji województwa krakowskiego w konfederacji barskiej w 1769 roku
Ojciec Marek Jandołowicz OCarm, „Ksiądz Marek”, duchowy przywódca konfederacji barskiej, obraz pędzla nieznanego malarza z XVIII wieku
Marszałek konfederacji barskiej Michał Hieronim Krasiński przyjmuje dostojnika tureckiego, obraz Januarego Suchodolskiego
Józef Pułaski, marszałek związku wojskowego konfederacji barskiej, dowódca Pułku Krzyża Świętego, portret pędzla nieznanego malarza z XVIII wieku
Kazimierz Pułaski pod Częstochową, obraz Józefa Chełmońskiego z 1875 roku
Chorągiew konfederatów barskich
Kazimierz Pułaski pod Częstochową, akwarela Juliusza Kossaka
Landgraf heski Fryderyk II był rozważany przez niektórych prominentnych przywódców konfederacji barskiej jako kandydat na króla Polski po strąceniu Stanisława Augusta Poniatowskiego, obraz pędzla Johanna Heinricha Tischbeina z ok. 1770 roku
Królewicz Karol Krystian Wettyn pretendent do tronu Polski po detronizacji Stanisława Augusta
Krzyż konfederatów barskich na Jasnej Górze
Potyczka w drodze, obraz Wacława Pawliszaka
„Konfederacja barska”.
Obraz Józefa Brandta
Obrona zaścianka przez konfederatów barskich, obraz Józefa Brandta
Konfederat barski
Grenadierzy i muszkieter wojsk rosyjskich w 1762
ryngraf Józefa Sawy Calińskiego
Medal upamiętniający porwanie Stanisława Augusta Poniatowskiego przez konfederatów barskich w 1771
Porwanie króla Stanisława Augusta przez konfederatów barskich. Ilustracja z Biesiady Literackiej z 1899 roku

Konfederacja barska (1768–1772) – zbrojny związek szlachty polskiej, utworzony w Barze na Podolu 29 lutego 1768 roku z zaprzysiężeniem aktu założycielskiego w obronie wiary katolickiej i niepodległości Rzeczypospolitej, skierowany przeciwko: protektoratowi Imperium Rosyjskiego, królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu i popierającym go wojskom rosyjskim. Celem konfederacji było zniesienie ustaw narzuconych przez Rosję, zwłaszcza zapewniających równouprawnienie innowiercom.

Przez niektórych historyków (np. Władysława Konopczyńskiego czy Dorotę Dukwicz) uważana jest za pierwsze polskie powstanie narodowe.

Ogólną nazwą konfederacji barskiej określa się 66 lokalnych konfederacji Korony i Litwy. Przedstawiciele tych 66 cząstkowych związków tworzyli zorganizowany pod koniec października 1769 naczelny organ władzy zwany Generalnością.

Tło

Narzucony przy wsparciu Rosji kandydat do polskiego tronu, Stanisław August Poniatowski, rozpoczął po elekcji w 1764 reformy ustrojowe i gospodarcze, których celem było wzmocnienie władzy państwowej oraz usprawnienie funkcjonowania Rzeczypospolitej. Zmiany te spotkały się z oporem części szlachty i magnatów, obawiających się ograniczenia dotychczasowych przywilejów i zasad ustrojowych. Szczególne kontrowersje wzbudziły wysuwane przez Rosję i Prusy żądania przyznania praw politycznych szlachcie niekatolickiej, określanej mianem dysydentów, w tym protestantom i prawosławnym.

Reformy budziły opór części polskiej szlachty i magnaterii. W 1766 doszło do załamania współpracy między Stanisławem Augustem a Familią Czartoryskich, której przedstawiciele nie poparli dalszych prób reformowania ustroju, zwłaszcza ograniczenia liberum veto. W rezultacie król utracił znaczną część dotychczasowego zaplecza politycznego.

W 1767 na terytorium Rzeczypospolitej wkroczyły wojska rosyjskie, których obecność umożliwiła rosyjskiemu posłowi Nikołajowi Repninowi ingerowanie w życie polityczne państwa. 20 marca 1767, pod wpływem dyplomacji rosyjskiej, zawiązano konfederacje różnowiercze: słucką dla Wielkiego Księstwa Litewskiego i toruńską dla Korony. 23 czerwca tego samego roku szlachta katolicka zawiązała konfederację radomską, skierowaną przeciwko reformom Stanisława Augusta i jego polityce. Repnin uzyskał wpływ na jej działania, wykorzystując niezadowolenie szlachty do realizacji celów politycznych Katarzyny II.

Zwołany pod węzłem konfederacji sejm repninowski (1767–1768), obradujący w Warszawie, miał zająć się między innymi rewizją reform przeprowadzonych przez sejm konwokacyjny z 1764. Obrady odbywały się pod presją wojsk rosyjskich i dyplomatycznych działań Repnina.

Jedną z głównych kwestii spornych pozostawało równouprawnienie polityczne innowierców. Repnin postanowił zastraszyć przeciwników rosyjskich żądań, doprowadzając 14 października 1767 do porwania i wywiezienia do Kaługi czterech czołowych przeciwników jego polityki: biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, biskupa kijowskiego Józefa Andrzeja Załuskiego, hetmana polnego koronnego Wacława Rzewuskiego oraz jego syna Seweryna. Wydarzenie to wywołało powszechne oburzenie, a zastraszony sejm ostatecznie przyjął rozwiązania narzucone pod presją rosyjską.

24 lutego 1768 Rzeczpospolita zawarła z Rosją traktat wieczystej przyjaźni, który ustanawiał rosyjską gwarancję ustroju i integralności terytorialnej państwa. W praktyce oznaczało to uzależnienie Rzeczypospolitej od Rosji i ograniczenie jej suwerenności.

W ramach postanowień sejmu przyjęto również tzw. prawa kardynalne, określające podstawowe zasady ustrojowe Rzeczypospolitej, uznane za niezmienne. Osobnym aktem zagwarantowano prawa polityczne szlachcie dysydenckiej i prawosławnej. Rosja uzyskała status gwaranta praw kardynalnych, co umożliwiało jej ingerowanie w przypadku prób ich zmiany.

Jeszcze przed zakończeniem obrad sejmu, w lutym 1768, w Barze na Podolu zawiązano konfederację barską, będącą wystąpieniem przeciwko rosyjskiej ingerencji w sprawy Rzeczypospolitej oraz postanowieniom sejmu repninowskiego.

Zawiązanie

Konfederacja generalna

Konfederacja generalna zawiązana została w Barze 29 lutego 1768. Skierowana była przeciw różnowiercom, cesarzowej Rosji Katarzynie II i uległemu jej królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, który z pomocą Repnina narzucił Rzeczypospolitej gwarancję rosyjską.

Naczelne hasło konfederatów brzmiało wiara i wolność (słowa Sołtyka), a w kwestiach ustrojowych połączyli się w ich szeregach konserwatyści z reformatorami.

4 marca 1768 w Barze, w dniu św. Kazimierza, zawiązano i zaprzysiężono związek zbrojny Konfederacji.

23 marca 1768 na Radzie Senatu Rzeczpospolitej podjęto uchwałę o wezwaniu wojsk rosyjskich w celu stłumienia konfederacji barskiej. „Za” głosowało 14 senatorów, m.in. prymas Gabriel Podoski, podskarbi wielki koronny Teodor Wessel, marszałek nadworny koronny Franciszek Wielopolski, Władysław Roch Gurowski. Stanisław August Poniatowski gotów był podpisać uchwałę Senatu nawet wbrew większości senatorów, aby tym okazać swą gorliwość i niewzruszoną wierność ku Rosji.

Konfederacja krakowska

21 czerwca 1768 roku na Kleparzu pod Krakowem zgromadzona szlachta małopolska zawiązała konfederację województwa krakowskiego, której marszałkiem został Michał Czarnocki, stolnik ziemi stężyckiej. Akt konfederacji wyrażał poparcie dla programu związku barskiego. Czarnocki wystosował następnie uniwersał do szlachty powiatów województwa krakowskiego, wzywając ją do przystąpienia do konfederacji zawiązanej w Barze na Podolu. Dokument odwoływał się do zagrożenia wiary katolickiej i wolności województwa krakowskiego, wzywając szlachtę katolicką do ich wspólnej obrony.

W kolejnych miesiącach 1768 roku ruch konfederacki rozszerzył się na Małopolskę, Wielkopolskę i ziemie ukraińskie Rzeczypospolitej. W 1769 roku konfederacja rozwinęła działalność również na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Przywódcy

Inicjatorami zawiązania konfederacji byli biskup kamieniecki Adam Stanisław Krasiński i marszałek nadworny koronny Jerzy August Mniszech. Związek zbrojny zorganizowali: Michał Hieronim Krasiński (marszałek generalny konfederacji w Koronie), Joachim Potocki (regimentarz generalny konfederacji w Koronie), Michał Jan Pac (marszałek generalny konfederacji na Litwie), Józef Sapieha (regimentarz generalny konfederacji na Litwie), Józef Pułaski (marszałek związku wojskowego konfederacji, ojciec dowódcy konfederatów Kazimierza Pułaskiego), Wawrzyniec Potocki (reprezentant Wielkopolski, piastujący urząd konsyliarza z prawem zasiadania w Radzie Generalnej, generalny regimentarz wojsk koronnych komputowych i konfederackich, a ostatecznie marszałek konfederacji na miejsce Krasińskiego). W maju 1768 król Prus Fryderyk II radził Katarzynie II, by Rosjanie porwali przywódców konfederacji barskiej, Michała Hieronima Krasińskiego i Józefa Pułaskiego, i w ten sposób położyli kres temu przedsięwzięciu. Wysłany w tym celu do Mołdawii Żyd Bunia został jednak zdemaskowany.

Geopolityka

25 września 1768 Imperium Osmańskie faktycznie wypowiedziało wojnę Rosji pod pretekstem żądania opuszczenia Polski przez wojska rosyjskie. Nikołaj Repnin wyłożył na rzecz Szkoły Rycerskiej 5555 dukatów (100 000 złotych polskich), by powstrzymać jej kadetów od udziału w konfederacji barskiej. W październiku w Białej utworzono Radę Generalną Stanów Skonfederowanych – Generalność – naczelny organ władz konfederackich i dowództwo powstania, którego powołanie było warunkiem udzielenia barzanom pomocy dyplomatycznej, wojskowej i finansowej przez Francję.

Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej w 1768 roku stworzył korzystniejszą sytuację międzynarodową dla konfederatów barskich, którzy liczyli na wsparcie Imperium Osmańskiego w walce z Rosją. Ważnym ośrodkiem zabiegów dyplomatycznych konfederacji stała się Francja, której minister spraw zagranicznych Étienne François Choiseul dążył do osłabienia wpływów rosyjskich i pruskich w Europie. Latem 1770 roku, w obliczu niepowodzeń tureckich w wojnie z Rosją, Francja zwiększyła pomoc finansową dla konfederatów i skierowała do Rzeczypospolitej oficerów-instruktorów, wśród których znalazł się pułkownik Charles François Dumouriez. Ich zadaniem było usprawnienie organizacji i wyszkolenia oddziałów konfederackich.

Przedstawicielem Generalności przy dworze francuskim był Michał Wielhorski, kuchmistrz wielki litewski, który przybył do Paryża w 1770 roku i zabiegał o uzyskanie pomocy dla konfederacji. Istotną rolę w nawiązywaniu stosunków dyplomatycznych z Francją odegrał również biskup kamieniecki Adam Stanisław Krasiński, który już w 1768 roku udał się do Paryża i uzyskał poparcie francuskiego dworu dla sprawy konfederatów.

Austria zachowywała oficjalnie neutralność wobec konfliktu wewnętrznego w Polsce, jednak umożliwiała konfederatom korzystanie z azylu politycznego i prowadzenie działalności poza granicami Rzeczypospolitej. Od grudnia 1769 roku siedzibą Generalności był Preszów, położony wówczas na obszarze Królestwa Węgier, należącego do monarchii habsburskiej. W 1771 roku Generalność przeniosła się do Cieszyna.

16 grudnia 1768 pod gwarancją Francji konfederaci zawarli nieformalny traktat przymierza polsko-tatarsko-tureckiego, którego artykuł 4. zobowiązywał Turcję i Chanat Krymski do niezawierania pokoju z Rosją aż do czasu przywrócenia poprzedniego systemu rządów w Rzeczypospolitej. Państwa te miały też zagwarantować niepodległość Polski zgodnie z klauzulami traktatu pruckiego z 1711.

Papiestwo oraz Królestwo Prus, związane z Rosją traktatem z 1767 roku, zachowało formalnie neutralność wobec konfederacji barskiej, a wielu jej przywódców znalazło schronienie na terytorium pruskim. Konfederacja barska uniemożliwiająca protektorat rosyjski nad całą Polską, wprowadzająca wrogość w stosunki polsko-rosyjskie i burząca początki dobrego ładu w Rzeczypospolitej służyła polityce króla Prus Fryderyka II Wielkiego, który w gruncie rzeczy popierał barzan.

Papież Klemens XIV nie tylko nie przesłał konfederatom bezpośredniej zachęty, ale nawet wydał brewe popierające króla. Jednakże Prusacy rozciągnęli kordon sanitarny przez Praszkę, Rawicz, Wschowę aż pod Poznań. Oficerowie pruscy kupowali od Rosjan jeńców-konfederatów i wcielali ich do wojska. Niejednokrotnie wojska pruskie przeprowadzały rajdy na terytorium Rzeczypospolitej.

Przebieg

1768

Konfederaci, występując zbrojnie przeciwko królowi i rosyjskiej ingerencji w sprawy Rzeczypospolitej, podjęli walkę z oddziałami rosyjskimi stacjonującymi na jej terytorium oraz z wojskami koronnymi wiernymi Stanisławowi Augustowi. W maju i czerwcu 1768 roku główne działania wojenne koncentrowały się na Podolu i sąsiednich ziemiach. 25 maja Kazimierz Pułaski zajął warowny klasztor karmelitów w Berdyczowie, gdzie od 31 maja do 13 czerwca bronił się przed przeważającymi siłami rosyjskimi dowodzonymi przez generała Piotra Kreczetnikowa. Dysponując około 700 konfederatami i 800 mieszkańcami, trzykrotnie odparł szturmy rosyjskie, jednak wobec braku żywności i amunicji musiał skapitulować. Oblężenie zakończyło się po 17 dniach.

19 czerwca 1768 wojska rosyjskie, wspierane przez oddziały koronne pod dowództwem Franciszka Ksawerego Branickiego, zdobyły Bar, będący jednym z głównych ośrodków konfederacji. Po klęskach poniesionych na Podolu ocalałe oddziały konfederackie wycofały się na południowy brzeg Dniestru, na obszar znajdujący się pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego.

Sytuację konfederatów na Ukrainie dodatkowo skomplikował wybuch koliszczyzny, czyli buntu hajdamackiego, który rozwinął się w 1768 roku na prawobrzeżnej Ukrainie. Powstańcy wystąpili przeciwko szlachcie, duchowieństwu oraz ludności miejskiej, w szczególności żydowskiej. Najkrwawszym wydarzeniem była rzeź humańska, podczas której zamordowano kilka tysięcy mieszkańców Humania, w tym szlachtę, Żydów i duchownych unickich. Wśród przywódców buntu znaleźli się Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta. Powstanie zostało stłumione przez wojska rosyjskie i koronne. Gonta, pojmany przez Rosjan 7 lipca 1768 roku, został przekazany Branickiemu i stracony. Żeleźniak pozostał w rękach rosyjskich, został skazany na katorgę i zesłany na Syberię.

Pomimo klęsk na Podolu konfederacja barska utrzymała się i rozszerzała na kolejne ziemie Rzeczypospolitej, obejmując zarówno Koronę, jak i Wielkie Księstwo Litewskie. Na Litwie ważnym ośrodkiem ruchu konfederackiego stały się dobra Karola Stanisława Radziwiłła, którego oddziały prowadziły walki z wojskami rosyjskimi. W październiku 1768 roku Rosjanie zdobyli Nieśwież, jeden z głównych ośrodków konfederacji litewskiej.

W Małopolsce ważnym ośrodkiem organizacyjnym konfederatów stał się dukielski pałac Jerzego Augusta Mniszcha, gdzie spotykali się przywódcy ruchu z tego regionu. Na początku lipca 1768 roku zorganizowano zjazd szlachty ziemi sanockiej i okolicznych ziem, wyznaczając miejsce zgromadzenia na łąkach między Sieniawą a Rymanowem. 6 lipca w obozie pod Sieniawą zawiązano konfederację ziemi sanockiej, a jej marszałkiem obrano Jakuba Ignacego Bronickiego, dziedzica Nowotańca. W zgromadzeniu uczestniczyło około 6 tys. osób, z których sformowano oddział liczący około 1500 żołnierzy. 10 lipca oddział ten wyruszył przez Krosno na odsiecz obleganemu przez Rosjan Krakowowi.

W Wielkopolsce ważną rolę organizacyjną odgrywała utworzona 5 sierpnia 1769 roku w Poznaniu Izba Konsyliarska, która zajmowała się między innymi administracją finansów konfederackich i zaopatrzeniem oddziałów wojskowych.

1769

Rozproszenie sił konfederackich i obecność wojsk rosyjskich na obszarze Rzeczypospolitej utrudniały organizację regularnych oddziałów wojskowych. Walki miały przeważnie charakter partyzancki, a siły konfederatów były rozproszone na liczne, stosunkowo niewielkie oddziały. Ustalenie ich łącznej liczebności jest trudne ze względu na zmienność stanów osobowych poszczególnych formacji oraz niejednokrotnie rozbieżne dane zawarte w źródłach.

Wiosną 1769 roku oddział konfederatów barskich dowodzony przez Józefa Bierzyńskiego podjął próbę opanowania zamku w Starej Lubowli na Spiszu, będącego wówczas siedzibą starostwa spiskiego, którego starostą był Kazimierz Poniatowski. Atak konfederatów nie doprowadził do trwałego opanowania twierdzy. W następstwie tych wydarzeń Poniatowski zwrócił się do władz austriackich o obsadzenie starostwa spiskiego wojskami habsburskimi. W kwietniu 1769 roku Austriacy zajęli zamek i przystąpili do przejmowania kontroli nad obszarem zastawu spiskiego.

Na początku kwietnia 1769 roku w okolicach Barwinka skoncentrowały się oddziały konfederackie księcia Jerzego Marcina Lubomirskiego, który w marcu został obrany marszałkiem konfederacji krakowskiej i oświęcimsko-zatorskiej. Przybył tam również Kazimierz Pułaski, jeden z najważniejszych dowódców wojskowych konfederacji. 7 kwietnia (według niektórych źródeł) Lubomirski powierzył mu funkcję regimentarza konfederacji krakowsko-sanockiej, a następnie sandomierskiej. W kolejnych miesiącach Pułaski prowadził zaciągi i organizował oddziały, które wykorzystywał w działaniach przeciwko wojskom rosyjskim.

Stąd też w kwietniu 1769 wybrano się przeciw rosyjskim oddziałom Jelczaninowa do bitwy pod Iwlą. Pułaski wyruszył w wielki rajd kawaleryjski na Podlasie i Litwę. W dniu 6 kwietnia 1769 na polach między Miejscem a Rogami niedaleko Krosna, miała miejsce bitwa konfederatów barskich z Rosjanami w której został ranny gen. Kazimierz Pułaski. Powstańcy wielokrotnie przebywali w Dukli u Męcińskich w pałacu lub przechodzili na Słowację. 8 kwietnia, niespodzianie dla Rosjan Polacy zwycięsko zaatakowali ich obóz pod Iwlą.

W sierpniu 1769 roku oddziały konfederackie pod dowództwem Jerzego Marcina Lubomirskiego i Filipa Radzimińskiego podjęły działania w okolicach Rzeszowa, gdzie na zamku Lubomirskich broniły się siły konfederackie dowodzone przez Radzimińskiego. 13 sierpnia doszło do potyczki z wojskami rosyjskimi pod Pobitnem (ówczesną wsią Powietna), w której uczestniczyły oddziały obu stron. Szczegóły starcia znane są między innymi z relacji francuskiego oficera François Duhamela oraz listu Sebastiana Balawędroskiego z 18 sierpnia 1769 roku. Według relacji Duhamela obie strony dysponowały siłami liczącymi około 700 żołnierzy. Wynik starcia nie jest jednoznacznie oceniany w źródłach, a Lubomirski przedstawiał je jako swoje zwycięstwo. W kolejnych dniach wojska rosyjskie ponownie opanowały zamek rzeszowski.

Według miejscowej tradycji 15 sierpnia 1769 roku w kościele parafialnym w Strzyżowie odbyło się zaprzysiężenie rozproszonych po walkach pod Rzeszowem konfederatów barskich przed obrazem Matki Bożej Niepokalanej. W nabożeństwie miał uczestniczyć między innymi Kazimierz Pułaski oraz podkomorzy sanocki Franciszek Trzecieski. Zgodnie z tym przekazem konfederaci złożyli wotum przed obrazem, a jego wizerunek umieszczono następnie na ich sztandarze.

Doszło też do walk pod Lwowem i 8 sierpnia 1769 pod Leskiem, pod Hoszowem (gdzie został ranny i zmarł 16 sierpnia 1769 Franciszek Pułaski, stryjeczny brat Kazimierza Pułaskiego, pochowany w Lesku), na zamku w Odrzykoniu (tzw. Kamieńcem) koło Krosna, w Samoklęskach, Dębowcu. 15 września 1769 w bitwie pod Łomazami zginął idący z pomocą bratu Kazimierzowi od strony Włodawy Franciszek Ksawery Pułaski, pochowany następnie w zbiorowej mogile konfederatów we Włodawie.

1770

Biskup poznański Andrzej Stanisław Młodziejowski z inspiracji posła rosyjskiego wydał 2 i 17 lutego 1770 listy pasterskie z okazji otworzenia jubileuszu przez papieża, w których piętnował imieniem zdrajców religii i ojczyzny tych wszystkich, którzy by śmieli powątpiewać o dobrych i świętobliwych zamiarach króla a podzielać zdanie konfederatów barskich.

5 kwietnia 1770 po bitwie pod Jedliczem w pogoni za konfederatami barskimi i po potyczkach koło Nowego Żmigrodu oraz po bitwie pod Siepietnicą 2 tys. żołnierzy rosyjskiego wojska Iwana Drewicza złupiło Biecz (zwłaszcza kościół i klasztor franciszkański w Bieczu, mordując także kilku zakonników). Jednak konfederaci zmylili pogoń, bo w większości wycofali się nieopodal Przełęczy Dukielskiej na wzgórze po słowackiej stronie zwane dziś Szańce, gdzie mieli obóz warowny. Dowódcy ulokowali się w Preszowie na Słowacji i wtedy graniczny pas Beskidu Niskiego stał się dogodnym terenem dla działań partyzanckich konfederatów. 18 kwietnia 1770 r. w nowosądeckie przybył marszałek łomżyński Kazimierz Pułaski dla współdziałania z Tomaszem Wilkowskim marszałkiem księstwa oświęcimskiego i zatorskiego oraz udzielania pomocy oddziałom rozstawionym między Czarnym Dunajcem a Konieczną. Pod Starym Sączem doszło wtedy do kilkugodzinnej potyczki. Do obozu pod Izbami przybyła dywizja Michała Dzierżanowskiego marszałka gostyńskiego, a nieco później dywizje warszawska i sochaczewska. W maju 1770 r. w Krakowie pozbawiony stanowisk i skazany na karę śmierci przez Generalność Józef Bierzyński sprzedał Rosjanom 300 żołnierzy i dwudziestu kilku oficerów barskich. W lipcu 1770 r. Kazimierz Pułaski przebywał przez pewien czas w obozie pod Muszynką, skąd powrócił do Izb. W pobliskich Koniecznej i Wysowej stacjonowały wówczas oddziały konfederackie przygotowujące się do starcia z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez Iwana Drewicza. Ich liczebność szacowano na 1000–2000 żołnierzy, przy czym bardziej wiarygodna wydaje się niższa ocena, podana przez Generalność konfederacką.

3–4 sierpnia 1770 r. na polach Izb i Wysowej doszło do walk między konfederatami a wojskami rosyjskimi Drewicza. Oddziały Pułaskiego zostały zmuszone do odwrotu na terytorium austriackie, gdzie – według relacji przytoczonej przez Andrzeja Wasiaka – zaatakowały je również wojska rosyjskie, przy udziale Austriaków. Według obliczeń samego Pułaskiego konfederaci stracili 179 żołnierzy. Po walkach Pułaski udał się do Zborowa, a następnie powrócił na Sądecczyznę, gdzie przez pewien czas przebywał w Starym Sączu.

Ważnym zapleczem konfederatów w Beskidzie Niskim był system obozów warownych i umocnionych stanowisk położonych w pobliżu granicy węgierskiej. Obozy takie znajdowały się między innymi w Radoszycach, Barwinku, Czeremsze, Grabiu, Koniecznej, Muszynce, Izbach i Wysowej. Jednym z najważniejszych punktów był obóz w Grabiu. W Izbach znajdowała się jedna z baz Kazimierza Pułaskiego.

W lokalnej tradycji z działalnością konfederatów wiąże się także nazwę góry Lackowa, określanej jako „Chorągiewka Pułaskiego”. Według przekazów ze szczytu miały być nadawane sygnały flagowe umożliwiające porozumiewanie się między obozami w Izbach i Blechnarce. Nazwa ta funkcjonuje jednak przede wszystkim jako określenie tradycyjne.

W lipcu i na początku sierpnia 1770 r. dochodziło również do walk o konfederackie umocnienia w rejonie Blechnarki i Wysowej. Starcia te, określane w opracowaniach regionalnych jako bitwa pod Blechnarką, należy wiązać z sierpniowymi działaniami wojsk rosyjskich przeciwko karpackim obozom konfederackim, a nie przedstawiać jako odrębną bitwę stoczoną w lipcu.

13 października 1770 r. w Preszowie konfederaci ogłosili akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego i ustanowienia bezkrólewia. Dokument, którego autorem był sekretarz Generalności Ignacy Bohusz, przedstawiał króla jako uzurpatora i zwolennika Rosji. Konfederaci podejmowali próby pozyskania dla swojej sprawy królewicza polskiego Karola Krystiana Wettyna, syna Augusta III, i rozważali powierzenie mu korony polskiej. Zabiegi te nie przyniosły jednak powodzenia.

W latach 1762–1763 Kazimierz Pułaski przebywał na dworze księcia Kurlandii i Semigalii Karola Krystiana w Mitawie (obecnie Jełgawa). Księstwo Kurlandii i Semigalii, będące lennem Rzeczypospolitej, stało się wówczas obszarem rywalizacji rosyjsko-polskiej. Caryca Katarzyna II zakwestionowała pozycję księcia i poparła powrót do Kurlandii Ernesta Jana Birona, co doprowadziło do rosyjskiej blokady Mitawy. Pułaski był świadkiem oblężenia rezydencji księcia w lutym 1763 r. Karol Krystian opuścił Mitawę 27 kwietnia 1763 r. i nie powrócił już do Kurlandii.

1771

16 maja 1771 r., w wyniku porozumienia zawartego między królem Stanisławem Augustem a ambasadorem rosyjskim Kasprem von Saldernem, gen. Iwan Weymarn, dowódca wojsk rosyjskich w Rzeczypospolitej, oraz Franciszek Ksawery Branicki, stojący na czele królewskich pułków nadwornych i części gwardii, podpisali układ o utworzeniu wspólnego korpusu polsko-rosyjskiego do walki z konfederatami. Król otrzymał od Salderna subsydia pieniężne na ten cel.

Na początku 1771 próbował zainteresować koroną polską Fryderyka II Heskiego wojewoda mazowiecki Paweł Michał Mostowski.

Szymon Marcin Kossakowski na czele swojej partii liczącej 4 tys. ludzi przeprowadził w lipcu i sierpniu 1771 serię śmiałych rajdów na Litwie i Białorusi, niszcząc przed Rosjanami mosty, przecinając sieci komunikacji i utrudniając aprowizację wojsk rosyjskich. Przekroczył też granicę Imperium Rosyjskiego i przeprowadził wypad na Smoleńszczyznę.

W październiku 1771 kierownik Generalności Michał Jan Pac upoważnił płk Kazimierza Pułaskiego do porwania władcy i przewiezienia go do twierdzy na Jasnej Górze. Uczestnikiem przygotowań do porwania był nuncjusz apostolski w Rzeczypospolitej Angelo Maria Durini. 3 listopada 1771 na ulicy Miodowej w Warszawie król, wracający karetą został napadnięty przez oddział konfederatów. Ranny w głowę został uprowadzony poza obwałowania miasta. Tam władcy udało się wzbudzić skruchę u jednego z porywaczy, który odprowadził go do młyna na Marymoncie.

Wśród poległych przywódców konfederacji barskiej był Kajetan Michał Sapieha, marszałek połocki konfederacji. Po klęsce powstania na Litwie przejął od brata Józefa, uchodzącego do Prus, komendę nad resztkami oddziałów konfederackich. Faktyczne dowództwo nad nimi sprawował jednak regimentarz brzeski litewski Piotr Paszkowski. Pod naciskiem wojsk rosyjskich część oddziałów przedostała się do Prus Książęcych, a Sapieha wkrótce dołączył do konfederatów koronnych. W 1771 r. walczył w Małopolsce pod komendą Józefa Miączyńskiego, a następnie w oddziałach dowodzonych przez Charles’a François Dumourieza. Zginął 23 maja 1771 r. podczas bitwy pod Lanckoroną, stoczonej z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez Aleksandra Suworowa.

18 czerwca 1771 r. w Marcinkowicach doszło do potyczki konfederatów barskich z wojskami rosyjskimi. Oddziałami konfederackimi dowodzili pułkownik Kieniewicz i major Kutacki. Trzech poległych konfederatów pochowano w podziemiach kościoła w Chomranicach.

1772

Po licznych przemarszach i wyprawach oddziały konfederackie nadal wykorzystywały Barwinek jako ważny punkt oparcia. Przez osadę wielokrotnie przechodziły wojska konfederatów, a w jej pobliżu znajdował się jeden z większych obozów warownych, otoczony ziemnymi szańcami. Walki konfederatów z wojskami rosyjskimi i królewskimi trwały od 1768 do 1772 r., choć ich intensywność i zasięg zmieniały się w poszczególnych latach.

14 maja 1772 r. przez Przełęcz Dukielską wkroczył na ziemie Rzeczypospolitej pierwszy oddział austriacki, dowodzony przez majora huzarów Fabriego. Wyparł on konfederatów obozujących pod Barwinkiem z zajmowanych stanowisk i zajął miejscowość. Konfederaci ustąpili bez regularnej bitwy, choć część z nich stawiała opór i została rozbrojona. Austriacy zarekwirowali broń wystarczającą do uzbrojenia 116 ludzi oraz 500 mundurów. Oddział Fabriego eskortował następnie zatrzymanych konfederatów w kierunku Dukli, za którymi wkroczyły dalsze oddziały austriackie. Operacja ta stanowiła początek zajmowania przez Austrię południowych ziem Rzeczypospolitej w ramach pierwszego rozbioru.

W kolejnych dniach wojska austriackie zajmowały miejscowości południowej Małopolski, między innymi Duklę, Krosno, Jasło i Jaśliska. Opór konfederatów stopniowo wygasał, a ostatnie punkty oporu poddawały się w ciągu następnych miesięcy. Wawel skapitulował 23 kwietnia 1772 r., Lanckorona została zajęta przez Austriaków 8 czerwca, a Tyniec poddał się na początku lipca. Najdłużej broniły się Jasna Góra, która skapitulowała 18 sierpnia 1772 r., oraz Zagórz, gdzie opór ustał 29 listopada tego roku.

W 1772 r. Antoni Barnaba Jabłonowski podjął się misji Generalności konfederacji barskiej do Wiednia. Próbował uzyskać poparcie dworu austriackiego dla sprawy polskiej oraz skłonić Francję do interwencji na rzecz Rzeczypospolitej. W kwietniu 1772 r. prowadził rozmowy z księciem de Rohan, posłem francuskim w Wiedniu, a następnie z kanclerzem Wenzlem Antonem von Kaunitzem. Zabiegi te nie przyniosły rezultatów, ponieważ dwór wiedeński był już zaangażowany w realizację planów rozbiorowych.

Symbole

Kurtka kawaleryjska konfederata barskiego

Za czołowych bohaterów konfederacji uchodzą Kazimierz Pułaski (obrońca Jasnej Góry), Kozak Józef Sawa Caliński (na Mazowszu) oraz Józef Zaremba (w Wielkopolsce), a także uważany za proroka charyzmatyczny kapłan, karmelita Marek Jandołowicz (ksiądz Marek). Konfederaci pozostawili po sobie bogaty zbiór pieśni. Najsłynniejsze z nich to Zdaj się, Polaku, w opiekę Maryi, Stawam na placu z Boga ordynansu, Piosenka o Drewiczu. Do tego powstania nawiązywali pisarze, m.in. Juliusz Słowacki w dziele Ksiądz Marek ze znaną Pieśnią konfederatów, a także w dramacie Sen srebrny Salomei. Adam Mickiewicz artykułem z 1833 roku pt. O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych tworzy zręby mitu barskiego. Określa w nim rzeczywiste znaczenie konfederacji jako pierwszego polskiego powstania i wzoru wszystkich następnych zrywów narodowych Polaków, powstania łączącego hasłami wolności z symbolami religijnymi.

Za jeden z symboli konfederacji barskiej uważa się ryngraf, potwierdzają to liczne zachowane zabytki.

Skutki

W walkach po stronie konfederatów wzięło udział do 100 tysięcy ludzi. Stoczono około 500 potyczek. Straty poniesione w konfederacji barskiej król Stanisław August Poniatowski w mowie sejmowej 29 sierpnia 1776 ocenił na 60 tysięcy. Po upadku konfederacji barskiej wielu jej uczestników zostało wziętych do niewoli i zesłanych w głąb Imperium Rosyjskiego. Według szacunków byłego posła rosyjskiego w Rzeczypospolitej Nikołaja Repnina, na początku 1771 r. liczba zesłańców wynosiła około 14 tys. Deportacje trwały jednak nadal, aż do połowy 1772 część jeńców kierowano do przymusowej służby wojskowej w pułkach syberyjskich, innych skazywano na przymusowe osiedlenie lub katorgę. Rosjanie organizowali punkty zborne dla jeńców w Warszawie, Połonnem i na Litwie, skąd transportowano ich etapami przez Kijów, Smoleńsk, Orzeł, Tułę i Kazań do dalszych miejsc zesłania, między innymi Tobolska. Dokładna liczba osób, które zginęły podczas transportów i na zesłaniu, nie jest znana.

W pamięci polskich dysydentów barzanie zapisali się bardzo negatywnie. Dobra polskich ewangelików były przez barzan systematycznie łupione (np. Pawła Grabowskiego), zniszczono wiele kościołów, zdarzały się także przypadki zabójstw innowierców i ich duchownych (np. pastor Joachim Samuel Majewski w Żychlinie w 1769). Wielu dysydentów uciekło albo do Warszawy albo za granicę w obawie przed prześladowaniami. Jeszcze w połowie XIX wieku zachowała się wśród nich pamięć o antyprotestanckich nastrojach.

Propaganda państw ościennych starała się wykorzystać konfederację jako jeden z pretekstów do I rozbioru w 1772. Decyzja o rozbiorze Polski zapadła w Petersburgu już w połowie 1771, jednak ambasador rosyjski Kaspar von Saldern miał polecone trzymanie Polaków w nieświadomości.

Kalendarium

Upamiętnienie

Rezerwat przyrody Okopy Konfederackie
Pomnik Nieznanego Konfederata w Zagórzu

W świadomości następnych pokoleń Polaków konfederacja pozostawiła po sobie trwały ślad, stając się mitem narodowym. Konfederaci barscy byli bohaterami licznych utworów literackich: Henryka Rzewuskiego (Pamiątki Soplicy), Aleksandra Fredry (Zemsta) oraz wieszczów romantycznych – Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego – przedstawiani jako rycerze Maryi, męczennicy za Wiarę, Wolność i Ojczyznę.

Walki konfederatów zostały po 1990 r. upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic: „KONFEDERACJA BARSKA 29 II 1768 – 18 VII 1772”.

W Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego znajduje się najstarszy mundur polski. Jest to kurtka kawaleryjska barska po Romualdzie Lisickim z lat 1768–1772. Obecnie obejrzeć ją można w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie.

Uchwałą z 8 czerwca 2017 Sejm RP zdecydował o ustanowieniu 2018 roku Rokiem Konfederacji Barskiej.

29 kwietnia 2020 r. szkołę podstawową w Jastrzębi (gmina Lanckorona) nazwano imieniem Konfederatów Barskich.

Zobacz też