Kopalnia Węgla Kamiennego „Wujek”

Kopalnia Węgla Kamiennego „Wujek”
	; Zabudowania kopalni „Wujek”; widoczne wieże wyciągowe szybów „Krakus” i „Lechia” (2021)
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Siedziba	Katowice
Adres	ul. W. Pola 65; 40-596 Katowice
Data powstania	1842 (nadanie pola górniczego); 1899 (powstanie zakładu)
Forma prawna	Oddział KWK w Likwidacji
	Położenie na mapie Katowic KWK „Wujek”
	Położenie na mapie Polski KWK „Wujek”
	Położenie na mapie województwa śląskiego KWK „Wujek”
	50°14′39,38″N 18°59′20,23″E/50,244272 18,988953
	Multimedia w Wikimedia Commons

Kopalnia Węgla Kamiennego „Wujek” – kopalnia węgla kamiennego w Katowicach, nadana w 1842 roku i po uruchomieniu w 1899 roku prowadząca wydobycie w latach 1900–2021, położona na terenie Brynowa. Siedziba zakładu znajduje się przy ulicy W. Pola 65 w Katowicach, w granicach dzielnicy Załęska Hałda-Brynów część zachodnia.

Kopalnia „Oheim” w momencie powstania była największym tego typu zakładem na Górnym Śląsku. Od 1905 roku właścicielem kopalni były Zakłady Hohenloego. W 1922 roku przemianowano ją na „Wujek”. 16 grudnia 1981 roku doszło na terenie kopalni do pacyfikacji strajku, w wyniku którego zginęło 9 górników. 1 stycznia 2021 roku połączono ją z kopalnią „Murcki-Staszic”, powołując Kopalnię Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”. 1 kwietnia 2026 roku Ruch „Wujek” został wyłączony i przekazany do oddziału KWK w Likwidacji.

Historia

Lata 1842–1922

Początki kopalni „Wujek” (pierwotnie „Oheim”) w Brynowie (późniejsza część Katowic) sięgają lat 30. XIX wieku. 10 sierpnia 1837 roku został złożony wniosek o nadanie pola górniczego dla kopalni „Oheim”, które zostało nadane 28 kwietnia 1842 roku i zatwierdzone 25 maja tego samego roku. Pole należało początkowo do Alberta von Salawy i Franza von Wincklera. W 1851 roku udziały pierwszego z nich kupili Eduard i Gustav Kramstowie, a w 1884 roku przeszły one na własność Gwarectwa von Kramsta. Na polu górniczym „Oheim” przez dłuższy czas nie uruchamiano zakładu.

W 1895 roku powołano Gwarectwo Oheim, w którym większość udziałów należała do księcia zu Hohenlohe-Öhringen. 2 sierpnia 1897 roku Franz Hubert von Tiele-Winckler odstąpił księciu zu Hohenlohe-Öhringen zakłady górnicze węgla kamiennego, udziały w zakładach i prawa do nadań górniczych. Nowy właściciel polecił, by przystąpić do opracowania planu pierwszych urządzeń, szybów poszukiwawczych, szybów wydobywczych oraz budynków dla prowizorycznych wież wyciągowych.

Pierwsze prace projektowe kopalni rozpoczęto jeszcze w 1897 rok, a na stanowisko kierownika ruchu nowej kopalni powołano Maksymiliana Adolpha, sztygara kopalni „Hohenlohe” w Wełnowcu (obecnie część Katowic). Kopalnia została uruchomiona w 1899 roku, a pierwszych pracowników przyjęto do pracy 1 października tego samego roku. Również w październiku przystąpiono do drążenia pierwszego szybu, któremu nadano nazwę „Hohenlohe” (późniejsza „Lechia”), a nieco później rozpoczęto drążenie szybu „Kramsta” (późniejszy „Krakus”). Jeszcze w tym samym roku na własność Gwarectwa Oheim przeszła kopalnia „Beate” („Beata”).

Szyb „Hohenlohe” zagłębiony został początkowo do głębokości 65 m, skąd już w 1900 roku zaczęto eksploatację węgla kamiennego. Eksploatowano go wówczas wraz z kopalniami i polami górniczymi: „Albert”, „Beate”, „Victor”, „Praeservativ”, „Bonin”, „Beate I” i „Kleine Helene”. W momencie powstania kopalnia „Oheim” była największym i jednym z najnowocześniejszych tego typu zakładów na Górnym Śląsku.

Drugi szyb, „Kramsta”, zaczęto głębić w 1900 roku. W kwietniu 1902 roku kopalnia zyskała bocznicę kolejową z Ligoty. W latach 1902–1904 oddano do użytku najważniejsze urządzenia, budynki przemysłowe i administracyjne kopalni. W 1904 roku zainstalowano w szybie „Hohenlohe” parową maszynę wyciągową produkcji Maschinen-Anstalt z Wrocławia. Przy tym szybie powstała także sortownia wyposażoną w urządzenia o wydajności 150 ton na godzinę. W 1905 roku na terenie dawnej kopalni „Beate” zaczęto drążyć szyb wentylacyjny.

W 1905 roku spółka Zakłady Hohenlohego przejęły 501 z 1000 kuksów gwarectwa, a w 1908 roku nabyły resztę.

Celem zagospodarowania drobnych frakcji węgla kamiennego, przy kopalni „Oheim” uruchomiono brykietownię. W sierpniu 1910 roku dostarczyła ona na rynek 320 ton brykietu, a do końca tego samego roku wyprodukowano go 4,5 tys. ton. W latach 1912–1913 rozbudowano kopalniany dworzec kolejowy, a w 1914 roku ukończono kotłownię.

Do wybuchu I wojny światowej szyb „Hohenlohe” pogłębiono do 370 m, a szyb „Kramsta” do 641 m. Pierwszy z nich obsługiwała parowa maszyna wyciągowa, a drugi dwie elektryczne. W czasie samej wojny zarząd kopalni starał się utrzymywać przedwojenny poziom wydobycia, co było zadaniem trudnym, gdyż niektórych górników powołano do wojska. W kopalni zatrudniono większą liczbę kobiet i pracowników młodocianych, którzy w 1915 roku stanowili 20% załogi kopalni „Oheim”. W 1915 roku pracę rozpoczęła pierwsza grupa jeńców wojennych. W 1916 roku obok szybu „Kramsta” powstała nowa sortownia. W 1919 roku wprowadzono na kopalni ośmiogodzinny dzień pracy.

Lata 1922–1945

W 1922 roku część Górnego Śląska wraz z terenami kopalni „Oheim” została włączona do odrodzonego państwa polskiego, a sam zakład przemianowano na „Wujek”. W 1924 roku tereny gminy Brynów wraz z kopalnią „Wujek” zostały przyłączone do Katowic, będąc największym tego typu zakładem w powiększonych wówczas granicach miasta. W kolejnym roku dyrektorem kopalni został inż. Kazimierz Suszyński, pierwszy Polak na tym stanowisku.

W latach międzywojennych kopalnia dalej była własnością Zakładów Hohenlohego. W tym czasie jej obszar eksploatacyjny wynosił 1 033 m². Odstąpiła natomiast 15% akcji mającemu powstać polsko-francuskiemu holdingowi w zamian za zwolnienie z uchwalonej przez Sejm RP daniny majątkowej.

Wielki kryzys lat 1929–1933 miał dla kopalni „Wujek” względnie łagodny przebieg, a była ona jednym z najbardziej rentowych przedsiębiorstw Zakładów Hohenlohego. Wydobycie spadło z poziomu 1,3 mln do 0,8 mln ton rocznie, wprowadzono liczne tzw. świętówki (dni przymusowo wolne od pracy), a duża część górników pracowała w systemie turnusowym. W okolicy kopalni pojawiły się biedaszyby. Dopiero w latach 1936–1939 polepszyła się sytuacja przemysłu ciężkiego do tego stopnia, że w kopalni „Wujek” przekroczono produkcję najlepszych lat przedkryzysowych.

W latach 1932–1934 pogłębiono szyb „Hohenlohe” do głębokości 629 m i oddano nowy poziom wydobywczy. W 1936 roku przemianowano szyb „Hohenlohe” na „Lechia”, a „Kramsta” na „Krakus”. W związku rozpoczęciem eksploatacji nowych pokładów z zastosowaniem podsadzki, w latach 1936–1938 powstała linia kolei piaskowej o długości 8 km, łącząca kopalnię „Wujek” z piaskownią w lasach koło Panewnik – w ciągu doby kopalnia otrzymywała do 3 tys. m³ piasku.

W 1936 roku ciężkie warunki materialne górników, doprowadziły do wybuchu strajku w kopalni „Wujek”. Okupacja kopalni rozpoczęła się 28 listopada. Pierwsza i druga zmiana nie wyjechała na powierzchnię a trzecia (której nie pozwolono zjechać pod ziemię) rozpoczęła okupację kopalni na powierzchni. Na czele komitetu strajkowego stanęli socjaliści, członkowie Związków Zawodowych, komuniści (w tym były wówczas pracownik kopalni Paweł Bluszcz) i bezpartyjni. Ponieważ dyrekcja kopalni nie spełniała postulatów górniczych rozpoczęto strajk głodowy. Żony górników protestujące przed kopalnią i przed urzędem wojewódzkim zostały rozpędzone przez funkcjonariuszy policji. Jednak 4 grudnia pomimo interwencji policji brama została wyważona i tłum kobiet wtargnął na teren kopalni. To przesądziło o tym, że górnikom zmniejszono normy i przyznano podwyżki.

W czasie II wojny światowej zwolniono, wywieziono do III Rzeszy bądź aresztowano część polskich pracowników kopalni. Sam zaś zakład został przejęty przez Haupttreuhandstelle Ost, a na podstawie umów zawartych z Zakładami Hohenlohego w grudniu 1939 roku i listopadzie 1940 roku jego majątek został przekazany w zarząd komisarycznemu państwowemu koncernowi Reichswerke Hermann Göring. Koncern ten utworzył przedsiębiorstwo filialne pn. Górnośląski Zarząd Kopalń i Zakładów Rzeszy Hermann Göring z siedzibą w Katowicach, który 13 stycznia 1941 roku nabył kopalnię „Oheim” na własność. W kopalni w okresie niemieckiej okupacji pracowali także jeńcy sowieccy – w 1942 roku było ich 600, a w kolejnych latach ich liczba ta rosła.

Pod koniec okupacji w styczniu 1945 roku Niemcy planowali wysadzić szyb wyciągowy, a następnie zatopić całą kopalnię „Oheim”. Załodze udało się temu zapobiec. Niemieckie kierownictwo opuściło kopalnię 23 stycznia tego samego roku.

Lata 1945–2005

5 lutego 1945 roku wznowiono działalność kopalni „Wujek”, uzyskując tego dnia 150 ton węgla kamiennego. Od 29 stycznia tego samego roku kopalnia podlegała bezpośrednio Centralnemu Zarządowi Przemysłu Węglowego w Katowicach. Administratorem zakładu, pełniącym także obowiązki dyrektora, został Józef Matyjasik. 29 lutego tego samego roku zakład stał się częścią Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego.

W 1951 roku oddano do użytku łaźnię na 1,2 tys. miejsc. W 1955 roku pracę rozpoczął pierwszy kombajn ścianowy Donbas. Na początku lat 60. XX wieku przebudowano i rozbudowano zespół wentylacyjny. Nieco później zmodernizowano szyb „Lechia”, montując nad nim nową wieżę wyciągową z urządzeniem elektrycznym w nowej maszynowni. W latach 70. XX wieku uruchomiono nowe płuczki, łaźnię, warsztaty i budynki administracyjne.

Osobny artykuł: Pacyfikacja strajku w kopalni „Wujek”.

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku został wprowadzony na terenie Polski stan wojenny. Nazajutrz w Katowicach zastrajkowały załogi kilku zakładów pracy, w tym i kopalni „Wujek”. Podczas pacyfikacji kopalni 16 grudnia 1981 roku w wyniku użycia ostrej amunicji przez oddziały Zmotoryzowanych Obwodów Milicji Obywatelskiej zginęło 7 górników, a dwóch następnych zmarło kilka dni później w szpitalu. Do szpitali z ranami postrzałowymi, złamaniami i innymi obrażeniami trafiło kolejnych ponad 40 protestujących osób.

Po pacyfikacji strajku miejsce śmierci górników zostało otoczone kultem. Już w dniu pacyfikacji, 16 grudnia 1981 roku w wyłomie powstałym w murze po wdarciu się na teren zakładu czołgu zostawiono krzyż, który został zniszczony w nocy z 27 na 28 stycznia 1982 roku. W każdą rocznicę tragicznych wydarzeń organizowano skromne obchody, które rozpędzała Milicja Obywatelska. 7 listopada 1989 roku zarejestrowano oficjalnie Komitet Budowy Pomnika ku Czci Górników KWK „Wujek”. Monument został poświęcony 14 grudnia 1991 roku przez nuncjusza apostolskiego w Polsce abpa Józefa Kowalczyka. O pacyfikacji kopalni „Wujek” opowiada film z 1994 roku w reżyserii Kazimierza Kutza pn. Śmierć jak kromka chleba.

W 1990 roku kopalnia „Wujek” stała się samodzielnym przedsiębiorstwem państwowym, a pierwszym dyrektorem zakładu wybranym w konkursie został Marian Filipek. Rozpoczęto wówczas realizację programu naprawczego, obejmującego redukcję zadłużenia, kontrolę kosztów czy organicznie działalności pozaprodukcyjnej.

1 marca 1993 roku kopalnia „Wujek” została przekształcona w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, której akcje 2 lipca 1993 roku stały się własnością Katowickiego Holdingu Węglowego.

W latach 2001–2004 wykonano kolejne inwestycje. Unowocześniono stację geofizyki, a stacja ratownictwa uzyskała nowoczesny sprzęt do wykrywania zagrożeń pożarowych. Zakupiono m.in. nowe kolejki spągowe czy hydrauliczne urządzenia przeładunkowe. Zlikwidowano także zbiornik przy ulicy Dziewięciu z Wujka w Katowicach oraz wyremontowano ośrodek zdrowia.

Przekształcenie i likwidacja kopalni (od 2005)

1 stycznia 2005 roku do zakładu włączono kopalnię „Śląsk” w Rudzie Śląskiej, stając się zakładem dwuruchowym. W 2018 roku podjęto decyzję o przekazaniu Ruchu „Śląsk” do Spółki Restrukturyzacji Kopalń. 1 kwietnia 2017 roku kopalnia została przejęta przez Polską Grupę Górniczą. 1 stycznia 2021 roku połączono w jedno przedsiębiorstwo kopalnię „Wujek” z kopalnią „Murcki-Staszic” o nazwie Kopalnia Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”, kopalnie uzyskały połączenie podziemne jeszcze w tym samym roku. Ruch „Wujek” zakończył wydobycie pod koniec listopada 2021 roku.

13 czerwca 2025 roku doszło do podpisania listu intencyjnego pomiędzy Polską Grupą Górniczą a przedstawicielami miasta Katowice, województwa śląskiego i Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii w sprawie współpracy dotyczącej zagospodarowania terenów po zakończeniu likwidacji kopalni „Wujek”. 31 grudnia tego samego roku podpisano porozumienie pomiędzy Polską Grupą Górniczą a władzami Katowic w sprawie przekazania miastu 29 obiektów powierzchniowych i obiektów infrastruktury dołowej kopalni Wujek, w tym wież szybowych „Lechia” i „Wentylacyjnego I” czy budynków łaźni pracowniczej, kuźni, maszyn wyciągowych, markowni i nowej lampiarni.

W grudniu 2025 roku miasto Katowice ogłosiło konkurs na opracowanie koncepcji urbanistycznej ponownego zagospodarowania terenów w rejonie kopalni „Wujek” o powierzchni około 100 ha, w którym do połowy stycznia 2026 roku zgłosiły się cztery pracownie architektoniczne. Ogłoszenie wyników konkursu nastąpiło 7 kwietnia 2026 roku, a zwyciężyła koncepcja gliwickiej pracowni P.A. Nova.

1 kwietnia 2026 roku rozpoczęto prace likwidacyjne kopalni „Wujek”. W tym dniu odbyła się uroczystość symbolicznego przekazania sztandaru kopalni do oddziału KWK w Likwidacji, a wraz z tym zlikwidowano Ruch „Wujek”.

Jeszcze w kwietniu 2026 roku miesiącu pojawiła się inicjatywa dr. Tomasza Rożka ulokowania na obszarze po kopalni „Wujek” Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego. 3 sierpnia tego samego roku minister finansów i gospodarki Andrzej Domański na konferencji prasowej zapowiedział powołanie przez samorządy spółki celowej w celu realizacji projektu Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego i uruchomienie na Bank Gospodarstwa Krajowego programu wsparcia m.in. na ten cel.

Wydobycie

Pierwszy węgiel kamienny z poziomu 63 m w kopalni „Oheim” wydobyto 7 listopada 1900 roku. Uzyskano wówczas 50 ton z pokładu o miąższości 1,1 m. Kopalnia zatrudniała wówczas 287 osób. W sierpniu 1903 roku wydobywano już 150 ton węgla na dobę, a przy jego pozyskiwaniu wykorzystywano system filarowy wsteczny, ścianowy i chodnikowy. W 1905 roku kopalnia dostarczyła 154,4 tys. ton węgla kamiennego i liczba ta szybko rosła, osiągając w 1913 roku poziom 622,8 tys. ton.

W 1916 roku wydobyto 637,6 tys. ton węgla kamiennego przy poziomie zatrudnienia wynoszącym 2,1 tys. osób. W 1919 roku było to odpowiednio 523,9 tys. ton węgla i 2,5 tys. osób, a trzy lata później 751,8 tys. ton węgla i 4 016 osób. W tamtym okresie zasoby węgla kamiennego oceniono na 212 mln ton.

W 1930 pozyskano 1 053,5 tys. ton węgla kamiennego przy zatrudnieniu na poziomie 2 561 osób, w 1936 roku było to odpowiednio 876,8 tys. ton węgla i 1 623 osób, a w 1938 roku 1 206,8 tys. ton i 2 360 osób. W 1940 roku poziom wydobycia sięgał 1 493,7 tys. ton węgla kamiennego przy zatrudnieniu na poziomie 2 446 osób, a w 1944 roku było to odpowiednio 1 891,4 tys. ton i 4 327 osób.

W czasie realizacji planu trzyletniego w latach 1947–1949 wydobycie węgla kamiennego wzrosło z 1,2 mln do 1,5 mln ton przy zatrudnieniu 4,3 tys. pracowników. W 1953 roku na polu „Wielki Szadok” udostępniono pokłady 403 i 404, a dwa lata później rozpoczęto pozyskiwanie węgla z pokładów 501 i 504. W tym czasie wydobywano dziennie do 5 tys. ton węgla kamiennego. Zaczęto także stosować coraz częściej system ścianowy, z którego w 1960 roku pochodziło 71% wydobywanego węgla kamiennego. W 1970 roku wydobyto 2 089,0 tys. ton, a w 1979 roku 3 822,9 tys. ton węgla. W latach 80. XX wieku zasoby węgla kamiennego szacowano na 145 mln ton. Wydobywano wówczas do 8,1 tys. ton węgla na dobę.

W 1990 wydobyto z kopalni 1,8 mln ton węgla. W 2014 roku wydobycie prowadzono w pokładach 405 i 510 trzema ścianami, a kopania dostarczyła wówczas na rynek 2,5 mln ton węgla kamiennego. W 2017 roku węgiel pozyskiwano systemem filarowym i ścianowym na zawał lub filarowym i ścianowym z wykorzystaniem podsadzki hydraulicznej.

Szyby

„Lechia” (pierwotnie „Hohenlohe”) – szyb zjazdowy, materiałowy i wydobywczy,
„Krakus” (pierwotnie „Kramsta”) – szyb zjazdowy, materiałowy i wydobywczy,
„Wentylacyjny I” – szyb wydechowy,
„Wentylacyjny II” – szyb materiałowo-wydechowy.

Działalność okołozakładowa

Kopalnia „Oheim” dla pracowników pochodzących spoza Górnego Śląska już w 1900 roku rozpoczęła budowę pierwszych wielorodzinnych domów w Starej Ligocie, a jednymi z pierwszych budynków mieszkalnych wybudowanych przez kopalnię były kamienice przy obecnej ulicy W. Pola 53 i 57 w Katowicach. W 1916 roku przy ulicy J. Poniatowskiego w Katowicach ukończono budowę kompleksu budynków mieszkalnych dla urzędników kopalni projektu berlińskiego architekta Brunona Tauta. Zaprojektował on także powstałą w Załęskiej Hałdzie kolonię szeregowych, parterowych domów robotniczych. Wcześniej, bo w 1910 roku rozpoczęto budowę ośmiu domów przeznaczonych dla urzędników i dozoru technicznego kopalni wzdłuż ulicy Mikołowskiej w Katowicach. Naprzeciwko kolonii urzędniczej istniała natomiast kolonia Dwunastu Apostołów. W latach niemieckiej okupacji podczas II wojny światowej kopalnia „Oheim” wzniosła w rejonie obecnej ulicy św. Huberta w Katowicach kolejną kolonię domów robotniczych. W 1945 roku kopalnia dysponowała 181 budynkami, w którym znajdowało się łącznie 1 180 mieszkań. Inwestycje mieszkaniowe kontynuowano także po II wojnie światowej.

W 1946 roku przy ulicy W. Pola w Katowicach powstała pierwsza świetlica zakładowa, przy której działał teatr ludowy, balet dziecięcy i zespół mandolinistów. W latach 50. XX wieku przy ulicy J. Gallusa powstał Zakładowy Dom Kultury, a dawna świetlica zakładowa została przekształcona w kino „Młodość”. Nowy dom kultury po wyburzeniu poprzedniego powstał w 1977 roku przy ulicy W. Pola. Posiadał on salę widowiskową na 524 widzów. Działały w nim kluby zainteresowań, amatorskie zespoły artystyczne, chór męski „Hejnał” czy orkiestra dęta. Budynek dawnego Domu Kultury KWK „Wujek” został rozebrany w 2023 roku.

23 kwietnia 1945 roku kopalnia „Wujek” udzieliła pomocy przy utworzeniu trzyletniej Zawodowej Szkoły Dokształcającej w Katowicach. Od września działała tam Przemysłowa Szkoła Górnicza, posiadająca wydziały: górniczy, mechaniczny, elektryczny i mierniczy. W 1958 roku przy kopalni uruchomiono trzyletnią Zasadniczą Szkołę Górniczą, kształtującą w specjalizacjach: technik eksploatacji złóż, mechanik maszyn i urządzeń górniczych oraz od 1967 roku elektromonter maszyn górniczych.

W 1951 roku wzniesiono budynek Technikum Górniczego przy ulicy Mikołowskiej 131, które kształciło uczniów w specjalnościach: miernictwo, ekonomika i organizacja kopalń, eksploatacja maszyn i urządzeń górniczych oraz podziemna eksploatacja złóż. W 1971 roku powstał Zespół Szkół Zawodowych Ministerstwa Górnictwa i Energetyku. Kształciła ona wówczas około 1,5 tys. uczniów. W 1998 roku zmieniono nazwę szkoły i profile kształcenia – powstał Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących nr 2 w Katowicach. Ostatnia klasa górnicza opuściła szkołę w 2003 roku.

Pracownicy kopalni „Wujek” oraz ich rodziny należące do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowickiej Hałdzie założyli klub sportowy „Rozwój”, którego tradycje sięgają 1919 roku, a oficjalnie powstał 27 listopada 1925 roku. W 1974 roku oddano do użytku boisko przy ulicy Zgody.

1 grudnia 2008 roku zostało otwarte muzeum przy kopalni „Wujek”, powstałe przy współpracy Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej w Katowicach, Społecznego Komitetu Pamięci Górników KWK „Wujek” w Katowicach Poległych 16 grudnia 1981 r. oraz Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” KHW S.A. KWK „Wujek”. 16 grudnia 2011 roku powołano Śląskie Centrum Wolności i Solidarności z siedzibą w budynku dawnego kopalnianego magazynu odzieży roboczej kopalni „Wujek”. Zaczęło prowadzić działania edukacyjne, naukowe i wystawiennicze z dziejów najnowszej historii Polski.

Obiekty zabytkowe i historyczne

Kompleks zabudowy kopalni „Wujek” znajduje się wzdłuż ulicy W. Pola w Katowicach, w granicach dzielnicy Załęska Hałda-Brynów część zachodnia, w położonej na terenie pierwotniej gminy Brynów Katowickiej Hałdzie. Zespół zamknięty jest w granicach wydłużonego planu pomiędzy linią kolejową nr 139 (od strony północno-zachodniej) a ulicą W. Pola (od strony południowo-wschodniej). Historyczna zabudowa skupiona jest w środkowej części terenu kopalni.

Na przestrzeni lat spójna, zwarta kompozycja obiektów została zakłócona przez wznoszenie nowych budynków oraz modernizację wyglądu niektórych starszych, np. poprzez tynkowanie elewacji z cegły. Mimo to część zabudowy z okresu powstania kopalni przetrwała, zachowując swój oryginalny wygląd lub poddano jedynie drobnym zmianom.

Według stanu z kwietnia 2025 roku na zespół zabudowy kopalni „Wujek” składają się następujące obiekty historyczne i zabytkowe:

Nadszybie z wieżą wyciągowa szybu „Krakus” – z 1912 roku i przebudowane w 1960 roku; budynek nadszybia jest bezstylowy, w konstrukcji szkieletowej, stalowej i z wypełnieniem cegłą; wzniesiony na rzucie prostokątnym; trójkondygnacyjny ze spłaszczonym dachem; sama natomiast wieża wyciągowa szybu „Krakus” pochodzi z 1912 roku, posiada konstrukcję stalową, jest jednozastrzałowa, z podwójną parą kół linowych na wspólnym podeście,
Maszynownia szybu „Krakus” – z 1912 roku, w stylu historyzującym; jest to obiekt murowany z cegły, nietynkowany, wzniesiony na rzucie prostokątnym, pierwotnie dwukondygnacyjny i zwieńczony dachem dwuspadowym; elewacja wschodnia jest siedmioosiowa, z podwojonymi lizenami, a w rozdzieleniu pierwotnych kondygnacji znajduje się gzyms z fryzem; budynek wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice,
Sprężarkownia z dawną maszynownią szybu „Lechia” – z 1902 roku w stylu historyzującym; jest to obiekt murowany z cegły, nieotynkowany, wzniesiony na rzucie prostokątnym, z centralnym ryzalitem od północnego-zachodu i dobudówką od południowego-zachodu; dwukondygnacyjny, kryty dachem kombinowanym z nadświetlami i wietrznikami; elewacje budynku są kilkuosiowe, o stałym rytmie osi; budynek wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice,
Kotłownia – z 1902 i 1914 roku w stylu historyzującym z elementami modernizmu; powstały na rzucie złożonym z prostokątów połączonych w układzie litery „T”, z jedną bardzo wysoką kondygnacją, dwusegmentową bryłą z nieznacznie wyższą halą w osi wydłużenia planu; zadaszenie budynku jest spłaszczone, z poprzecznymi świetlikami naw bocznych; budynek posiada cokół z gzymsem, wysokie otwory okienne zamknięte trójbocznie i podwojony gzyms koronujący; w strefie połączenia segmentów znajdują się dwa kominy o wysokości 102 m (wschodni z nich jest pierwotny); budynek wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice,
Warsztat elektryczny – z 1903 roku w stylu historyzującym; jest to obiekt murowany z cegły, nieotynkowany, wzniesiony na rzucie prostokątnym, jednokondygnacyjny, zwieńczony dachem dwuspadowym, z wietrznikiem w kalenicy; elewacje budynku są trój- i pięcioosiowe; występują tutaj lizeny pomiędzy osiami z połączeniem gzymsem kostkowym; budynek wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice,
Magazyn główny – z 1904 roku w stylu historyzmu z elementami neogotyku; jest to obiekt murowany z cegły, wzniesiony na rzucie prostokątnym, pierwotnie dwukondygnacyjny i o wyrównanych gabarytach; na wydzieleniach kondygnacji znajdują się gzymsy, a w narożach oraz ograniczeniach osi środkowej szczytu lizeny z zamknięciami głowic w strefie dachu; otwory okienne budynku posiadają wąskie łuki ponad nadproża i gzymsy podokienne; budynek wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice, a także do rejestru zabytków nieruchomych pod nr. A/459/15 w dniu 13 października 2015 roku; jest on siedzibą Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności,
Budynek głównego odwadniania – z 1903 roku w stylu historyzującym; jest to obiekt murowany z cegły, nieotynkowany, wzniesiony na rzucie prostokątnym, o wyrównanym gabarycie bryły, zwieńczony dachem dwuspadowym; posiada lizeny i podwójne gzymsy, a od strony południowo-wschodniej ozdobny szczyt,
Zespół sortowni – z lat 1902 i 1916; są to obiekty bezstylowe, o konstrukcji szkieletowej, stalowej i z wypełnieniem cegłą powyżej przyziemia; wzniesione są na rzucie dwóch odrębnych prostokątów, o złożonych wielosegmentowych bryłach zasadniczo trójkondygnacyjnych z powtarzalnymi dachami dwuspadowymi z nadświetlami,
Warsztat mechaniczny i kuźnia – z 1903 roku w stylu historyzmu z elementami neogotyku; jest to obiekt murowany z cegły, nieotynkowany, wzniesiony na rzucie zbliżonym do kwadratu, jednokondygnacyjny, z segmentami równoległymi oraz poprzecznymi; zwieńczony jest dachami dwuspadowymi z wietrznikami i nadświetlami; budynek posiada szczyty z rozetami, lizeny i gzymsy; budynek wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice,
Dyrekcja i cechownia – dwa przylegające do siebie budynki usytuowanie poza terenem kopalni; z 1900 i 1903 roku w stylu historyzującym; są to obiekty murowane z cegły, z czego budynek dyrekcji jest dodatkowo otynkowany; obydwa wzniesione na planie prostokąta; budynek dyrekcji jest czterokondygnacyjny, z symetryczną, trój- i dziewięcioosiową elewacją, z nieznacznie wysunięciem strefy środkowej fasady zamkniętej pełną attyką; budynek cechowni jest cztero- i siedmioosiowy; w podziałach zastosowano lizeny, w zwieńczeniu gzyms, a w przyziemiu cokół,
Wieża wodna – zlokalizowana na południowy wschód od głównego zakładu; z 1902 roku w stylu historyzującym; jest to obiekt murowany w partii trzonu z cegły, z żelbetowym tamburem, nieotynkowany, wzniesiony na rzucie okręgu, ze zwężającym się trzonem, kielichowo ukształtowanym tamburem i dachem w formie spłaszczonego ostrosłupa.

Prócz powyższych obiektów, do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego pod nr. A/458/15 z dnia 27 października 2015 roku, a także do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice wpisany jest budynek łaźni łańcuszkowej „nowej”, powstały w 1980 roku.

Znani pracownicy

Paweł Bluszcz – górnik kopalni „Wujek”, działacz komunistyczny i związkowy,
Bernard Bugdoł – dyrektor kopalni „Wujek”, poseł na Sejm PRL,
Józef Bolesław Czekalski – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Marian Filipek – dyrektor kopalni „Wujek” w latach 1990–1993,
Stefan Gierlotka – członek dozoru górniczego kopalni „Wujek”, inżynier, radny Katowic,
Józef Krzysztof Giza – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Joachim Józef Gnida – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Ryszard Józef Gzik – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Henryk Jaśkiewicz – zawiadowca kopalni „Wujek”, inżynier,
Kazimierz Kik – pracownik kopalni „Wujek”, politolog,
Kazimierz Kluzik – górnik i urzędnik kopalni „Wujek”, działacz społeczny i narodowy,
Bogusław Kopczak – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Jan Ludwiczak – przewodniczący Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w kopalni „Wujek”,
Rajmund Moric – pracownik kopalni „Wujek”, poseł na sejm PRL i RP,
Bogdan Musiał – górnik kopalni „Wujek”, historyk,
Lech Osiak – pracownik kopalni „Wujek”, związkowiec działacz opozycji antykomunistycznej,
Grzegorz Osyra – górnik kopalni „Wujek”, prezydent Mysłowic,
Andrzej Pełka – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Stanisław Płatek – górnik, jeden z przywódców strajku w kopalni „Wujek” w 1981 roku,
Brunon Ponikiewski – górnik kopalni „Wujek”, działacz opozycji antykomunistycznej,
Jan Przykling – sztygar kopani „Wujek”, działacz niepodległościowy, poseł na Sejm RP,
Adam Skwira – górnik, jeden z przywódców strajku w kopalni „Wujek” w 1981 roku
Jan Stawisiński – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku
Jan Szlachta – sztygar kopalni „Wujek”, minister górnictwa i energetyki, poseł na Sejm PRL,
Jan Tomaszewski – pracownik kopalni „Wujek”, ofiara zbrodni katyńskiej,
Jerzy Wartak – górnik, jeden z przywódców strajku w kopalni „Wujek” w 1981 roku,
Zbigniew Wilk – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku,
Konstanty Woźniczka – wozak kopalni „Wujek”, działacz narodowy,
Franciszek Wszołek – dyrektor kopalni „Wujek” w latach 1955–1959, działacz partyjny, państwowy i sportowy,
Zenon Zając – górnik kopalni „Wujek”, ofiara pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku.

Przypisy

↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 235.
1 2 Jaros 1984 ↓, s. 110.
↑ Czapczyńska 1995 ↓, s. 33.
↑ Czapczyńska 1995 ↓, s. 36.
1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 138.
1 2 3 4 5 Jaros 1984 ↓, s. 111.
1 2 3 4 5 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 139.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 136.
1 2 Czapczyńska 1995 ↓, s. 37.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 110.
↑ Rzewiczok 2006 ↓, s. 17.
↑ Czapczyńska 1995 ↓, s. 38.
1 2 3 4 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 140.
↑ Czapczyńska 1995 ↓, s. 41.
↑ Rzewiczok 2006 ↓, s. 131.
↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 311.
↑ Szaflarski 1978 ↓, s. 174.
1 2 Szaflarski 1978 ↓, s. 182.
↑ Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 142.
↑ Szaflarski 1978 ↓, s. 185.
1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 143.
↑ Szaraniec 1980 ↓, s. 9.
↑ Zalega 2021 ↓, s. 302-303.
1 2 3 4 5 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 144.
↑ Rzewiczok 2006 ↓, s. 170.
↑ Rzewiczok 2006 ↓, s. 177.
↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 465.
1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 145.
1 2 Rzewiczok 2006 ↓, s. 205.
↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 517.
↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 519.
↑ Rzewiczok 2006 ↓, s. 206.
↑ Stowarzyszenie Filmowców Polskich: Śmierć jak kromka chleba. www.sfp.org.pl. [dostęp 2025-04-21]. (pol.).
1 2 3 4 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 150.
1 2 3 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 146.
↑ KWK Murcki-Staszic. Katowicki Holding Węglowy, 2017. [dostęp 2017-11-01].
↑ PGG: Od 01 stycznia kopalnie Wujek i Murcki-Staszic działają jako jedno przedsiębiorstwo. [w:] forsal.pl [on-line]. 2021-01-01. [dostęp 2022-01-14].
↑ Katowice: Kopalnie Wujek i Staszic zyskały podziemne połączenie technologiczne. [w:] cire.pl [on-line]. 2021-09-28. [dostęp 2022-01-14].
↑ Pożegnanie z węglem. [w:] rp.pl [on-line]. Rzeczpospolita, 2021-11-29. [dostęp 2022-01-14].
↑ GrzegorzG. Żądło GrzegorzG., Katowice ogłoszą konkurs na koncepcję urbanistyczną zagospodarowania terenu po kopalni [online], katowice24.info, 13 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-18] (pol.).
↑ Likwidacja kopalni Wujek. Katowice przejęły 29 obiektów legendarnego zakładu [online], www.bankier.pl, 2 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-06] (pol.).
↑ Co powstanie na terenie po KWK Wujek w Katowicach? Miasto ogłasza konkurs urbanistyczny [online], www.wkatowicach.eu, 18 grudnia 2025 [dostęp 2026-01-06] (pol.).
↑ GrzegorzG. Żądło GrzegorzG., Katowice ogłosiły konkurs na koncepcję zagospodarowania terenu po kopalni [online], katowice24.info, 22 grudnia 2025 [dostęp 2026-01-06] (pol.).
1 2 PatrykP. Osadnik PatrykP., 100 hektarów po kopalni do zagospodarowania. Zgłosiło się czterech chętnych, „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 15 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-26] (pol.).
↑ Jak zmienią się tereny po KWK „Wujek” i okolica? Są wyniki konkursu [online], wkatowicach.eu, 7 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).
↑ ŁukaszŁ. Kądziołka ŁukaszŁ., Koniec kopalni „Wujek” to początek nowej dzielnicy. 100 hektarów zmieni się w miasto 15-minutowe [online], katowice24.info, 7 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).
↑ Co dalej z kopalniami na Śląsku? PGG: Wujek do likwidacji, Bielszowice i Halemba do połączenia [online], wkatowicach.eu, 18 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-26] (pol.).
↑ MateuszM. Terech MateuszM., Kopalnia "Wujek" w Katowicach przeszła w stan likwidacji. Jaka przyszłość czeka tereny po kopalni? [online], wkatowicach.eu, 4 stycznia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).
↑ PatrykP. Osadnik PatrykP., Pożegnanie Kopalni „Wujek”. Nie było ostatniej tony węgla., „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 1 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).
↑ Polska Grupa Górnicza, Oddział KWK w Likwidacji [online], pgg.pl [dostęp 2026-04-12] (pol.).
↑ WojciechW. Żegolewski WojciechW., Kosmiczne plany dla kopalni Wujek. Powstanie centrum badań pod ziemią?, „Telewizja Polska”, katowice.tvp.pl, 24 kwietnia 2026 [dostęp 2026-05-31] .
↑ MagdalenaM. Warchala-Kopeć MagdalenaM., W Kopalni "Wujek" powstanie Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego? Resort nauki pełen entuzjazmu, „Gazeta Wyborcza”, katowice.wyborcza.pl, 17 maja 2026 [dostęp 2026-05-31] (pol.).
↑ ArkadiuszA. Biernat ArkadiuszA., Ważne poparcie dla centrum kosmicznego w kopalni na Śląsku. "To obowiązek państwa", „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 3 sierpnia 2026 [dostęp 2026-08-08] (pol.).
↑ JakubJ. Dyl JakubJ., Kosmiczna przyszłość Katowic. Miasto może stać się jednym z liderów nowego sektora [online], wkatowicach.eu, 3 sierpnia 2026 [dostęp 2026-08-08] (pol.).
1 2 Szaflarski 1978 ↓, s. 175.
↑ Szaflarski 1978 ↓, s. 183.
↑ Szaflarski 1978 ↓, s. 316.
↑ Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 147.
↑ Bulsa 2022 ↓, s. 137.
1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 151.
↑ Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 158.
↑ Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 160.
↑ Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 152.
1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 153.
↑ Mateusz Terech: Zakładowy Dom Kultury przy KWK "Wujek" już nie istnieje. Rozbiórka dobiega końca. www.wkatowicach.eu, 2023-07-13. [dostęp 2025-04-21]. (pol.).
1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 154.
↑ Instytut Pamięci Narodowej: Otwarcie Muzeum przy kopalni „Wujek” – Katowice, 1 grudnia 2008 r.. ipn.gov.pl, 2008-12-01. [dostęp 2025-04-22]. (pol.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 MonikaM. Kobylańska MonikaM., Kopalnia Węgla Kamiennego Wujek w Katowicach, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-04-21] .
1 2 Śląskie Centrum Wolności i Solidarności: Kontakt. scwis.pl. [dostęp 2025-04-21]. (pol.).
1 2 3 4 5 6 7 8 Urząd Miasta Katowice: Miejski System Zarządzania-Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki. emapa.katowice.eu. [dostęp 2025-04-20]. (pol.).
1 2 Czapczyńska 1995 ↓, s. 144.
1 2 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 111.
1 2 3 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 112.
1 2 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 113.
1 2 Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 czerwca 2026 [dostęp 2025-04-20] .
1 2 3 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 114.
1 2 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 115.
1 2 3 4 Andrzej Rączkowski: Zarys historii kopalni - Historia kopalni „Wujek”. www.wujek.pl, 2009. [dostęp 2025-04-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-22)]. (pol.).
↑ JanJ. Dziadul JanJ., Kto wyrąbie więcej ode mnie? Wincenty Pstrowski, tytan pracy [online], www.polityka.pl, 27 lipca 2022 [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ Kompetencje przede wszystkim [online], nettg.pl, 15 grudnia 2012 [dostęp 2025-04-21] (ang.).
↑ Historia górnictwa. Technika-mechanizacja-elektryfikacja - Książka [online], www.poczytaj.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ AndrzejA. Rączkowski AndrzejA., Spacerkiem po śląskich nekropoliach, „Nasz „Wujek”” (11 (288)), Katowice: Kopalnia „Wujek”, 10 listopada 2014, s. 12 [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ Kazimierz Kik - wybory 2019: kandydat na senatora w: okręg nr 83 (Kielce) [online], wnp.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ Książka: spowiedź życia Rajmunda Morica [online], nettg.pl, 21 listopada 2013 [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ Jak górnicy obalili komunę [online], nettg.pl, 10 lutego 2023 [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ PrzemysławP. Miśkiewicz PrzemysławP., Osiak Lech, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-04-21] [zarchiwizowane z adresu 2024-08-06] .
↑ Majętny z Mysłowic, czyli kim pan jest, panie Osyra [online], katowice.naszemiasto.pl, 12 marca 2003 [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ HalinaH. Żwirska HalinaH., Ponikiewski Brunon, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-04-21] .
↑ Instytut Pamięci Narodowej, Dane osoby z katalogu kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL. Jan Szlachta [online], katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ Ogrody Wspomnień, Jan Tomaszewski [online], www.ogrodywspomnien.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).
↑ Instytut Pamięci Narodowej, Dane osoby z katalogu kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL. Franciszek Wszołek [online], katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).

Bibliografia

AntoniA. Barciak AntoniA., EwaE. Chojecka EwaE., SylwesterS. Fertacz SylwesterS. (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, ISBN 978-83-87727-24-6 (pol.).
MichałM. Bulsa MichałM., Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1. Górny Śląsk, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2022, ISBN 978-83-7729-689-9 (pol.).
DanutaD. Czapczyńska DanutaD., Studium historyczno-urbanistyczne Katowic w granicach administracyjnych. Brynów. Tom I Tekst, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „ARKONA” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1995 (pol.).
AdamA. Frużyński AdamA., GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., PiotrP. Rygus PiotrP., Kopalnie i huty Katowic, Katowice: Wydawnictwo „Prasa i Książka” Grzegorz Grzegorek, 2017, ISBN 978-83-63780-23-4 (pol.).
JerzyJ. Jaros JerzyJ. (red.), Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, ISBN 83-00-00648-6 (pol.).
UrszulaU. Rzewiczok UrszulaU., Zarys dziejów Katowic 1299–1990, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2006, ISBN 978-83-87727-42-0 (pol.).
JózefJ. Szaflarski JózefJ. (red.), Katowice 1865–1945: zarys rozwoju miasta, Katowice: Śląski Instytut Naukowy; Wydawnictwo „Śląsk”, 1978 (pol.).
LechL. Szaraniec LechL. (red.), Znani i nieznani katowiczanie. Wybór sylwetek zasłużonych dla miasta, Katowice: Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1980 (pol.).
AdamA. Szewczyk AdamA., PiotrP. Wybraniec PiotrP., Katalog zespołów i obiektów przemysłowych. Tom I, Opublikowano w: Miejski System Zarządzania – Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „ARKONA” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1996 (pol.).
DariuszD. Zalega DariuszD., Bez pana i plebana. 111 gawęd z ludowej historii Śląska, wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo RM, 2021, ISBN 978-83-8151-479-8 (pol.).

[CITEREFBarciakChojeckaFertacz2012235-1] Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 235.

[CITEREFJaros1984110-2] 1 2 Jaros 1984 ↓, s. 110.

[CITEREFCzapczyńska199533-3] Czapczyńska 1995 ↓, s. 33.

[CITEREFCzapczyńska199536-4] Czapczyńska 1995 ↓, s. 36.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017138-5] 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 138.

[CITEREFJaros1984111-6] 1 2 3 4 5 Jaros 1984 ↓, s. 111.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017139-7] 1 2 3 4 5 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 139.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017136-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 136.

[CITEREFCzapczyńska199537-9] 1 2 Czapczyńska 1995 ↓, s. 37.

[CITEREFSzewczykWybraniec1996110-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 110.

[CITEREFRzewiczok200617-11] Rzewiczok 2006 ↓, s. 17.

[CITEREFCzapczyńska199538-12] Czapczyńska 1995 ↓, s. 38.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017140-13] 1 2 3 4 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 140.

[CITEREFCzapczyńska199541-14] Czapczyńska 1995 ↓, s. 41.

[CITEREFRzewiczok2006131-15] Rzewiczok 2006 ↓, s. 131.

[CITEREFBarciakChojeckaFertacz2012311-16] Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 311.

[CITEREFSzaflarski1978174-17] Szaflarski 1978 ↓, s. 174.

[CITEREFSzaflarski1978182-18] 1 2 Szaflarski 1978 ↓, s. 182.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017142-19] Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 142.

[CITEREFSzaflarski1978185-20] Szaflarski 1978 ↓, s. 185.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017143-21] 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 143.

[CITEREFSzaraniec19809-22] Szaraniec 1980 ↓, s. 9.

[CITEREFZalega2021302-303-23] Zalega 2021 ↓, s. 302-303.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017144-24] 1 2 3 4 5 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 144.

[CITEREFRzewiczok2006170-25] Rzewiczok 2006 ↓, s. 170.

[CITEREFRzewiczok2006177-26] Rzewiczok 2006 ↓, s. 177.

[CITEREFBarciakChojeckaFertacz2012465-27] Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 465.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017145-28] 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 145.

[CITEREFRzewiczok2006205-29] 1 2 Rzewiczok 2006 ↓, s. 205.

[CITEREFBarciakChojeckaFertacz2012517-30] Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 517.

[CITEREFBarciakChojeckaFertacz2012519-31] Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 519.

[CITEREFRzewiczok2006206-32] Rzewiczok 2006 ↓, s. 206.

[SFP-33] Stowarzyszenie Filmowców Polskich: Śmierć jak kromka chleba. www.sfp.org.pl. [dostęp 2025-04-21]. (pol.).

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017150-34] 1 2 3 4 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 150.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017146-35] 1 2 3 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 146.

[36] KWK Murcki-Staszic. Katowicki Holding Węglowy, 2017. [dostęp 2017-11-01].

[37] PGG: Od 01 stycznia kopalnie Wujek i Murcki-Staszic działają jako jedno przedsiębiorstwo. [w:] forsal.pl [on-line]. 2021-01-01. [dostęp 2022-01-14].

[38] Katowice: Kopalnie Wujek i Staszic zyskały podziemne połączenie technologiczne. [w:] cire.pl [on-line]. 2021-09-28. [dostęp 2022-01-14].

[39] Pożegnanie z węglem. [w:] rp.pl [on-line]. Rzeczpospolita, 2021-11-29. [dostęp 2022-01-14].

[40] GrzegorzG. Żądło GrzegorzG., Katowice ogłoszą konkurs na koncepcję urbanistyczną zagospodarowania terenu po kopalni [online], katowice24.info, 13 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-18] (pol.).

[41] Likwidacja kopalni Wujek. Katowice przejęły 29 obiektów legendarnego zakładu [online], www.bankier.pl, 2 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-06] (pol.).

[42] Co powstanie na terenie po KWK Wujek w Katowicach? Miasto ogłasza konkurs urbanistyczny [online], www.wkatowicach.eu, 18 grudnia 2025 [dostęp 2026-01-06] (pol.).

[43] GrzegorzG. Żądło GrzegorzG., Katowice ogłosiły konkurs na koncepcję zagospodarowania terenu po kopalni [online], katowice24.info, 22 grudnia 2025 [dostęp 2026-01-06] (pol.).

[:0-44] 1 2 PatrykP. Osadnik PatrykP., 100 hektarów po kopalni do zagospodarowania. Zgłosiło się czterech chętnych, „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 15 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-26] (pol.).

[45] Jak zmienią się tereny po KWK „Wujek” i okolica? Są wyniki konkursu [online], wkatowicach.eu, 7 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).

[46] ŁukaszŁ. Kądziołka ŁukaszŁ., Koniec kopalni „Wujek” to początek nowej dzielnicy. 100 hektarów zmieni się w miasto 15-minutowe [online], katowice24.info, 7 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).

[47] Co dalej z kopalniami na Śląsku? PGG: Wujek do likwidacji, Bielszowice i Halemba do połączenia [online], wkatowicach.eu, 18 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-26] (pol.).

[48] MateuszM. Terech MateuszM., Kopalnia "Wujek" w Katowicach przeszła w stan likwidacji. Jaka przyszłość czeka tereny po kopalni? [online], wkatowicach.eu, 4 stycznia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).

[49] PatrykP. Osadnik PatrykP., Pożegnanie Kopalni „Wujek”. Nie było ostatniej tony węgla., „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 1 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-12] (pol.).

[50] Polska Grupa Górnicza, Oddział KWK w Likwidacji [online], pgg.pl [dostęp 2026-04-12] (pol.).

[51] WojciechW. Żegolewski WojciechW., Kosmiczne plany dla kopalni Wujek. Powstanie centrum badań pod ziemią?, „Telewizja Polska”, katowice.tvp.pl, 24 kwietnia 2026 [dostęp 2026-05-31] .

[52] MagdalenaM. Warchala-Kopeć MagdalenaM., W Kopalni "Wujek" powstanie Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego? Resort nauki pełen entuzjazmu, „Gazeta Wyborcza”, katowice.wyborcza.pl, 17 maja 2026 [dostęp 2026-05-31] (pol.).

[53] ArkadiuszA. Biernat ArkadiuszA., Ważne poparcie dla centrum kosmicznego w kopalni na Śląsku. "To obowiązek państwa", „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 3 sierpnia 2026 [dostęp 2026-08-08] (pol.).

[54] JakubJ. Dyl JakubJ., Kosmiczna przyszłość Katowic. Miasto może stać się jednym z liderów nowego sektora [online], wkatowicach.eu, 3 sierpnia 2026 [dostęp 2026-08-08] (pol.).

[CITEREFSzaflarski1978175-55] 1 2 Szaflarski 1978 ↓, s. 175.

[CITEREFSzaflarski1978183-56] Szaflarski 1978 ↓, s. 183.

[CITEREFSzaflarski1978316-57] Szaflarski 1978 ↓, s. 316.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017147-58] Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 147.

[CITEREFBulsa2022137-59] Bulsa 2022 ↓, s. 137.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017151-60] 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 151.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017158-61] Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 158.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017160-62] Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 160.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017152-63] Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 152.

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017153-64] 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 153.

[WK20230713-65] Mateusz Terech: Zakładowy Dom Kultury przy KWK "Wujek" już nie istnieje. Rozbiórka dobiega końca. www.wkatowicach.eu, 2023-07-13. [dostęp 2025-04-21]. (pol.).

[CITEREFFrużyńskiGrzegorekRygus2017154-66] 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 154.

[IPN20081201-67] Instytut Pamięci Narodowej: Otwarcie Muzeum przy kopalni „Wujek” – Katowice, 1 grudnia 2008 r.. ipn.gov.pl, 2008-12-01. [dostęp 2025-04-22]. (pol.).

[encysol-68] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 MonikaM. Kobylańska MonikaM., Kopalnia Węgla Kamiennego Wujek w Katowicach, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-04-21] .

[ŚCWIS-69] 1 2 Śląskie Centrum Wolności i Solidarności: Kontakt. scwis.pl. [dostęp 2025-04-21]. (pol.).

[EmapaZab-70] 1 2 3 4 5 6 7 8 Urząd Miasta Katowice: Miejski System Zarządzania-Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki. emapa.katowice.eu. [dostęp 2025-04-20]. (pol.).

[CITEREFCzapczyńska1995144-71] 1 2 Czapczyńska 1995 ↓, s. 144.

[CITEREFSzewczykWybraniec1996111-72] 1 2 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 111.

[CITEREFSzewczykWybraniec1996112-73] 1 2 3 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 112.

[CITEREFSzewczykWybraniec1996113-74] 1 2 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 113.

[NID-75] 1 2 Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 czerwca 2026 [dostęp 2025-04-20] .

[CITEREFSzewczykWybraniec1996114-76] 1 2 3 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 114.

[CITEREFSzewczykWybraniec1996115-77] 1 2 Szewczyk i Wybraniec 1996 ↓, s. 115.

[HKW-78] 1 2 3 4 Andrzej Rączkowski: Zarys historii kopalni - Historia kopalni „Wujek”. www.wujek.pl, 2009. [dostęp 2025-04-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-22)]. (pol.).

[79] JanJ. Dziadul JanJ., Kto wyrąbie więcej ode mnie? Wincenty Pstrowski, tytan pracy [online], www.polityka.pl, 27 lipca 2022 [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[80] Kompetencje przede wszystkim [online], nettg.pl, 15 grudnia 2012 [dostęp 2025-04-21] (ang.).

[81] Historia górnictwa. Technika-mechanizacja-elektryfikacja - Książka [online], www.poczytaj.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[NW20141110-82] AndrzejA. Rączkowski AndrzejA., Spacerkiem po śląskich nekropoliach, „Nasz „Wujek”” (11 (288)), Katowice: Kopalnia „Wujek”, 10 listopada 2014, s. 12 [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[83] Kazimierz Kik - wybory 2019: kandydat na senatora w: okręg nr 83 (Kielce) [online], wnp.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[84] Książka: spowiedź życia Rajmunda Morica [online], nettg.pl, 21 listopada 2013 [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[85] Jak górnicy obalili komunę [online], nettg.pl, 10 lutego 2023 [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[86] PrzemysławP. Miśkiewicz PrzemysławP., Osiak Lech, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-04-21] [zarchiwizowane z adresu 2024-08-06] .

[87] Majętny z Mysłowic, czyli kim pan jest, panie Osyra [online], katowice.naszemiasto.pl, 12 marca 2003 [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[88] HalinaH. Żwirska HalinaH., Ponikiewski Brunon, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-04-21] .

[89] Instytut Pamięci Narodowej, Dane osoby z katalogu kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL. Jan Szlachta [online], katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[90] Ogrody Wspomnień, Jan Tomaszewski [online], www.ogrodywspomnien.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).

[91] Instytut Pamięci Narodowej, Dane osoby z katalogu kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL. Franciszek Wszołek [online], katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2025-04-21] (pol.).