Kordylina

Kordylina
	; Kordylina australijska
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	szparagowce
Rodzina	szparagowate
Rodzaj	kordylina
	Nazwa systematyczna
	Cordyline Commerson ex R. Brown; Prodr. 280. 27 Mar 1810
	Typ nomenklatoryczny
	C. cannifolia R. Brown
	Multimedia w Wikimedia Commons

Kordylina, maczużnia (Cordyline) – rodzaj roślin wieloletnich należących do rodziny szparagowatych. Obejmuje co najmniej 20–26 gatunków. Rośliny te występują naturalnie głównie w Australazji, poza tym w południowej Azji (na zachodzie po Indie), na Maskarenach, wyspach Oceanii, jeden gatunek także w tropikach Ameryki Południowej. Niektóre gatunki zostały jednak szeroko rozprzestrzenione poza pierwotny zasięg, zwłaszcza kordylina krzewiasta. W naturze kordyliny rosną w lasach i na mokradłach. Kordylina maurycjańska jest epifitem, co wśród szparagowatych jest rzadkością.

Niektóre gatunki uprawiane są jako ozdobne. Na obszarach o klimacie łagodnym lub nawet chłodnym, ale morskim uprawiane są okazałe gatunki – kordylina australijska i niepodzielona. Szeroko rozprzestrzeniona w tropikach została kordylina krzewiasta, popularna tam głównie jako roślina żywopłotowa. Znanych jest bardzo wiele odmian ozdobnych tego gatunku, często spotykanych w uprawie jako rośliny doniczkowe. Bulwiaste korzenie, młode pędy i owoce różnych gatunków były spożywane w Indonezji, Australii, na Nowej Zelandii i innych wyspach Oceanii, z korzeni kordyliny krzewiastej wyrabiano także napój alkoholowy. Liści kordylin używano do owijania potraw oraz wyrobu okryć (zwłaszcza na Nowej Gwinei). Z niektórych gatunków pozyskiwano mocne włókna z łyka i liści. Zasoby fruktanów w organach podziemnych, a w nasionach kwasu linolowego i oleinowego czynią uprawy kordyliny potencjalnie wartościowe także komercyjnie. Kordylina krzewiasta dla lokalnych społeczności była też rośliną magiczną, używaną rytualnie i w ziołolecznictwie.

Morfologia

Pokrój: Drzewa osiągające zwykle do 10, rzadko do 20 m wysokości, o pniach sięgających 1,5 m średnicy, oraz krzewy, czasem też o zredukowanym pniu. Pod ziemią z grubymi kłączami i mniej lub bardziej mięsistymi korzeniami.

Liście: Trwałe, skupione na szczytach pędów. Blaszki mieczowate do lancetowatych i szerokojajowatych, siedzące lub nibyogonkowe, z pochwiastą nasadą.

Kwiaty: Wyrastają na szczytach pędów lub w kątach liści na gronach i kłosach tworzących rozbudowane, wiechowate kwiatostany złożone. Kwiaty wyrastają na rozgałęzieniach kwiatostanu pojedynczo wsparte kilkoma przysadkami. Działki okwiatu w liczbie 6 są wolne lub zrośnięte u nasady, barwy białe, różowej, fioletowej do ciemnopurpurowoszarej. Są trwałe i w czasie owocowania mięśnieją. Pręcików jest 6, z nagimi nitkami wyrastającymi z nasad listków okwiatu. Zalążnia górna, trójkomorowa z grubą szyjką słupka, zwieńczona główkowatym lub trójdzielnym znamieniem.

Owoce: Jajowate torebki lub mięsiste jagody, barwy białej, niebieskiej lub czerwonej, zawierające kilka do wielu kulistawych lub wygiętych, czarnych i gładkich nasion.

Rośliny podobne: Bardzo wiele odmian ozdobnych kordylin było błędnie opisywanych jako draceny Dracaena. Kordylina różni się dwoma lub większą liczbą zalążków w komorach zalążni. Łatwiejszą do obserwacji cechą różniącą są białe, bulwiaste korzenie, które u draceny są żółte. Kordyliny mogą być też mylone z jukką, która ma jednak bardziej sztywne liście.

Systematyka

Wykaz gatunków

Cordyline angustissima K.Schum.
Cordyline australis (G.Forst.) Endl. – kordylina australijska, k. południowa
Cordyline banksii Hook.f.
Cordyline cannifolia R.Br.
Cordyline casanovae Linden ex André
Cordyline congesta (Sweet) Steud.
Cordyline forbesii Rendle
Cordyline fruticosa (L.) A.Chev. – kordylina krzewiasta
Cordyline indivisa (G.Forst.) Endl. – kordylina niepodzielona
Cordyline lateralis Lauterb.
Cordyline ledermannii K.Krause
Cordyline manners-suttonia e F.Muell.
Cordyline mauritiana (Lam.) J.F.Macbr. – kordylina maurycjańska
Cordyline minutiflora Ridl.
Cordyline murchisoniae F.Muell.
Cordyline neocaledonica (Baker) B.D.Jacks.
Cordyline obtecta (Graham) Baker
Cordyline petiolaris (Domin) Pedley
Cordyline pumilio Hook.f.
Cordyline racemosa Ridl.
Cordyline rubra Otto & A.Dietr.
Cordyline schlechteri Lauterb.
Cordyline sellowiana Kunth
Cordyline stricta (Sims) Endl. – kordylina sztywna
Cordyline × gibbingsiae Carse
Cordyline × matthewsii Carse

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-08] (ang.).
1 2 Cordyline. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-08].
1 2 3 4 5 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 402. ISBN 83-214-1305-6.
1 2 3 4 5 6 7 8 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 234, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 Cordyline. [w:] The Plant List. Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2019-11-08].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. III. Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 239, 359, 363.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 467. ISBN 0-333-73003-8.
1 2 3 4 5 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 364. ISBN 83-7079-779-2.
↑ Małgorzata Augustyn: Rośliny pokojowe. Poznań: Wydawnictwo Publicat, 2006, s. 81. ISBN 83-245-0950-X.
1 2 3 Ludmiła Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 93.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-08] (ang.).

[ing-3] 1 2 Cordyline. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-08].

[slownik-4] 1 2 3 4 5 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 402. ISBN 83-214-1305-6.

[mabb-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 234, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[tpl-6] 1 2 Cordyline. [w:] The Plant List. Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2019-11-08].

[kubitzki-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. III. Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 239, 359, 363.

[philips-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 467. ISBN 0-333-73003-8.

[encyk-9] 1 2 3 4 5 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 364. ISBN 83-7079-779-2.

[augustyn-10] Małgorzata Augustyn: Rośliny pokojowe. Poznań: Wydawnictwo Publicat, 2006, s. 81. ISBN 83-245-0950-X.

[karpowiczowa-11] 1 2 3 Ludmiła Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 93.